ପଞ୍ଚଵର୍ଷଶତାନ୍ଯେଵଂ କଚସ୍ଯ ଚରତୋ ଵ୍ରତମ୍। ତତ୍ରାତୀଯୁରଥୋ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ଦାନଵାସ୍ତଂ ତତଃ କଚମ୍
ଏଭଳି କଚ ପାଞ୍ଚଶେ ଅବଧି ବ୍ରତ ପାଳନ କରୁଥିବାବେଳେ, ଦାନବମାନେ ଏହା ଜାଣିଲେ ଏବଂ ପରେ...
ଗା ରକ୍ଷନ୍ତଂ ଵନେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରହସ୍ଯେକମମର୍ଷିତାଃ। ଜଘ୍ନୁର୍ବୃହସ୍ପତେର୍ଦ୍ଵେଷାଦ୍ଵିଦ୍ଯାରକ୍ଷାର୍ଥମେଵ ଚ
ବନରେ ଗାଁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା କଚଙ୍କୁ ଏକାକି ଦେଖି, ଦାନବମାନେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଘୃଣା କରି ଓ ନିଜ ବିଦ୍ୟାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ, ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ।
ହତ୍ଵା ଶାଲାଵୃକେଭ୍ଯଶ୍ଚ ପ୍ରାଯଚ୍ଛଁଲ୍ଲଵଶଃ କୃତମ୍। ତତୋ ଗାଵୋ ନିଵୃତ୍ତାସ୍ତା ଅଗୋପାଃ ସ୍ଵଂ ନିଵେଶନମ୍
ମାରିଦେଇ, ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ଓଲା ମାନେ ଖାଇଦେବାକୁ ଦେଲେ। ତାପରେ ଗାଁମାନେ ଗୋପାଳକ ବିନା ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ସା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରହିତା ଗାଶ୍ଚ କଚେନାଭ୍ଯାଗତା ଵନାତ୍। ଉଵାଚ ଵଚନଂ କାଲେ ଦେଵଯାନ୍ଯଥ ଭାରତ
ବନରୁ କଚ ବିନା ଗାଁମାନେ ଫେରିଆସିଥିବାକୁ ଦେଖି, ଦେବୟାନୀ ସମୟଯୋଗ୍ୟ କଥା କହିଲେ, ହେ ଭାରତ।
ଆହୁତଂ ଚାଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ତେ ସୂର୍ଯଶ୍ଚାସ୍ତଂ ଗତଃ ପ୍ରଭୋ। ଅଗୋପାଶ୍ଚାଗତା ଗାଵଃ କଚସ୍ତାତ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ
ତୁମର ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ହୋଇଯାଇଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ଗାଁମାନେ ଗୋପାଳକ ବିନା ଫେରିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କଚ, ବାପା, ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।
ଵ୍ଯକ୍ତଂ ହତୋ ମୃତୋ ଵାପି କଚସ୍ତାତ ଭଵିଷ୍ଯତି। ତଂ ଵିନା ନ ଚ ଜୀଵେଯମିତି ସତ୍ଯଂ ବ୍ରଵୀମି ତେ
ନିଶ୍ଚୟ, ବାପା, କଚ ମୃତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି କିମ୍ବା ମାରାଯାଇଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ବିନା ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବିନାହିଁ—ଏହି କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।
ତତଃ ସଂଜୀଵିନୀଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ପ୍ରଯୁଜ୍ଯ କଚମାହ୍ଵଯତ୍
ତାପରେ ସେ ସଞ୍ଜୀବନୀ ବିଦ୍ୟା ବ୍ୟବହାର କରି, କଚଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।
ଭିତ୍ତ୍ଵା ଭିତ୍ତ୍ଵା ଶରୀରାଣି ଵୃକାଣାଂ ସ ଵିନିର୍ଗତଃ। ଆହୂତଃ ପ୍ରାଦୁରଭଵତ୍କଚୋ ହୃଷ୍ଟୋଽଥ ଵିଦ୍ଯଯା
ଓଲାମାନଙ୍କ ଦେହ ଭିତରୁ ବାହାରି, ଡାକାଯିବା ପରେ, କଚ ଖୁସି ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ବିଦ୍ୟାର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଧାର ହେଲା।
କସ୍ମାଚ୍ଚିରାଯିତୋଽସୀତି ପୃଷ୍ଟସ୍ତାମାହ ଭାର୍ଗଵୀମ୍
ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ପଚାରାଗଲା — 'ତୁମେ କାହିଁକି ଏତେ ଦେରି କଲା?' — ସେ ଭୃଗୁଙ୍କ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଗୃହୀତ୍ଵା ଶ୍ରମଭାରାର୍ତୋ ଵଟଵୃକ୍ଷଂ ସମାଶ୍ରିତଃ। ଗାଵଶ୍ଚ ସହିତାଃ ସର୍ଵା ଵୃକ୍ଷଚ୍ଛାଯାମୁପାଶ୍ରିତାଃ
କ୍ଲାନ୍ତିରେ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ସେ ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ବସିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗାଈମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗଛର ଛାୟାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ।
ଅସୁରାସ୍ତତ୍ର ମାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା କସ୍ତ୍ଵମିତ୍ଯଭ୍ଯଚୋଦଯନ୍। ବୃହସ୍ପତିସୁତଶ୍ଚାହଂ କଚ ଇତ୍ଯଭିଵିଶ୍ରୁତଃ
ସେଠାରେ ମୋତେ ଦେଖି ଅସୁରମାନେ ପଚାରିଲେ — 'ତୁମେ କିଏ?' — ମୁଁ କହିଲି, 'ମୁଁ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପୁଅ, ମୋ ନାମ କଚ, ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପରିଚିତ।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତମାତ୍ରେ ମାଂ ହତ୍ଵା ପେଷୀକୃତ୍ଵା ତୁ ଦାନଵାଃ। ଦତ୍ତ୍ଵା ଶାଲାଵୃକେଭ୍ଯସ୍ତୁ ସୁଖଂ ଜଗ୍ମୁଃ ସ୍ଵମାଲଯଂ
ମୁଁ ଏହିପରି କହିବା ସହିତ, ଦାନବମାନେ ମୋତେ ମାରି, ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରି, ଶାଳା ଓ ଓଲା ମାନଙ୍କୁ ଦେଇ ଦେଲେ ଏବଂ ସେମାନେ ଆପଣଙ୍କ ଘରକୁ ଖୁସିରେ ଫେରିଗଲେ।
ଆହୂତୋ ଵିଦ୍ଯଯା ଭଦ୍ରେ ଭାର୍ଗଵେଣ ମହାତ୍ମନା। ତ୍ଵତ୍ସମୀପମିହାଯାତଃ କଥଂଚିତ୍ପ୍ରାପ୍ତଜୀଵିତଃ
ଏହା ପରେ, ମହାତ୍ମା ଭାର୍ଗବଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ବିଦ୍ୟାରେ ଡାକାଯିବା ସହିତ, ହେ ଶାନ୍ତ ମନେ, ମୁଁ ତୁମ ପାଖକୁ ଆସିଲି, କିପରି ହେଉନା ମୋ ଜୀବନ ଫେରିଲା।
