ସ୍ଵାସ୍ତୀର୍ଣମସ୍ତି ଶଯନଂ ସିତସୂକ୍ଷ୍ମୋତ୍ତରଚ୍ଛଦମ୍। ଅତ୍ରାରୁହ୍ଯ ମଯା ସାର୍ଧଂ ପିବେମାଂ ଵରଵାରୁଣୀମ୍ ।। 12
'ସୁତି ଶୁଭ୍ର ଚାଦର ପିଛା ଶୟନ ରହିଛି; ଏଠାରେ ମୋ ସହ ଉଠିବା, ଏହି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବାରୁଣୀ ପିଇବା।'
ଭଜସ୍ଵ ମାଂ ଵିଶାଲାକ୍ଷି ଭର୍ତା ତେ ସଦୃଶୋସ୍ମ୍ଯହମ୍। ଉପସର୍ପ ଵରାରୋହେ ମେରୁମର୍କପ୍ରଭା ଯଥା ।। 13
'ବିଶାଳ ନୟନୀ, ମୋତେ ଉପଭୋଗ କର; ମୁଁ ତୁମ ସ୍ୱାମୀ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ। ଭଲ ଅଙ୍ଗବତୀ, ମେରୁ ପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯାଉଥିବା ଭଳି ମୋ ନିକଟକୁ ଆସ।'
ସ ମୂଢଃ କୀଚକସ୍ତତ୍ର ପ୍ରାପ୍ତାଂ ରାଜୀଵଲୋଚନାମ୍। ଅବ୍ରଵୀଦ୍ଦ୍ରୌପଦୀଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୁରାତ୍ମା ହ୍ଯାତ୍ମସଂମତଃ ।। 14
ସେଠାରେ, ମତିହରା କୀଚକ, ରାଜୀବ ନୟନୀ ଦ୍ରୌପଦୀକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଓ ଆତ୍ମସମ୍ମତିରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
କୀଚକେନୈଵମୁକ୍ତା ସା ଦ୍ରୌପଦୀ ଵରଵର୍ଣିନୀ। ଅବ୍ରଵୀତ୍ତମନାଚାରଂ ନେଦୃଶଂ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି ।। 15
କୀଚକଙ୍କ ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ଦ୍ରୌପଦୀ, ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଚାରିତ୍ର ଥିବା, ସେ ଅନାଚାରୀକୁ କହିଲେ: 'ଏପରି କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।'
ନାହଂ ଶକ୍ଯା ତ୍ଵଯା ସ୍ପ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଶ୍ଵପଚେନେଵ ବ୍ରାହ୍ମଣୀ। ଗନ୍ତୁମିଚ୍ଛସି ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧେ ଗତିଂ ଦୁର୍ଗତରାନ୍ତରାମ୍ ।। 16
'ମୁଁ ତୁମେ ଛୁଇଁପାରିବା ନୁହେଁ, ଯେପରି ଏକ ଶ୍ୱପଚ ବ୍ରାହ୍ମଣୀକୁ ଛୁଇଁପାରିବା ନୁହେଁ। ମୂଢ଼, ତୁମେ ଅତି କଷ୍ଟ ସଂକଟର ଦିଗକୁ ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛ।'
ଯତ୍ର ଗଚ୍ଛନ୍ତି ବହଵଃ ପରଦାରାଭିମର୍ଶକାଃ। ନରାଃ ସଂଭିନ୍ନମର୍ଯାଦାଃ କୀଟଵଚ୍ଚାଶୁଭାଶ୍ରଯାଃ ।। 17
'ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟର ଜନାନୀକୁ ଚାହିଁଥିବା ଅନେକ ପୁରୁଷ ଯାଆନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଭଙ୍ଗ କରନ୍ତି, ଏବଂ କୀଟ ପରି ଅଶୁଭ ଜୀବନରେ ରହନ୍ତି।'
ଅପ୍ରୈଷୀନ୍ମାଂ ସୁରାହାରୀଂ ସୁଦେଷ୍ଣା ତ୍ଵନ୍ନିଵେଶନମ୍ । ତସ୍ଯୈ ନଯିଷ୍ଯେ ମଦିରାଂ ଭଗିନୀ ତୃଷିତା ତଵ ।। 18
'ସୁଦେଷ୍ଣା ମୋତେ, ମଦ ନେଇଯିବାକୁ, ତୁମ ଘରକୁ ପଠାଇଛି; ତାଙ୍କର ଭଉଣୀ ତମେ, ପିଆସା, ମଦ ପାଇଁ ଆଣିବି।'
ପିପାସିତା ଚ କୈକେଯୀ ତୂର୍ଣଂ ମାମାଦିଶତ୍ତତଃ। ଦୀଯତାଂ ମେ ସୁରା ଶୀଘ୍ରଂ ସୂତପୁତ୍ର ଵ୍ରଜାମ୍ଯହମ୍ ।। 19
'କୈକେୟୀ ପିଆସା ହେଇ, ତୁରନ୍ତ ମୋତେ ଆଦେଶ କଲେ: ମୋତେ ଶୀଘ୍ର ମଦ ଦିଅ, ସୂତପୁତ୍ର, ମୁଁ ଯାଉଛି।'
ଅନ୍ଯା ଭଦ୍ରେ ହରିଷ୍ଯନ୍ତି ରାଜପୁତ୍ର୍ଯାଃ ସୁରାମିମାମ୍। କିଂ ତ୍ଵଂ ଯାସ୍ଯସି କଲ୍ଯାଣି ମଦର୍ଥଂ ତ୍ଵମିହାଗତା ।। 20
ଅନ୍ୟମାନେ, ଭଦ୍ରା, ରାଜକନ୍ୟାମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତିଆରି ହୋଇଥିବା ଏହି ମଦ୍ୟ ନେବେ; ତୁମେ କାହିଁକି ଯିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ଶୁଭେ, ଯେତେବେଳେ ତୁମେ ମୋ ପାଇଁ ଏଠାକୁ ଆସିଛ ?
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଦକ୍ଷିଣେ ପାଣୌ ସୂତପୁତ୍ରଃ ପରାମୃଶତ୍। ସା ଗୃହୀତା ଵିଧୂନ୍ଵନ୍ତୀ ଭୂମୌ ନିକ୍ଷିପ୍ଯ ଭାଜନମ୍ । ସଭାଂ ଶରଣମାଧାଵଦ୍ଯତ୍ର ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ ।। 21
ଏହିପରି କହି, ସୂତପୁତ୍ର ତାଙ୍କର ଡାହାଣ ହାତକୁ ଛୁଇଁଲେ; ସେ ନିଜକୁ ମୁକ୍ତ କରି, ପାତ୍ରଟିକୁ ଭୂମିରେ ରଖି, ସଭାକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ, ଯେଉଁଠି ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଅଛନ୍ତି।
ତାଂ କୀଚକଃ ପ୍ରଧାଵନ୍ତୀଂ କେଶପକ୍ଷେ ପରାମୃଶତ୍। ପାତଯିତ୍ଵା ତୁ ତାଂ ଭୂମୌ ସୂତପୁତ୍ରଃ ପଦାଽଵଧୀତ୍ ।। 22
କୀଚକ ତାଙ୍କୁ ଦୌଡ଼ିବା ସମୟରେ କେଶ ଧରି ଚିହ୍ନିଲେ; ସୂତପୁତ୍ର ତାଙ୍କୁ ଭୂମିରେ ପକାଇ ଚାଲି, ପାଦରେ ମାରିଲେ।
ସଭାଯାଂ ପଶ୍ଯତୋ ରାଜ୍ଞୋ ଵିରାଟସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ଚ ଵୃଦ୍ଧାନାଂ କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ଚ ପଶ୍ଯତାଂ ।। 23
ସଭାରେ, ମହାତ୍ମା ବିରାଟ ରାଜାଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ସାମ୍ନାରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଓ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଜ୍ୟେଷ୍ଠମାନେ ଦେଖୁଥିବାବେଳେ,
