ତାନ୍ପୁନର୍ଜୀଵଯାମାସ କାଵ୍ଯୋ ଵିଦ୍ଯାବଲାଶ୍ରଯାତ୍। ତତସ୍ତେ ପୁନରୁତ୍ଥାଯ ଯୋଧଯାଂଚକ୍ରିରେ ସୁରାନ୍
କିନ୍ତୁ କାବ୍ୟ ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତିରେ ଭରସା କରି, ସେଇ ଦାନବମାନେକୁ ପୁନଃ ଜୀବନ ଦେଲେ; ସେମାନେ ପୁଣି ଉଠି, ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁଦ୍ଧ କଲେ।
ଅସୁରାସ୍ତୁ ନିଜଘ୍ନୁର୍ଯାନ୍ସୁରାନ୍ସମରମୂର୍ଧନି। ନ ତାନ୍ସଞ୍ଜୀଵଯାମାସ ବୃହସ୍ପତିରୁଦାରଧୀଃ
ଅସୁରମାନେ ଯୁଦ୍ଧ ମଞ୍ଚରେ ଦେବତାମାନେକୁ ହତ୍ୟା କଲେ; କିନ୍ତୁ ବୃହସ୍ପତି, ମହାନ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେମାନେକୁ ପୁନଃ ଜୀବନ ଦେଲେ ନାହିଁ।
ନ ହି ଵେଦ ସ ତାଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ଯାଂ କାଵ୍ଯୋଵେତ୍ତି ଵୀର୍ଯଵାନ୍। ସଞ୍ଜୀଵିନୀଂ ତତୋ ଦେଵା ଵିଷାଦମଗମନ୍ପରମ୍
ସେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, ଯାହା ଶକ୍ତିଶାଳୀ କାବ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି—ମୃତକୁ ଜୀବନ୍ତ କରିବା ଶିକ୍ଷା; ଏହିକାରଣରୁ ଦେବତାମାନେ ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ତେ ତୁ ଦେଵା ଭଯୋଦ୍ଵିଗ୍ନାଃ କାଵ୍ଯାଦୁଶନସସ୍ତଦା। ଊଚୁଃ କଚମୁପାଗମ୍ଯ ଜ୍ଯେଷ୍ଠଂ ପୁତ୍ରଂ ବୃହସ୍ପତେଃ
ତାପରେ ଭୟରେ ଅତି ଚିନ୍ତିତ ଦେବତାମାନେ, କାବ୍ୟ ଉଶନାସଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ବଡ଼ ପୁଅ କଚଙ୍କୁ ଡାକି କହିଲେ।
ଭଜମାନାନ୍ଭଜସ୍ଵାସ୍ମାନ୍କୁରୁ ନଃ ସାହ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍। ଯା ସା ଵିଦ୍ଯା ନିଵସତି ବ୍ରାହ୍ମଣେଽମିତତେଜସି
ଆମେ ତୁମ ସହାୟତା ଚାହୁଁଛୁ; ଆମକୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସାହାଯ୍ୟ କର। ସେ ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ନିକଟରେ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଅଛି।
ଶୁକ୍ରେ ତାମାହର କ୍ଷିପ୍ରଂ ଭାଗଭାଙ୍ଗୋ ଭଵିଷ୍ଯସି। ଵୃଷପର୍ଵସମୀପେ ହି ଶକ୍ଯୋ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ତ୍ଵଯା ଦ୍ଵିଜଃ
ଶୁକ୍ରଙ୍କଠାରୁ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଶୀଘ୍ର ଆଣ; ତୁମେ ଯଜ୍ଞର ଭାଗ ପାଇବ। ବୃଷପର୍ବାନ୍ଙ୍କ ନିକଟରେ ତୁମେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିପାରିବ।
ରକ୍ଷତେ ଦାନଵାଂସ୍ତତ୍ର ନ ସ ରକ୍ଷତ୍ଯଦାନଵାନ୍। ତମାରାଧଯିତୁଂ ଶକ୍ତୋ ଭଵାନ୍ପୂର୍ଵଵଯାଃ କଵିମ୍
ସେଠାରେ ସେ ଦାନବମାନେକୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟମାନେକୁ ନୁହେଁ। ତୁମେ ଯୁବକ ଥିବାରୁ, ସେ ମହାକବିଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିପାରିବ।