ହତୋଽହମିତି ଚାଚଖ୍ଯୌ ପୃଷ୍ଟୋ ବ୍ରାହ୍ମଣକନ୍ଯଯା। ସ ପୁନର୍ଦେଵଯାନ୍ଯୋକ୍ତଃ ପୁଷ୍ପାଣ୍ଯାହର ମେ ଦ୍ଵିଜ
ବ୍ରାହ୍ମଣ କନ୍ୟା ପଚାରିଲେ, ତେବେ ସେ କହିଲେ — 'ମୁଁ ମରିଥିଲି।' ପୁଣି ଦେବୟାନୀ କହିଲେ — 'ମୋ ପାଇଁ ଫୁଲ ଆଣ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ।'
ଵନଂ ଯଯୌ କଚୋ ଵିପ୍ରୋ ଦଦୃଶୁର୍ଦାନଵାଶ୍ଚ ତମ୍। ପୁନସ୍ତଂ ପେଷଯିତ୍ଵା ତୁ ସମୁଦ୍ରାମ୍ଭସ୍ଯମିଶ୍ରଯନ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ କଚ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ, ଦାନବମାନେ ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ; ପୁଣିଥରେ ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ମାରି, ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରି, ସମୁଦ୍ର ଜଳରେ ଛିଟିଦେଲେ।
ଚିରଂ ଗତଂ ପୁନଃ କନ୍ଯା ପିତ୍ରେ ତଂ ସଂନ୍ଯଵେଦଯତ୍। ଵିପ୍ରେଣ ପୁନରାହୂତୋ ଵିଦ୍ଯଯା ଗୁରୁଦେହଜଃ। ପୁନରାଵୃତ୍ଯ ତଦ୍ଵୃତ୍ତଂ ନ୍ଯଵେଦଯତ ତଦ୍ଯଥା
ସେ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ହେଉଁଥିବାରେ, କନ୍ୟା ପୁଣି ତାଙ୍କର ବାପାଙ୍କୁ ଖବର ଦେଲେ; ବ୍ରାହ୍ମଣ ବିଦ୍ୟାରେ ପୁଣି ଡାକିଲେ, ଗୁରୁଙ୍କ ଦେହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଜ୍ଞାନରେ; ସେ ପୁଣି ଫେରି, ଯାହା ଘଟିଥିଲା ସେ ସବୁ କଥା ଯଥାର୍ଥରେ କହିଲେ।
ତତସ୍ତୃତୀଯଂ ହତ୍ଵା ତଂ ଦଗ୍ଧ୍ଵା କୃତ୍ଵା ଚ ଚୂର୍ଣଶଃ। ପ୍ରାଯଚ୍ଛନ୍ବ୍ରାହ୍ମଣାଯୈଵ ସୁରାଯାମସୁରାସ୍ତଥା
ତାପରେ, ତୃତୀୟଥର ପୁଣି ତାଙ୍କୁ ମାରି, ଜଳାଇ, ଚୁର୍ଣ୍ଣ କରି, ଦାନବମାନେ ସେ ରାଖକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଓ ନିଜେମାନେ ପାନ କରାଇଲେ।
ଅପିବତ୍ସୁରଯା ସାର୍ଧଂ କଚଭସ୍ମ ଭୃଗୂଦ୍ଵହଃ। ସା ସାଯନ୍ତନଵେଲାଯାମଗୋପା ଗାଃ ସମାଗତାଃ
ଭୃଗୁବଂଶୀ ମହାନୁଭାବ ଦାନବମାନେ ସହିତ ମଦରେ କଚଙ୍କ ରାଖ ପିଇଲେ; ସାଂଝ ବେଳେ ଗୋପମାନେ ଗାଈମାନେ ଫେରାଇ ନେଲେ।
ଦେଵଯାନୀ ଶଙ୍କମାନା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପିତରମବ୍ରଵୀତ୍।' ପୁଷ୍ପାହାରଃ ପ୍ରେଷଣକୃତ୍କଚସ୍ତାତ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ
ଦେବୟାନୀ କିଛି ସନ୍ଦେହ କରି, ତାଙ୍କର ବାପାଙ୍କୁ କହିଲେ — 'ବାପା, ଯିଏକି ତୁମେ ଫୁଲ ଆଣିବାକୁ ପଠାଇଥିଲ, ସେ କଚ ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।'
ଵ୍ଯକ୍ତଂ ହତୋ ମୃତୋ ଵାପି କଚସ୍ତାତ ଭଵିଷ୍ଯତି। ତଂ ଵିନା ନ ଚ ଜୀଵେଯଂ କଚଂ ସତ୍ଯଂ ବ୍ରଵୀମି ତେ