ତସ୍ଯାଃ ପାଦାଭିତପ୍ତାଯା ମୁଖାଦ୍ରୁଧିରମାସ୍ରଵତ୍ ।। 24
ତାଙ୍କର ପାଦ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ତଳି, ମୁହଁରୁ ରକ୍ତ ପ୍ରବାହିତ ହେଲା।
ତତୋ ଦିଵାକରେଣାଶୁ ରାକ୍ଷସଃ ସଂନିଯୋଜିତଃ। ସ କୀଚକମପୋଵାହ ଵାତଵେଗେନ ଭାରତ ।। 25
ତାପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଠାଯାଇଥିବା ଏକ ଦାନବ ତୁରନ୍ତ, ବାୟୁର ଗତିରେ, କୀଚକକୁ ଉଠାଇ ନେଲା, ଭାରତ।
ସ ପପାତ ତଦା ଭୂମୌ ରକ୍ଷୋବଲସମୀରିତଃ । ଵିଘୂର୍ଣମାନୋ ନିଶ୍ଚେଷ୍ଟଶ୍ଛିନ୍ନମୂଲ ଇଵ ଦ୍ରୁମଃ ।। 26
ସେ ଦାନବର ଶକ୍ତିରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା; ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେଇ, ଜୀବନହୀନ ହେଲା, ମୂଳ କଟା ଗଛ ପରି।
ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତତ୍ର ତେ ସଭ୍ଯା ହାହାଭୂତାଃ ସମନ୍ତତଃ। ନ ଯୁକ୍ତଂ ସୂତପୁତ୍ରେତି କୀଚକେତି ଚ ତେଽଵଦନ୍। କିମିଯଂ ଵଧ୍ଯତେ ବାଲା କୃପଣା ଚାପ୍ଯବାନ୍ଧଵା ।। 27
ସେଠାରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ସଭ୍ୟମାନେ ଚାରିପାଖରେ ହାହା କରି ଚିତ୍କାର କଲେ; 'ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, ସୂତପୁତ୍ର!', 'କୀଚକ!', 'ଏହି ଅସହାୟ, ଅନାଥ ଜଣେ ଜୀବା ଝିଅକୁ କାହିଁକି ମାରାଯାଉଛି?'
ତସ୍ଯାମାସନ୍ହି ତେ ପାର୍ଥାଃ ସଭାଯାଂ ଭ୍ରାତରସ୍ତଥା । ଅମୃଷ୍ଯମାଣାଃ କୃଷ୍ଣାଯାଃ କୀଚକେନ ପଦା ଵଧଂ ।। 28
ସଭାରେ, ତାଙ୍କର ଭାଇମାନେ, ପାର୍ଥମାନେ, ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ, କୃଷ୍ଣାଙ୍କୁ କୀଚକ ପାଦରେ ମାରିବାକୁ ସହିପାରିଲେ ନାହିଁ।
ତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭୀମସେନସ୍ଯ କ୍ରୋଧାଦାସ୍ରମଵର୍ତତ। ଧୂମୋଚ୍ଛ୍ଵାସଃ ସମଭଵନ୍ନେତ୍ରେ ଚୋଚ୍ଛ୍ରିତପକ୍ଷ୍ମଣୀ । ସସ୍ଵେଦା ଭ୍ରୁକୁଟୀ ଚୋଗ୍ରା ଲଲାଟେ ସମଵର୍ତତ ।। 29
ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ଭୀମସେନଙ୍କ ରୋଷରେ ଚକୁରେ ଲୁହ ଆସିଗଲା; ଶ୍ୱାସ ଧୂମ ପରି ହେଲା, ଚକୁ ଉଠିଗଲା, କପାଳରେ ଘେନ୍ତି ଘେନ୍ତି ପସିନା ଆସିଲା, ଭୂକୁଟି ଭୟଙ୍କର ଭାବେ ଦେଖାଗଲା।