ଦେଵଯାନୀଂ ଚ ଦଯିତାଂ ସୁତାଂ ତସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ତ୍ଵମାରାଧଯିତୁଂ ଶକ୍ତୋ ନାନ୍ଯଃ କଶ୍ଚନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଏବଂ ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟ କନ୍ୟା ଦେବୟାନୀ—ତୁମେ ଏକମାତ୍ର ତାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିପାରିବ; ଅନ୍ୟ କେହି ଏହା କରିପାରିବେ ନାହିଁ।
ଶୀଲଦାକ୍ଷିଣ୍ଯମାଧୁର୍ଯୈରାଚାରେଣ ଦମେନ ଚ। ଦେଵଯାନ୍ଯାଂ ହି ତୁଷ୍ଟାଯାଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ତାଂ ପ୍ରାପ୍ସ୍ଯସି ଧ୍ରୁଵମ୍
ସଦ୍ଗୁଣ, ଦାନଶୀଳତା, ମାଧୁର୍ଯ୍ୟ, ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ ଓ ନିୟମ ଦ୍ୱାରା—ଯଦି ତୁମେ ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିପାର, ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ସେ ଜ୍ଞାନ ପାଇପାରିବ।
ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତତଃ ପ୍ରାଯାଦ୍ବୃହସ୍ପତିସୁତଃ କଚଃ। ତଦାଽଭିପୂଜିତୋ ଦେଵୈଃ ସମୀପେ ଵୃଷପର୍ଵଣଃ
‘ଏହିପରି ହେଉ’ ବୋଲି କହି, ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପୁଅ କଚ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହୋଇ, ବୃଷପର୍ବାନ୍ଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇଲେ।
ସ ଗତ୍ଵା ତ୍ଵରିତୋ ରାଜନ୍ଦେଵୈଃ ସଂପ୍ରେଷିତଃ କଚଃ। ଅସୁରେନ୍ଦ୍ରପୁରେ ଶୁକ୍ରଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵାକ୍ଯମୁଵାଚ ହ
ସେ, ଦେବତାମାନେ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ରାଜା, ତୁରନ୍ତ ଯାଇଲେ ଏବଂ ଅସୁରମାନଙ୍କର ସହରରେ ଶୁକ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି, କଚ ଏହିପରି କଥା କହିଲେ।
ଋଷେରଙ୍ଗିରସଃ ପୌତ୍ରଂ ପୁତ୍ରଂ ସାକ୍ଷାଦ୍ବୃହସ୍ପତେଃ। ନାମ୍ନା କଚ ଇତି ଖ୍ଯାତଂ ଶିଷ୍ଯଂ ଗୃହ୍ଣାତ୍ ମାଂ ଭଵାନ୍
ମୁଁ ଋଷି ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କର ନାତି, ବୃହସ୍ପତିଙ୍କର ପୁଅ, ନାମରେ କଚ ବୋଲି ପରିଚିତ। ମହାନୁଭାବ, ଦୟାକରି ମୋତେ ଆପଣଙ୍କ ଶିଷ୍ୟ ଭାବେ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।
ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯଂ ଚରିଷ୍ଯାମି ତ୍ଵଯ୍ଯହଂ ପରମଂ ଗୁରୌ। ଅନୁମନ୍ଯସ୍ଵ ମାଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ସହସ୍ରଂ ପରିଵତ୍ସରାନ୍
ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ ପାଖରେ ଉଚ୍ଚତମ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ପାଳନ କରିବାକୁ ଚାହେଁ। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଦୟାକରି ମୋତେ ହଜାର ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସେବା କରିବାକୁ ଅନୁମତି ଦିଅନ୍ତୁ।