'ନିଶ୍ଚୟ, ବାପା, କଚକୁ ମାରାଯାଇଛି କିମ୍ବା ସେ ମରିଯାଇଛି; ତାଙ୍କୁ ଛାଡି ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବିନାହିଁ। ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।'
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପୁତ୍ରୀଵଚଃ କାଵ୍ଯୋ ମନ୍ତ୍ରେଣାହୂତଵାନ୍କଚମ୍। ଜ୍ଞାତ୍ଵା ବହିଷ୍ଠମଜ୍ଞାତ୍ଵା ସ୍ଵକୁକ୍ଷିସ୍ଥଂ କଚଂ ନୃପ
ଜେତେବେଳେ କନ୍ୟାର କଥା ଶୁଣିଲେ, କାବ୍ୟ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା କଚକୁ ଡାକିଲେ; ବାହାରେ ଅଛନ୍ତି କି ନାହିଁ ଜାଣିଲେନି, ଏବଂ କଚ ନିଜ ପେଟରେ ଅଛନ୍ତି ବୋଲି ମଧ୍ୟ ଜାଣିଲେନି, ହେ ରାଜା।
ବୃହସ୍ପତେଃ ସୁତଃ ପୁତ୍ରି କଚଃ ପ୍ରେତଗତିଂ ଗତଃ। ଵିଦ୍ଯଯା ଜୀଵିତୋଽପ୍ଯେଵଂ ହନ୍ଯତେ କରଵାମ କିମ୍
'ହେ କନ୍ୟା, ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପୁଅ କଚ ପିତୃଲୋକକୁ ଚଳିଗଲେ; ବିଦ୍ୟାରେ ପୁଣି ଜୀବନ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ପୁଣିପୁଣି ମାରାଯାଉଛନ୍ତି — ଏବେ କଣ କରିବୁ?'
ମୈଵଂ ଶୁଚୋ ମା ରୁଦ ଦେଵଯାନି ନ ତ୍ଵାଦୃଶୀ ମର୍ତ୍ଯମନୁପ୍ରଶୋଚତେ। ଯସ୍ଯାସ୍ତଵ ବ୍ରହ୍ମ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣାଶ୍ଚ ସେନ୍ଦ୍ରା ଦେଵା ଵସଵୋଽଥାଶ୍ଵିନୌ ଚ
'ଏଭଳି ଦୁଃଖ କରନି, କାନ୍ଦନି, ଦେବୟାନୀ। ତୁମ ପରି କେହି ମାନବ ଏଭଳି ଶୋକ କରେନାହିଁ, କାରଣ ତୁମେ ବ୍ରହ୍ମା, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଇନ୍ଦ୍ର, ବସୁ ଓ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟଙ୍କ ପ୍ରିୟ।'
ସୁରଦ୍ଵିଷଶ୍ଚୈଵ ଜଗଚ୍ଚ ସର୍ଵ- ମୁପସ୍ଥାନେ ସନ୍ନମନ୍ତି ପ୍ରଭାଵାତ୍। ଅଶକ୍ଯୋଽସୌ ଜୀଵଯିତୁଂ ଦ୍ଵିଜାତିଃ ସଂଜୀଵିତୋ ଵଧ୍ଯତେ ଚୈଵ ଭୂଯଃ
'ଦେବତାଙ୍କ ଶତ୍ରୁମାନେ ଓ ସମସ୍ତ ଜଗତ ତୁମ ପ୍ରଭାବରେ ତୁମ ପାଖରେ ମୁଣ୍ଡ ନମାଉଛନ୍ତି। ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ପୁନର୍ଜୀବିତ ହେବାକୁ ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ; ଜୀବନ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ପୁଣି ମାରାଯାଉଛନ୍ତି।'
ଯସ୍ଯାଙ୍ଗିରା ଵୃଦ୍ଧତମଃ ପିତାମହୋ ବୃହସ୍ପତିଶ୍ଚାପି ପିତା ତପୋନିଧିଃ। ଋଷେଃ ପୁତ୍ରଂ ତମଥୋ ଵାପି ପୌତ୍ରଂ କଥଂ ନ ଶୋଚେଯମହଂ ନ ରୁଦ୍ଯାମ୍
'ଯାହାଙ୍କ ଅଙ୍ଗିରା ମହାର୍ଷି ପ୍ରପିତାମହ, ବୃହସ୍ପତି ତପସ୍ଵୀ ପିତା, ସେ ଋଷିଙ୍କ ପୁଅ କିମ୍ବା ପଉତ୍ର ପାଇଁ ମୁଁ କିପରି ଦୁଃଖ କରିବିନାହିଁ, କିପରି କାନ୍ଦିବିନାହିଁ?'