ତସ୍ଯ ଭୀମୋ ଵଧପ୍ରେପ୍ସୁଃ କୀଚକସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ। ଦନ୍ତୈର୍ଦନ୍ତାଂସ୍ତଦା ରୋପାନ୍ନିଷ୍ପିପେଷ ମହାମନାଃ ।। 30
ଦୁଷ୍ଟ କୀଚକଙ୍କୁ ମାରିବାକୁ ଚାହିଁ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭୀମ ରୋଷରେ ଦନ୍ତକୁ ଦନ୍ତରେ ଚିପିଲେ।
ଭୂଯଃ ସଂଚରିତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସହସୋତ୍ଥାଯ ଚାସନାତ୍। ନିରୈକ୍ଷତ ଦ୍ରୁମଂ ଦୀର୍ଘଂ ରାଜାନଂ ଚାପ୍ଯଵୈକ୍ଷତ।। 31
ଫେରି, କ୍ରୋଧରେ ଭରିତ, ସେ ହଠାତ୍ ଆସନରୁ ଉଠିଗଲେ; ଦୀର୍ଘ ଗଛ ଖୋଜିଲେ, ଏବଂ ରାଜାକୁ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ।
ଵଧମାକାଙ୍କ୍ଷମାଣଂ ତଂ କୀଚକସ୍ଯ ଦୁରାତ୍ମନଃ। ଆକାରେଣୈଵ ଭୀମଂ ସ ପ୍ରତ୍ଯପେଧଦ୍ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ ।। 32
ଦୁଷ୍ଟ କୀଚକଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁକୁ ଚାହିଁ, ଭୀମଙ୍କ ଦେହଭାବ ଦେଖି ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଭୟରେ କମ୍ପିଗଲେ।
ତସ୍ଯ ରାଜା ଶନୈଃ ସଂଜ୍ଞାଂ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ରୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ। ଚକାର ଭୀମସେନସ୍ଯ ରୋଷାଵିଷ୍ଟସ୍ଯ ଧୀମତଃ ।। 33
ତାପରେ, କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଶାନ୍ତ ଭାବରେ, ରୋଷରେ ଭରିତ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଭୀମସେନଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କଲେ।
ପ୍ରତ୍ଯାଖ୍ଯାନଂ ତଦା ଚାହ କଙ୍କୋ ନାମ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ ।। 34
ସେ ସମୟରେ, କଙ୍କ ନାମରେ ଚିହ୍ନିତ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଅସ୍ୱୀକାର କଥା କହିଲେ।
ସୂଦ ମା ସାହସଂ କାର୍ଷୀଃ ଫଲିତୋଽଯଂ ଵନସ୍ପତିଃ। ନାତ୍ର ଶୁଷ୍କାଣି କାଷ୍ଠାନି ସନ୍ତି ଯାନି ଚ କାନି ଚ।। 35
ରଣ୍ଧା, ତୁମେ ଅତିକ୍ରମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହି ଗଛ ଫଳ ଦେଇଛି; ଏଠାରେ କେଉଁସି ଶୁଖିଲା କାଠ ନାହିଁ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ କିଛି ମଧ୍ୟ ନାହିଁ।