କଚ ସୁସ୍ଵାଗତଂ ତେଽସ୍ତୁ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଣାମି ତେ ଵଚଃ। ଅର୍ଚଯିଷ୍ଯେଽହମର୍ଚ୍ଯଂ ତ୍ଵାମର୍ଚିତୋଽସ୍ତୁ ବୃହସ୍ପତିଃ
କଚ, ତୁମକୁ ଆମ ଘରକୁ ଆସିବାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱାଗତ। ମୁଁ ତୁମର କଥା ଗ୍ରହଣ କରୁଛି। ଯେପରି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ମିଳିଛି, ସେପରି ମୁଁ ତୁମକୁ ମଧ୍ୟ ସମ୍ମାନିତ କରିବି।
କଚସ୍ତୁ ତଂ ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ତଦ୍ଵ୍ରତମ୍। ଆଦିଷ୍ଟଂ କଵିପୁତ୍ରେଣ ଶୁକ୍ରେଣୋଶନସା ସ୍ଵଯମ୍
କଚ 'ଏହା ହେଉ' ବୋଲି କହି, ଶୁକ୍ରଙ୍କ ନିଜ ମୁଖରୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ସେଇ ବ୍ରତ ଗ୍ରହଣ କଲେ।
ଵ୍ରତସ୍ଯ ପ୍ରାପ୍ତକାଲଂ ସ ଯଥୋକ୍ତଂ ପ୍ରତ୍ଯଗୃହ୍ଣତ। ଆରାଧଯନ୍ନୁପାଧ୍ଯାଯଂ ଦେଵଯାନୀଂ ଚ ଭାରତ
ବ୍ରତର ସମୟ ଆସିଲାବେଳେ, ସେ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ଭାବେ ଏହା ଗ୍ରହଣ କଲେ ଏବଂ ତାଙ୍କ ଗୁରୁ ଓ ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ସେବା କରିଲେ, ହେ ଭାରତ।
ନିତ୍ଯମାରାଧଯିଷ୍ଯଂସ୍ତାଂ ଯୁଵା ଯୌଵନଗାଂ ମୁନିଃ। ଗାଯନ୍ନୃତ୍ଯନ୍ଵାଦଯଂଶ୍ଚ ଦେଵଯାନୀମତୋଷଯତ୍
ଯୁବକ ମୁନି ସେ ସଦା ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ; ଗୀତ, ନୃତ୍ୟ ଓ ବାଦ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେ ଯୌବନରେ ପ୍ରବେଶ କରିଥିବା ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲେ।
ସ ଶୀଲଯନ୍ଦେଵଯାନୀଂ କନ୍ଯାଂ ସଂପ୍ରାପ୍ତଯୌଵନାମ୍। ପୁଷ୍ପୈଃ ଫଲୈଃ ପ୍ରେଷଣୈଶ୍ଚ ତୋଷଯାମାସ ଭାରତ
ଯୁବତୀ ଦେବୟାନୀଙ୍କୁ ସେ ଫୁଲ, ଫଳ ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ସେବା ଦେଇ ଖୁସି କରିଥିଲେ, ହେ ଭାରତ।
ଦେଵଯାନ୍ଯପି ତଂ ଵିପ୍ରଂ ନିଯମଵ୍ରତଧାରିଣମ୍। ଗାଯନ୍ତୀ ଚ ଲଲନ୍ତୀ ଚ ରହଃ ପର୍ଯଚରତ୍ତଥା
ଦେବୟାନୀ ମଧ୍ୟ, ନିୟମ ଓ ବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ, ଗୋପନୀୟ ଭାବେ ଗୀତ ଗାଇ ଓ ଖେଳି ସେବା କରୁଥିଲେ।
ଗାଯନ୍ତଂ ଚୈଵ ଶୁଲ୍କଂ ଚ ଦାତାରଂ ପ୍ରିଯଵାଦିନମ୍। ନାର୍ଯୋ ନରଂ କାମଯନ୍ତେ ରୂପିଣଂ ସ୍ରଗ୍ଵିଣଂ ତଥା
ଯେଉଁ ପୁରୁଷ ଗୀତ ଗାଏ, ଦାନ କରେ, ମିଠା କଥା କହେ, ଦେଖିବାକୁ ସୁନ୍ଦର ଓ ମାଳା ପିନ୍ଧିଥାଏ, ନାରୀମାନେ ସେଉଁଠିକୁ ଆକର୍ଷିତ ହୁଅନ୍ତି।
ପଞ୍ଚଵର୍ଷଶତାନ୍ଯେଵଂ କଚସ୍ଯ ଚରତୋ ଵ୍ରତମ୍। ତତ୍ରାତୀଯୁରଥୋ ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ଦାନଵାସ୍ତଂ ତତଃ କଚମ୍
ଏଭଳି କଚ ପାଞ୍ଚଶେ ଅବଧି ବ୍ରତ ପାଳନ କରୁଥିବାବେଳେ, ଦାନବମାନେ ଏହା ଜାଣିଲେ ଏବଂ ପରେ...
ଗା ରକ୍ଷନ୍ତଂ ଵନେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରହସ୍ଯେକମମର୍ଷିତାଃ। ଜଘ୍ନୁର୍ବୃହସ୍ପତେର୍ଦ୍ଵେଷାଦ୍ଵିଦ୍ଯାରକ୍ଷାର୍ଥମେଵ ଚ
ବନରେ ଗାଁ ରକ୍ଷା କରୁଥିବା କଚଙ୍କୁ ଏକାକି ଦେଖି, ଦାନବମାନେ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କୁ ଘୃଣା କରି ଓ ନିଜ ବିଦ୍ୟାକୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ, ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ।
ହତ୍ଵା ଶାଲାଵୃକେଭ୍ଯଶ୍ଚ ପ୍ରାଯଚ୍ଛଁଲ୍ଲଵଶଃ କୃତମ୍। ତତୋ ଗାଵୋ ନିଵୃତ୍ତାସ୍ତା ଅଗୋପାଃ ସ୍ଵଂ ନିଵେଶନମ୍
ମାରିଦେଇ, ତାଙ୍କ ଦେହକୁ ଓଲା ମାନେ ଖାଇଦେବାକୁ ଦେଲେ। ତାପରେ ଗାଁମାନେ ଗୋପାଳକ ବିନା ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ସା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରହିତା ଗାଶ୍ଚ କଚେନାଭ୍ଯାଗତା ଵନାତ୍। ଉଵାଚ ଵଚନଂ କାଲେ ଦେଵଯାନ୍ଯଥ ଭାରତ
ବନରୁ କଚ ବିନା ଗାଁମାନେ ଫେରିଆସିଥିବାକୁ ଦେଖି, ଦେବୟାନୀ ସମୟଯୋଗ୍ୟ କଥା କହିଲେ, ହେ ଭାରତ।
ଆହୁତଂ ଚାଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ତେ ସୂର୍ଯଶ୍ଚାସ୍ତଂ ଗତଃ ପ୍ରଭୋ। ଅଗୋପାଶ୍ଚାଗତା ଗାଵଃ କଚସ୍ତାତ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ
ତୁମର ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ହୋଇଯାଇଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହୋଇଯାଇଛି, ଗାଁମାନେ ଗୋପାଳକ ବିନା ଫେରିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କଚ, ବାପା, ଦେଖାଯାଉନାହିଁ।
ଵ୍ଯକ୍ତଂ ହତୋ ମୃତୋ ଵାପି କଚସ୍ତାତ ଭଵିଷ୍ଯତି। ତଂ ଵିନା ନ ଚ ଜୀଵେଯମିତି ସତ୍ଯଂ ବ୍ରଵୀମି ତେ
ନିଶ୍ଚୟ, ବାପା, କଚ ମୃତ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି କିମ୍ବା ମାରାଯାଇଛନ୍ତି; ତାଙ୍କ ବିନା ମୁଁ ବଞ୍ଚିପାରିବିନାହିଁ—ଏହି କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ ସତ୍ୟ କହୁଛି।
ତତଃ ସଂଜୀଵିନୀଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ପ୍ରଯୁଜ୍ଯ କଚମାହ୍ଵଯତ୍
ତାପରେ ସେ ସଞ୍ଜୀବନୀ ବିଦ୍ୟା ବ୍ୟବହାର କରି, କଚଙ୍କୁ ଡାକିଲେ।
ଭିତ୍ତ୍ଵା ଭିତ୍ତ୍ଵା ଶରୀରାଣି ଵୃକାଣାଂ ସ ଵିନିର୍ଗତଃ। ଆହୂତଃ ପ୍ରାଦୁରଭଵତ୍କଚୋ ହୃଷ୍ଟୋଽଥ ଵିଦ୍ଯଯା
ଓଲାମାନଙ୍କ ଦେହ ଭିତରୁ ବାହାରି, ଡାକାଯିବା ପରେ, କଚ ଖୁସି ହୋଇ ପ୍ରକଟ ହେଲେ, ବିଦ୍ୟାର ଦ୍ୱାରା ତାଙ୍କର ଉଦ୍ଧାର ହେଲା।
କସ୍ମାଚ୍ଚିରାଯିତୋଽସୀତି ପୃଷ୍ଟସ୍ତାମାହ ଭାର୍ଗଵୀମ୍
ଯେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ପଚାରାଗଲା — 'ତୁମେ କାହିଁକି ଏତେ ଦେରି କଲା?' — ସେ ଭୃଗୁଙ୍କ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ଗୃହୀତ୍ଵା ଶ୍ରମଭାରାର୍ତୋ ଵଟଵୃକ୍ଷଂ ସମାଶ୍ରିତଃ। ଗାଵଶ୍ଚ ସହିତାଃ ସର୍ଵା ଵୃକ୍ଷଚ୍ଛାଯାମୁପାଶ୍ରିତାଃ
କ୍ଲାନ୍ତିରେ ଭାରାକ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ସେ ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ବସିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଗାଈମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଗଛର ଛାୟାରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଲେ।