ତାଂ କୀଚକଃ ପ୍ରଧାଵନ୍ତୀଂ କେଶପକ୍ଷେ ପରାମୃଶତ୍। ପାତଯିତ୍ଵା ତୁ ତାଂ ଭୂମୌ ସୂତପୁତ୍ରଃ ପଦାଽଵଧୀତ୍ ।। 22
କୀଚକ ତାଙ୍କୁ ଦୌଡ଼ିବା ସମୟରେ କେଶ ଧରି ଚିହ୍ନିଲେ; ସୂତପୁତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପକାଇ ଚାଲି, ପାଦରେ ମାରିଲେ।
ସଭାଯାଂ ପଶ୍ଯତୋ ରାଜ୍ଞୋ ଵିରାଟସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ଵୃଦ୍ଧାନାଂ କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ପଶ୍ଯତାଂ ।। 23
ସଭାରେ, ମହାତ୍ମା ବିରାଟ ରାଜାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ସାମ୍ନାରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଜ୍ୟେଷ୍ଠମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ,
ତସ୍ଯାଃ ପାଦାଭିତପ୍ତାଯା ମୁଖାଦ୍ରୁଧିରମାସ୍ରଵତ୍ ।। 24
ତାଙ୍କର ପାଦ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ତଳି, ମୁହଁରୁ ରକ୍ତ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା।
ତତୋ ଦିଵାକରେଣାଶୁ ରାକ୍ଷସଃ ସଂନିଯୋଜିତଃ। ସ କୀଚକମପୋଵାହ ଵାତଵେଗେନ ଭାରତ ।। 25
ତାପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଥିବା ଏକ ଦାନବ ତୁରନ୍ତ, ବାୟୁର ଗତିରେ, କୀଚକକୁ ଉଠାଇ ନେଲା, ଭାରତ।
ସ ପପାତ ତଦା ଭୂମୌ ରକ୍ଷୋବଲସମୀରିତଃ । ଵିଘୂର୍ଣମାନୋ ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟଶ୍ଛିନ୍ନମୂଲ ଇଵ ଦ୍ରୁମଃ ।। 26
ସେ ଦାନବର ଶକ୍ତିରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା; ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେଇ, ଜୀବନହୀନ ହେଲା, ମୂଳ କଟା ଗଛ ପରି।
ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତତ୍ର ତେ ସଭ୍ଯା ହାହାଭୂତାଃ ସମନ୍ତତଃ। ନ ଯୁକ୍ତଂ ସୂତପୁତ୍ରେତି କୀଚକେତି ଚ ତେଽଵଦନ୍। କିମିଯଂ ଵଧ୍ଯତେ ବାଲା କୃପଣା ଚାପ୍ଯବାନ୍ଧଵା ।। 27
ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସଭ୍ୟମାନେ ଚାରିପାଖରେ ହାହା କରି ଚିତ୍କାର କଲେ; 'ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, ସୂତପୁତ୍ର!', 'କୀଚକ!', 'ଏହି ଅସହାୟ, ଅନାଥ ଜଣେ ଜୀବା ଝିଅକୁ କାହିଁକି ମାରାଯାଉଛି?'
ତସ୍ଯାମାସନ୍ହି ତେ ପାର୍ଥାଃ ସଭାଯାଂ ଭ୍ରାତରସ୍ତଥା । ଅମୃଷ୍ଯମାଣାଃ କୃଷ୍ଣାଯାଃ କୀଚକେନ ପଦା ଵଧଂ ।। 28
ସଭାରେ, ତାଙ୍କର ଭାଇମାନେ, ପାର୍ଥମାନେ, ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, କୃଷ୍ଣାଙ୍କୁ କୀଚକ ପାଦରେ ମାରିବାକୁ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୀମସେନସ୍ଯ କ୍ରୋଧାଦାସ୍ରମଵର୍ତତ। ଧୂମୋଚ୍ଛ୍ଵାସଃ ସମଭଵନ୍ନେତ୍ରେ ଚୋଚ୍ଛ୍ରିତପକ୍ଷ୍ମଣୀ । ସସ୍ଵେଦା ଭ୍ରୁକୁଟୀ ଚୋଗ୍ରା ଲଲାଟେ ସମଵର୍ତତ ।। 29
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭୀମସେନଙ୍କ ରୋଷରେ ଚକୁରେ ଲୁହ ଆସିଗଲା; ଶ୍ୱାସ ଧୂମ ପରି ହେଲା, ଚକୁ ଉଠିଗଲା, କପାଳରେ ଘେନ୍ତି ଘେନ୍ତି ପସିନା ଆସିଲା, ଭୂକୁଟି ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଦେଖାଗଲା।