ଯଦି ତେ ଦାରୁକୃତ୍ଯଂ ସ୍ଯାନ୍ନିଷ୍କ୍ରମ୍ଯ ନଗରାଦ୍ବହିଃ। ସମୂଲଂ ଶାତଯେର୍ଵୃକ୍ଷଂ ଶ୍ରମସ୍ତେ ନ ଭଵିଷ୍ଯତି।। 36
ଯଦି ତୁମର କାଠ କାମ ଅଛି, ସହରରୁ ବାହାରିଯାଅ; ଏକ ଗଛକୁ ମୂଳ ସହିତ ଉଖୁଡ଼ି ନେଉ, ତୁମେ କ୍ଷୀଣ ହେବେ ନାହିଁ।
ଯସ୍ଯ ଚାର୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ଶୀତଚ୍ଛାଯାଂ ସମାଶ୍ରଯେତ୍। ନ ତସ୍ଯ ପର୍ଣେ ଦ୍ରୁହ୍ଯେତ ପୂର୍ଵଵୃତ୍ତମନୁସ୍ମରନ୍ ।। 37
ଯେଉଁଠି ଜଳିଆ ଗଛର ଠଣ୍ଡା ଛାୟାକୁ ଆଶ୍ରୟ କରାଯାଏ, ସେ ଗଛର ପତ୍ରକୁ କ୍ଷତି କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ତାହାର ପୂର୍ବ ଉପକାରକୁ ମନେ ରଖି।
ନ କ୍ରୋଧକାଲସମଯଃ ସୂଦ ମା ଚାପଲଂ କୃଥାଃ। ଅପୂର୍ଣୋଽଯଂ ଦ୍ଵିପକ୍ଷୋନୋ ନେଦଂ ବଲଵତାଂ ବହୁ ।। 38
ଏହି ସମୟ କ୍ରୋଧ କରିବା ପାଇଁ ନୁହେଁ, ରାନ୍ଧଣି, ତୁମେ ଅସାବଧାନ କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହି ପକ୍ଷ ଏଯାଁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇନାହିଁ, ଏଠାରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ ନାହାନ୍ତି।
ଅଥାଙ୍ଗୁଷ୍ଠେନାଵମୃଦ୍ଗାଦଙ୍ଗୁଷ୍ଠଂ ତତ୍ର ଧର୍ମରାଟ୍। ପ୍ରବୋଧନଭଯାଦ୍ରାଜ୍ଞୋ ଭୀମଂ ତଂ ପ୍ରତ୍ଯଷେଧଯତ୍ ।। 39
ତାପରେ ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଭୟରେ ରାଜାକୁ ଜଗାଇ ଦେବେ କି ନାହିଁ ବୋଲି ଭାବି, ନିଜ ଆଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ଭୀମଙ୍କର ପାଦ ଚାପି ଧରିଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ରୋକିଲେ।
ଭୀମସେନସ୍ତୁ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ପରପୁରଞ୍ଜଯଃ। ସହସୋତ୍ପତିତଂ କ୍ରୋଧଂ ନ୍ଯଯଚ୍ଛଦ୍ଧୃତିମାନ୍ବଲାତ୍ । ଇଙ୍ଗିତଜ୍ଞଃ ସ ତୁ ଭ୍ରାତୁସ୍ତୂଷ୍ଣୀମାସୀଦ୍ଵୃକୋଦରଃ ।। 40
ଶତ୍ରୁ ଦଳ ଜୟୀ ଭୀମସେନ, ଏହି କଥା ଶୁଣି, ହଠାତ୍ ଉଠିଥିବା କ୍ରୋଧକୁ ଜୋରଦାର ଭାବେ ଦମନ କଲେ। ଭାଇଙ୍କର ସଙ୍କେତ ବୁଝି, ଭୀମ ଚୁପ୍ଚାପ୍ ରହିଗଲେ।
ଭୀମସ୍ଯ ଚ ସମାରମ୍ଭଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଜ୍ଞୋଽସ୍ଯ ଚେଷ୍ଟିତମ୍। ଦ୍ରୌପଦୀ ଚାଧିକଂ କ୍ରୋଧାତ୍ପ୍ରାରୁଦତ୍ସା ପୁନଃପୁନଃ ।। 41
ଭୀମଙ୍କର ଉତ୍ତେଜନା ଓ ରାଜାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଦେଖି, ଦ୍ରୌପଦୀ ଅତ୍ୟଧିକ କ୍ରୋଧରେ ପୁନିପୁନି କାନ୍ଦିଲେ।