ସ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଚ ତପୋଧନଶ୍ଚ ସଦୋତ୍ଥିତଃ କର୍ମସୁ ଚୈଵ ଦକ୍ଷଃ। କଚସ୍ଯ ମାର୍ଗଂ ପ୍ରତିପତ୍ସ୍ଯେ ନ ଭୋକ୍ଷ୍ଯେ ପ୍ରିଯୋ ହି ମେ ତାତ କଚୋଽଭିରୂପଃ
'ସେ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ତପସ୍ଵୀ, ସଦା କାମରେ ଚେଷ୍ଟାଶୀଳ ଓ ଦକ୍ଷ। ମୁଁ କଚଙ୍କ ଦାରି ଚାଲିବି, ଖାଇବିନାହିଁ, କାରଣ କଚ ମୋ ପ୍ରିୟ ଓ ରୂପବାନ୍, ବାପା।'
କଂ ବ୍ରହ୍ମହତ୍ଯା ନ ଦହେଦପୀନ୍ଦ୍ରମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ ହତ୍ୟା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେଉଁ ପାପ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଜଳାଇ ଦେଇପାରିବ, ଏହି ପ୍ରକାର କେଉଁ ପାପ ଅଛି?
ସଂଚୋଦିତୋ ଦେଵଯାନ୍ଯା ମହର୍ଷିଃ ପୁନରାହ୍ଵଯତ୍। ସଂରମ୍ଭେଣୈଵ କାଵ୍ଯୋ ହି ବୃହସ୍ପତିସୁତଂ କଚମ୍
ଦେବୟାନୀଙ୍କ ଉତ୍ସାହରେ, ମହାର୍ଷି ଦ୍ରୁତ ରୋଷରେ କାଚା, ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପୁଅକୁ ପୁନି ଡାକିଲେ।
କଚୋଽପି ରାଜନ୍ସ ମହାନୁଭାଵୋ ଵିଦ୍ଯାବଲାଲ୍ଲବ୍ଧମତିର୍ମହାତ୍ମା।' ଗୁରୋର୍ହି ଭୀତୋ ଵିଦ୍ଯଯା ଚୋପହୂତଃ। ଶନୈର୍ଵାକ୍ଯଂ ଜଠରେ ଵ୍ଯାଜହାର
ହେ ରାଜା, କାଚା ମଧ୍ୟ ବିଶେଷ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତିରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଏବଂ ଗୁରୁଙ୍କୁ ଭୟ କରୁଥିବା, ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତିରେ ଡାକାଯାଇ, ଦେହର ଭିତରୁ ଶାନ୍ତ ଭାବରେ କଥା କହିଲେ।
ପ୍ରସୀଦ ଭଗଵନ୍ମହ୍ଯଂ କଚୋଽହମଭିଵାଦଯେ। ଯଥା ବହୁମତଃ ପୁତ୍ରସ୍ତଥା ମନ୍ଯତୁ ମାଂ ଭଵାନ୍
ଭଗବନ୍, ଦୟା କରନ୍ତୁ, ମୁଁ କାଚା, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଛି; ଆପଣ ମୋତେ ଆପଣଙ୍କ ପ୍ରିୟ ପୁଅ ପରି ଦେଖନ୍ତୁ।