ତସ୍ଯ ଭୀମୋ ଵଧପ୍ରେପ୍ସୁଃ କୀଚକସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ। ଦନ୍ତୈର୍ଦନ୍ତାଂସ୍ତଦା ରୋପାନ୍ନିଷ୍ପିପେଷ ମହାମନାଃ ।। 30
ଦୁଷ୍ଟ କୀଚକଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଚାହିଁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୀମ ରୋଷରେ ଦନ୍ତକୁ ଦନ୍ତରେ ଚିପିଲେ।
ଭୂଯଃ ସଂଚରିତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସହସୋତ୍ଥାଯ ଚାସନାତ୍। ନିରୈକ୍ଷତ ଦ୍ରୁମଂ ଦୀର୍ଘଂ ରାଜାନଂ ଚାପ୍ଯଵୈକ୍ଷତ।। 31
ଫେରି, କ୍ରୋଧରେ ଭରିତ, ସେ ହଠାତ୍ ଆସନରୁ ଉଠିଗଲେ; ଦୀର୍ଘ ଗଛ ଖୋଜିଲେ, ଏବଂ ରାଜାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ।
ଵଧମାକାଙ୍କ୍ଷମାଣଂ ତଂ କୀଚକସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ। ଆକାରେଣୈଵ ଭୀମଂ ସ ପ୍ରତ୍ଯପେଧଦ୍ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ ।। 32
ଦୁଷ୍ଟ କୀଚକଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଚାହିଁ, ଭୀମଙ୍କ ଦେହଭାବ ଦେଖି ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଭୟରେ କମ୍ପିଗଲେ।
ତସ୍ଯ ରାଜା ଶନୈଃ ସଂଜ୍ଞାଂ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ରୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ। ଚକାର ଭୀମସେନସ୍ଯ ରୋଷାଵିଷ୍ଟସ୍ଯ ଧୀମତଃ ।। 33
ତାପରେ, କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଶାନ୍ତ ଭାବରେ, ରୋଷରେ ଭରିତ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭୀମସେନଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କଲେ।
ପ୍ରତ୍ଯାଖ୍ଯାନଂ ତଦା ଚାହ କଙ୍କୋ ନାମ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ ।। 34
ସେ ସମୟରେ, କଙ୍କ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଅସ୍ୱୀକାର କଥା କହିଲେ।
ସୂଦ ମା ସାହସଂ କାର୍ଷୀଃ ଫଲିତୋଽଯଂ ଵନସ୍ପତିଃ। ନାତ୍ର ଶୁଷ୍କାଣି କାଷ୍ଠାନି ସନ୍ତି ଯାନି ଚ କାନି ଚ।। 35
ରଣ୍ଧା, ତୁମେ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହି ଗଛ ଫଳ ଦେଇଛି; ଏଠାରେ କେଉଁସି ଶୁଖିଲା କାଠ ନାହିଁ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଯଦି ତେ ଦାରୁକୃତ୍ଯଂ ସ୍ଯାନ୍ନିଷ୍କ୍ରମ୍ଯ ନଗରାଦ୍ବହିଃ। ସମୂଲଂ ଶାତଯେର୍ଵୃକ୍ଷଂ ଶ୍ରମସ୍ତେ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି।। 36
ଯଦି ତୁମର କାଠ କାମ ଅଛି, ସହରରୁ ବାହାରିଯାଅ; ଏକ ଗଛକୁ ମୂଳ ସହିତ ଉଖୁଡ଼ି ନେଉ, ତୁମେ କ୍ଷୀଣ ହେବେ ନାହିଁ।
ଯସ୍ଯ ଚାର୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ଶୀତଚ୍ଛାଯାଂ ସମାଶ୍ରଯେତ୍। ନ ତସ୍ଯ ପର୍ଣେ ଦ୍ରୁହ୍ଯେତ ପୂର୍ଵଵୃତ୍ତମନୁସ୍ମରନ୍ ।। 37
ଯେଉଁଠି ଜଳିଆ ଗଛର ଠଣ୍ଡା ଛାୟାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରାଯାଏ, ସେ ଗଛର ପତ୍ରକୁ କ୍ଷତି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ତାହାର ପୂର୍ବ ଉପକାରକୁ ମନେ ରଖି।
ନ କ୍ରୋଧକାଲସମଯଃ ସୂଦ ମା ଚାପଲଂ କୃଥାଃ। ଅପୂର୍ଣୋଽଯଂ ଦ୍ଵିପକ୍ଷୋନୋ ନେଦଂ ବଲଵତାଂ ବହୁ ।। 38
ଏହି ସମୟ କ୍ରୋଧ କରିବା ପାଇଁ ନୁହେଁ, ରାନ୍ଧଣି, ତୁମେ ଅସାବଧାନ କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ପକ୍ଷ ଏଯାଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇନାହିଁ, ଏଠାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ନାହାନ୍ତି।
ଅଥାଙ୍ଗୁଷ୍ଠେନାଵମୃଦ୍ଗାଦଙ୍ଗୁଷ୍ଠଂ ତତ୍ର ଧର୍ମରାଟ୍। ପ୍ରବୋଧନଭଯାଦ୍ରାଜ୍ଞୋ ଭୀମଂ ତଂ ପ୍ରତ୍ଯଷେଧଯତ୍ ।। 39
ତାପରେ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଭୟରେ ରାଜାକୁ ଜଗାଇ ଦେବେ କି ନାହିଁ ବୋଲି ଭାବି, ନିଜ ଆଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ଭୀମଙ୍କର ପାଦ ଚାପି ଧରିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ରୋକିଲେ।
ଭୀମସେନସ୍ତୁ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପରପୁରଞ୍ଜଯଃ। ସହସୋତ୍ପତିତଂ କ୍ରୋଧଂ ନ୍ଯଯଚ୍ଛଦ୍ଧୃତିମାନ୍ବଲାତ୍ । ଇଙ୍ଗିତଜ୍ଞଃ ସ ତୁ ଭ୍ରାତୁସ୍ତୂଷ୍ଣୀମାସୀଦ୍ଵୃକୋଦରଃ ।। 40
ଶତ୍ରୁ ଦଳ ଜୟୀ ଭୀମସେନ, ଏହି କଥା ଶୁଣି, ହଠାତ୍ ଉଠିଥିବା କ୍ରୋଧକୁ ଜୋରଦାର ଭାବେ ଦମନ କଲେ। ଭାଇଙ୍କର ସଙ୍କେତ ବୁଝି, ଭୀମ ଚୁପ୍ଚାପ୍ ରହିଗଲେ।
ଭୀମସ୍ଯ ଚ ସମାରମ୍ଭଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଜ୍ଞୋଽସ୍ଯ ଚେଷ୍ଟିତମ୍। ଦ୍ରୌପଦୀ ଚାଧିକଂ କ୍ରୋଧାତ୍ପ୍ରାରୁଦତ୍ସା ପୁନଃପୁନଃ ।। 41
ଭୀମଙ୍କର ଉତ୍ତେଜନା ଓ ରାଜାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ଦ୍ରୌପଦୀ ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ରୋଧରେ ପୁନିପୁନି କାନ୍ଦିଲେ।
କୀଚକେନାନୁଗମନାତ୍କୃଷ୍ଣା ତାମ୍ରାଯତେକ୍ଷଣା । ସଭାଦ୍ଵାରମୁପଗମ୍ଯ ରୁଦନ୍ତୀ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍ ।। 42
କୀଚକ ପଛରେ ଲାଗି ଯିବା ସମୟରେ, ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା କୃଷ୍ଣା ଶଭା ଦ୍ୱାରକୁ ଆସି, କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି କଥା କହିଲେ।
ଅଵେକ୍ଷମାଣା ସୁଶ୍ରୋଣୀ ପତୀଂସ୍ତାନ୍ଦୀନଚେତସଃ। ଆକାରଂ ପରିରକ୍ଷନ୍ତୀ ପ୍ରତିଜ୍ଞାଂ ଧର୍ମସଂଯୁତାମ୍। ଦହ୍ଯମାନେଵ ରୌଦ୍ରେଣ ଚକ୍ଷୁଷା ଦ୍ରୁପଦାତ୍ମଜା ।। 43
ସେ ତାଙ୍କର ଦୁଃଖିତ ପତିମାନେକୁ ଦୃଷ୍ଟିପାତ କରି, ତାଙ୍କର ଚିହ୍ନ ଓ ପ୍ରତିଜ୍ଞା ରକ୍ଷା କରୁଥିଲେ। ଦ୍ରୁପଦର କନ୍ୟା ଦ୍ରୌପଦୀ ତୀବ୍ର ଦୃଷ୍ଟିରେ ମାନେ ଜଣେ ଜଳୁଥିବା ପରି ଲାଗୁଥିଲେ।
ପ୍ରଜାରକ୍ଷଣଶୀଲାନାଂ ରାଜ୍ଞାଂ ହ୍ଯମିତତେଜସାମ୍। କାର୍ଯାଽନୁପାଲନଂ ନିତ୍ଯଂ ଧର୍ମେ ସତ୍ଯେ ଚ ତିଷ୍ଠତାମ୍ ।। 44
ଜେଉଁ ରାଜାମାନେ ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ସୁରକ୍ଷା ଦେବାରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍ ଓ ଅସୀମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସେମାନେ ସଦା ଧର୍ମ ଓ ସତ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ରହି, ନ୍ୟାୟ ରକ୍ଷା କରିବା ଦାୟିତ୍ୱ ନିଅନ୍ତି।
ସ୍ଵପ୍ରଜାଯାଂ ପ୍ରଜାଯାଂ ଚ ଵିଶେଷଂ ନାଧିଗଚ୍ଛତାମ୍। ପ୍ରିଯେଷ୍ଵପି ଚ ଵଧ୍ଯେଷୁ ସମତ୍ଵଂ ଯେ ସମାଶ୍ରିତାଃ ।। 45
ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ପ୍ରଜା ଓ ଅନ୍ୟ ପ୍ରଜା ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ପ୍ରଭେଦ କରନ୍ତି ନାହିଁ, ଆପଣଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଓ ଦଣ୍ଡଯୋଗ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ ସମାନ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ସତ୍ୟ ନ୍ୟାୟର ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
ଵିଵାଦେଷୁ ପ୍ରଵୃତ୍ତେଷୁ ସମଂ କାର୍ଯାନୁଦର୍ଶିନା। ରାଜ୍ଞା ଧର୍ମାସନସ୍ଥେନ ଜିତୌ ଲୋକାଵୁଭାଵପି ।। 46
ଯେତେବେଳେ ବିବାଦ ଆସେ, ଧର୍ମ ଆସନରେ ବସିଥିବା ରାଜା ଯଦି ସମ ଭାବେ ନ୍ୟାୟ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଦୁଇଁ ଲୋକକୁ ଜୟ କରନ୍ତି।
ରାଜନ୍ଧର୍ମାସନସ୍ଥୋ ହି ରକ୍ଷ ମାଂ ତ୍ଵମନାଗସମ୍ ।। 47
ହେ ରାଜା, ତୁମେ ଧର୍ମ ଆସନରେ ବସିଛ, ମୋତେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଜାଣି ସୁରକ୍ଷା କର।
ଅହଂ ତ୍ଵନପରାଧ୍ଯନ୍ତୀ କୀଚକେନ ଦୁରାତ୍ମନା । ପଶ୍ଯତସ୍ତେ ମହାରାଜ ହତା ପାଦେନ ଦାସିଵାତ୍ ।। 48
ମୁଁ କିଛି ଅପରାଧ କରିନଥିଲି, ତଥାପି ଦୁଷ୍ଟ କୀଚକ ମୋତେ ତୁମ ଦୃଷ୍ଟି ସାମ୍ନାରେ ଦାସୀ ପରି ଚାଲିଲା ଓ ଆଘାତ କଲା, ମହାରାଜ।
ତ୍ଵତ୍ସମକ୍ଷଂ ନୃପଶ୍ରେଷ୍ଠ ନିଷ୍ପିଷ୍ଟା ଵସୁଧାତଲେ । ଅନାଗସଂ କୃପାର୍ହାଂ ମାଂ ସ୍ତ୍ରିଯଂ ତ୍ଵଂ ପରିପାଲଯ ।। 49
ହେ ରାଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମ ସାମ୍ନାରେ ଭୂମିରେ ଦଳିତ ହୋଇଛି। ମୋତେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷ ଓ ଦୟାର୍ହ ଜଣେ ଜଣାଇ, ରକ୍ଷା କର।
ରକ୍ଷ ମାଂ କୀଚକାଦ୍ଭୀତାଂ ଧର୍ମଂ ରକ୍ଷ ନରେଶ୍ଵର । ମତ୍ସ୍ଯାଧିପ ପ୍ରଜା ରକ୍ଷ ପିତା ପୁତ୍ରାନିଵୌରସାନ୍ ।। 50
ମୁଁ କୀଚକଙ୍କୁ ଭୟ କରୁଛି, ମୋତେ ରକ୍ଷା କର, ଧର୍ମକୁ ରକ୍ଷା କର, ନରେଶ୍ବର। ମତ୍ସ୍ୟ ରାଜା, ନିଜ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ଯେପରି ପିତା ରକ୍ଷା କରେ, ସେପରି ତୁମ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କର।
ଯସ୍ତ୍ଵଧର୍ମେଣ କାର୍ଯାଣି ମୋହାତ୍ମା କୁରୁତେ ନୃପଃ। ଅଚିରାତ୍ତଂ ଦୁରାତ୍ମାନଂ ଵଶେ କୁର୍ଵନ୍ତି ଶତ୍ରଵଃ ।। 51
ଯେ ରାଜା ମନର ଭ୍ରମରେ ଅନ୍ୟାୟ କାମ କରନ୍ତି, ଶୀଘ୍ରେ ସେ ଦୁଷ୍ଟ ଲୋକ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଅଧୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି।