ବଲବନ୍ଧୁର୍ନିରାମର୍ଦଃ କେତୁଶୃଙ୍ଗୋ ବୃହଦ୍ବଲଃ। ଧୃଷ୍ଟକେତୁର୍ବୃହତ୍କେତୁର୍ଦୀପ୍ତକେତୁର୍ନିରାମଯଃ
ବଳବନ୍ଧୁ, ନିରାମର୍ଦ୍ଧ, କେତୁଶୃଙ୍ଗ, ବୃହଦ୍ବଳ, ଧୃଷ୍ଟକେତୁ, ବୃହତ୍କେତୁ, ଦୀପ୍ତକେତୁ, ନିରାମୟ—
ଅଵିକ୍ଷିଚ୍ଚପଲୋ ଧୂର୍ତଃ କୃତବନ୍ଧୁର୍ଦୃଢେଷୁଧିଃ। ମହାପୁରାଣସଂଭାଵ୍ଯଃ ପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗଃ ପରହା ଶ୍ରୁତିଃ
ଅବିକ୍ଷି, ଚପଳ, ଧୂର୍ତ୍ତ, କୃତବନ୍ଧୁ, ଦୃଢେଷୁଧି, ମହାପୁରାଣସଂଭାବ୍ୟ, ପ୍ରତ୍ୟଙ୍ଗ, ପରହା, ଶ୍ରୁତି—
ଏତେ ଚାନ୍ଯେ ଚ ରାଜାନଃ ଶତଶୋଽଥ ସହସ୍ରଶଃ। ଶ୍ରୂଯନ୍ତେ ଶତଶଶ୍ଚାନ୍ଯେ ସଙ୍ଖ୍ଯାତାଶ୍ଚୈଵ ପଦ୍ମଶଃ
ଏମିତି ଅନେକ ରାଜା, ଶତେ ଶତେ ଏବଂ ହଜାରେ ହଜାରେ ଶୁଣିଯାଏ; ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ, ଲକ୍ଷେ ଲକ୍ଷେ ଗଣନା କରାଯାଇଛି।
ହିତ୍ଵା ସୁଵିପୁଲାନ୍ଭୋଗାନ୍ବୁଦ୍ଧିମନ୍ତୋ ମହାବଲାଃ। ରାଜାନୋ ନିଧନଂ ପ୍ରାପ୍ତାସ୍ତଵ ପୁତ୍ରୈର୍ମହତ୍ତରଃ
ବିଶାଳ ଭୋଗ ଛାଡି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ରାଜାମାନେ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିଛନ୍ତି—ତୁମ ପୁଅମାନେଠାରୁ ମଧ୍ୟ ବଡ଼।
ଯେଷାଂ ଦିଵ୍ଯାନି କର୍ମାଣି ଵିକ୍ରମସ୍ତ୍ଯାଗ ଏଵ ଚ। ମାହାତ୍ମ୍ଯମପି ଚାସ୍ତିକ୍ଯଂ ସତ୍ଯଂ ଶୌଚଂ ଦଯାଽର୍ଜଵମ୍
ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ଦିବ୍ୟ, ପ୍ରଭାବ, ତ୍ୟାଗ, ମହତ୍ତ୍ୱ, ଆସ୍ଥା, ସତ୍ୟ, ପବିତ୍ରତା, ଦୟା ଓ ସରଳତା—
ଵିଦ୍ଵଦ୍ଭିଃ କଥ୍ଯତେ ଲୋକେ ପୁରାଣୈଃ କଵିସତ୍ତମୈଃ। ସର୍ଵର୍ଦ୍ଧିଗୁଣସଂପନ୍ନାସ୍ତେ ଚାପି ନିଧନଂ ଗତାଃ
ଏହି ସବୁ କଥା ବିଦ୍ୱାନମାନେ, ପୁରାତନ କବିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ; ତଥାପି ସମସ୍ତ ଉତ୍ତମ ଗୁଣରେ ଯୁକ୍ତ ସେମାନେ ମଧ୍ୟ ମୃତ୍ୟୁ ବରଣ କରିଛନ୍ତି।
ତଵ ପୁତ୍ରା ଦୁରାତ୍ମାନଃ ପ୍ରତପ୍ତାଶ୍ଚୈଵ ମନ୍ଯୁନା। ଲୁବ୍ଧା ଦୁର୍ଵୃତ୍ତଭୂଯିଷ୍ଠା ନ ତାଞ୍ଛୋଚିତୁମର୍ହସି
କିନ୍ତୁ ତୁମ ପୁଅମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ସ୍ୱଭାବର, କ୍ରୋଧରେ ଦଗ୍ଧ, ଲୋଭୀ ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣର; ତେଣୁ ତୁମେ ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଶୋକ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଶ୍ରୁତଵାନସି ମେଧାଵୀ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ପ୍ରାଜ୍ଞସଂମତଃ। ଯେଷାଂ ଶାସ୍ତ୍ରାନୁଗା ବୁଦ୍ଧିର୍ନ ତେ ମୁହ୍ଯନ୍ତି ଭାରତ
ତୁମେ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନରେ ପାରଙ୍ଗତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ; ଯେଉଁମାନେ ଶାସ୍ତ୍ର ଅନୁସାରେ ବୁଝନ୍ତି, ସେମାନେ ଭ୍ରମିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
ନିଗ୍ରହାନୁଗ୍ରହୌ ଚାପି ଵିଦିତୌ ତେ ନରାଧିପ। ନାତ୍ଯନ୍ତମେଵାନୁଵୃତ୍ତିଃ କାର୍ଯା ତେ ପୁତ୍ରରକ୍ଷଣେ
ତୁମେ ନିୟମ ଓ କୃପା, ଦୁହିଁ ଭଲଭାବରେ ଜାଣିଛ; ତେଣୁ ପୁଅମାନଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ଅତିରିକ୍ତ ଦୟା ଦେଖାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଭଵିତଵ୍ଯଂ ତଥା ତଚ୍ଚ ନାନୁଶୋଚିତୁମର୍ହସି। ଦୈଵଂ ପୁରୁଷକାରେଣ କୋ ନିଵର୍ତିତୁମର୍ହତି
ଯାହା ହେବାକୁ ଥିବ, ତାହା ହେବ; ତାହା ପାଇଁ ଦୁଃଖ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଦେବତାଙ୍କ ଇଚ୍ଛାକୁ ମଣିଷର ଚେଷ୍ଟା ଦ୍ୱାରା କିଏ ରୋକିପାରିବ?
ଵିଧାତୃଵିହିତଂ ମାର୍ଗଂ ନ କଶ୍ଚିଦତିଵର୍ତତେ। କାଲମୂଲମିଦଂ ସର୍ଵଂ ଭାଵାଭାଵୌ ସୁଖାସୁଖେ
ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତାଙ୍କ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ କରିଥିବା ପଥକୁ କେହି ଉଲ୍ଲଙ୍ଘନ କରିପାରେନାହାନ୍ତି। ସମସ୍ତ ଉପସ୍ଥିତି ଓ ଅନୁପସ୍ଥିତି, ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ସବୁ କାଳରେ ନିର୍ଭର କରିଛି।
କାଲଃ ସୃଜତି ଭୂତାନି କାଲଃ ସଂହରତେ ପ୍ରଜାଃ। ସଂହରନ୍ତଂ ପ୍ରଜାଃ କାଲଂ କାଲଃ ଶମଯତେ ପୁନଃ
କାଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ସୃଷ୍ଟି କରେ, କାଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାକୁ ନିଶ୍ଚିହ୍ନ କରେ। ପ୍ରଜାମାନେ ନିଶ୍ଚିହ୍ନ ହେଉଥିବାବେଳେ କାଳକୁ ମଧ୍ୟ କାଳ ଶାନ୍ତ କରେ।
କାଲୋ ଵିକୁରୁତେ ଭାଵାନ୍ସର୍ଵାଂଲ୍ଲୋକେ ଶୁଭାଶୁଭାନ୍। କାଲଃ ସଂକ୍ଷିପତେ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରଜା ଵିସୃଜତେ ପୁନଃ
କାଳ ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଶୁଭ ଓ ଅଶୁଭ ସମସ୍ତ ଘଟଣାକୁ ପରିବର୍ତ୍ତନ କରେ। କାଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରଜାକୁ ସଂକୁଚିତ କରେ, ପୁଣି ସେମାନେକୁ ମୁକ୍ତ କରେ।
କାଲଃ ସୁପ୍ତେଷୁ ଜାଗର୍ତି କାଲୋ ହି ଦୁରତିକ୍ରମଃ। କାଲଃ ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ଚରତ୍ଯଵିଧତଃ ସମଃ
ସମସ୍ତେ ଶୁଏ ଯେତେବେଳେ, କାଳ ଜାଗିଥାଏ। କାଳକୁ କେହି ଅଟକାଇପାରେନାହାନ୍ତି। କାଳ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମଭାବରେ ଏବଂ ନିୟମରେ ଚଳିଥାଏ।
ଅତୀତାନାଗତା ଭାଵା ଯେ ଚ ଵର୍ତନ୍ତି ସାଂପ୍ରତମ୍। ତାନ୍କାଲନିର୍ମିତାନ୍ବୁଦ୍ଧ୍ଵା ନ ସଂଜ୍ଞାଂ ହାତୁମର୍ହସି
ଅତୀତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ଯେଉଁ ସମସ୍ତ ଘଟଣା ଅଛି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ କାଳ ତିଆରି କରିଛି ବୋଲି ଜାଣି, ତୁମେ ନିଜ ଜ୍ଞାନକୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଇତ୍ଯେଵଂ ପୁତ୍ରଶୋକାର୍ତଂ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଂ ଜନେଶ୍ଵରମ୍। ଆଶ୍ଵାସ୍ଯ ସ୍ଵସ୍ଥମକରୋତ୍ସୂତୋ ଗାଵଲ୍ଗଣିସ୍ତଦା
ଏଭଳି ଭାବେ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଙ୍କୁ ଗାବଲ୍ଗଣି ନାମକ ସାରଥି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ, ତାଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିଦେଲେ।
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରୋଽପି ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଧୃତିମେଵ ସମାଶ୍ରଯତ୍। ଦିଷ୍ଟ୍ଯେଦମାଗତମିତି ମତ୍ତ୍ଵା ସ ପ୍ରାଜ୍ଞସତ୍ତମଃ
ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଏହି କଥା ଶୁଣି, 'ଏହା ଭାଗ୍ୟରେ ଲିଖାଯାଇଛି' ବୋଲି ବୁଝି, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଲେ। ସେ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ଉତ୍ତମ ମନୁଷ୍ୟ ଥିଲେ।
ଲୋକାନାଂ ଚ ହିତାର୍ଥାଯ କାରୁଣ୍ଯାନ୍ମୁନିସତ୍ତମଃ। ଅତ୍ରୋପନିଷଦଂ ପୁଣ୍ଯାଂ କୃଷ୍ଣଦ୍ଵୈପାଯନୋଽବ୍ରଵୀତ୍
ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ଓ ଦୟାବଶତଃ, ମହାମୁନି କୃଷ୍ଣଦ୍ୱୈପାୟନ ଏଠାରେ ପବିତ୍ର ଉପନିଷଦ କଥା କହିଥିଲେ।
ଵିଦ୍ଵଦ୍ଭିଃ କଥ୍ଯତେ ଲୋକେ ପୁରାଣେ କଵିସତ୍ତମୈଃ। ଭାରତାଧ୍ଯଯନଂ ପୁଣ୍ଯମପି ପାଦମଧୀଯତଃ। ଶ୍ରଦ୍ଦଧାନସ୍ଯ ପୂଯନ୍ତେ ସର୍ଵପାପାନ୍ଯଶେଷତଃ
ବିଦ୍ୱାନମାନେ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କବିମାନେ ପୁରାଣରେ କହିଛନ୍ତି, ଯେଉଁ ଜଣେ ଭକ୍ତିସହିତ ମହାଭାରତର ଏକ ଅଂଶ ପଢ଼ନ୍ତି, ସେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ପରିଶୁଦ୍ଧ ହୁଅନ୍ତି।
ଦେଵା ଦେଵର୍ଷଯୋ ହ୍ଯତ୍ର ତଥା ବ୍ରହ୍ମର୍ଷଯୋଽମଲାଃ। କୀର୍ତ୍ଯନ୍ତେ ଶୁମକର୍ମାଣସ୍ତଥା ଯକ୍ଷା ମହୋରଗାଃ
ଏଠାରେ ଦେବତାମାନେ, ଦେବଋଷିମାନେ, ପବିତ୍ର ବ୍ରହ୍ମଋଷିମାନେ, ଏବଂ ଯକ୍ଷ ଓ ମହାନ ନାଗମାନେ, ସମସ୍ତେ ନିଜ ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରଶଂସିତ।
ଭଗଵାନ୍ଵାସୁଦେଵଶ୍ଚ କୀର୍ତ୍ଯତେଽତ୍ର ସନାତନଃ। ସ ହି ସତ୍ଯମୃତଂ ଚୈଵ ପଵିତ୍ରଂ ପୁଣ୍ଯମେଵ ଚ
ଏଠାରେ ଭଗବାନ ବାସୁଦେବଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ପ୍ରଶଂସା କରାଯାଏ, କାରଣ ସେ ସନାତନ, ସତ୍ୟ, ନୀତି, ପବିତ୍ରତା ଓ ପୁଣ୍ୟର ମୂର୍ତ୍ତି।
ଶାଶ୍ଵତଂ ବ୍ରହ୍ମ ପରମଂ ଧ୍ରୁଵଂ ଜ୍ଯୋତିଃ ସନାତନମ୍। ଯସ୍ଯ ଦିଵ୍ଯାନି କର୍ମାଣି କଥନ୍ତି ମନୀଷିଣଃ
ସେ ଅବିନାଶୀ, ଶାଶ୍ୱତ, ପରମ ବ୍ରହ୍ମ, ଚିରନ୍ତନ ଆଲୋକ। ତାଙ୍କର ଦିବ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କଥାହୁଅନ୍ତି।
ଅସତ୍ସତ୍ସଦସଚ୍ଚୈଵ ଯସ୍ମାଦ୍ଵିଶ୍ଵଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ। ସନ୍ତତିଶ୍ଚ ପ୍ରଵୃତ୍ତିଶ୍ଚ ଜନ୍ମମୃତ୍ଯୁପୁନର୍ଭଵାଃ
ଯାହାଠାରୁ ସତ୍ ଓ ଅସତ୍, ଯାହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ଉତ୍ପତ୍ତି, ପରମ୍ପରା, କ୍ରିୟା, ଜନ୍ମ, ମୃତ୍ୟୁ ଓ ପୁନର୍ଜନ୍ମ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ।
ଅଧ୍ଯାତ୍ମଂ ଶ୍ରୂଯତେଂ ଯତ୍ର ପଞ୍ଚଭୂତଗୁଣାତ୍ମକମ୍। ଅଵ୍ଯକ୍ତାଦି ପରଂ ଯଚ୍ଚ ସ ଏଵ ପରିଗୀଯତେ
ଯେଉଁଠାରେ ଆତ୍ମତତ୍ତ୍ୱ ଶୁଣାଯାଏ, ଯାହା ପଞ୍ଚଭୂତର ଗୁଣରେ ଗଠିତ, ଏବଂ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଠାରୁ ଯେଉଁଠି ପରମ ଅଛି, ସେଠି ସେ ଏକମାତ୍ର ପ୍ରଶଂସିତ।
ଯଂ ଧ୍ଯାଯନ୍ତି ସଦା ମୁକ୍ତା ଧ୍ଯାନଯୋଗବଲାନ୍ଵିତାଃ। ପ୍ରତିବିମ୍ବମିଵାଦର୍ଶେ ପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯାତ୍ମନ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍
ଯେଉଁମାନେ ସଦା ମୁକ୍ତ, ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗର ଶକ୍ତିରେ ଯୁକ୍ତ, ସେମାନେ ସେଠାରେ ସେଉଁଠି ନିଜ ମନରେ ଦର୍ପଣରେ ପ୍ରତିବିମ୍ବ ଦେଖିବା ପରି ତାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି।
ଶ୍ରଦ୍ଦଧାନଃ ସଦା ଯୁକ୍ତଃ ସଦା ଧର୍ମପରାଯଣଃ। ଆସେଵନ୍ନିମମଧ୍ଯାଯଂ ନରଃ ପାପାତ୍ପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ସଦା ଶ୍ରଦ୍ଧାବାନ୍, ସଦା ନିୟମିତ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସେ ଏହି ଅଧ୍ୟାୟ ପଢ଼ିଲେ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୁଏ।
ଅନୁକ୍ରମଣିକାଧ୍ଯାଯଂ ଭାରତସ୍ଯେମମାଦିତଃ। ଆସ୍ତିକଃ ସତତଂ ଶୃଣ୍ଵନ୍ନ କୃଚ୍ଛ୍ରେଷ୍ଵଵସୀଦତି
ଯିଏ ଭକ୍ତିସହିତ ମହାଭାରତର ଏହି ଆରମ୍ଭିକ ଅଧ୍ୟାୟକୁ ସଦା ଶୁଣିଥାଏ, ସେ କଠିନ ସମୟରେ ମଧ୍ୟ କେବେ ଅବସାଦରେ ପଡ଼େନାହିଁ।
ଉଭେ ସନ୍ଧ୍ଯେ ଜପନ୍କିଂଚିତ୍ସଦ୍ଯୋ ମୁଚ୍ଯେତ କିଲ୍ବିଷାତ୍। ଅନୁକ୍ରମଣ୍ଯା ଯାଵତ୍ସ୍ଯାଦହ୍ନାରାତ୍ର୍ଯା ଚ ସଂଚିତମ୍
ଉଷା ଓ ସନ୍ଧ୍ୟାବେଳେ ଅଲ୍ପ ମାତ୍ରାରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅନୁକ୍ରମଣୀ ପଢ଼ିଲେ, ଦିନ ଓ ରାତି ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ଜମା ହୁଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସମସ୍ତ ପାପରୁ ସତ୍ୱରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ।
ଭାରତସ୍ଯ ଵପୁର୍ହ୍ଯେତତ୍ସତ୍ଯଂ ଚାମୃତମେଵ ଚ। ନଵନୀତଂ ଯଥା ଦଧ୍ନୋ ଦ୍ଵିପଦାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ଯଥା
ଏହି ଭାରତର ମୂଳ ତତ୍ତ୍ୱ ଏବଂ ଅମୃତ ସ୍ୱରୂପ ଅଟୁଟ ଅଟେ; ଯେପରି ଦହିରୁ ନିଷ୍କାଶିତ ମଖନ ତାହାର ସାର, ଏବଂ ଦୁଇପଦୀ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ।
ଆରଣ୍ଯକଂ ଚ ଵେଦେଭ୍ଯ ଓଷଧିଭ୍ଯୋଽମୃତଂ ଯଥା। ହ୍ରଦାନାମୁଦଧିଃ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଗୌର୍ଵରିଷ୍ଠା ଚତୁଷ୍ପଦାମ୍
ଯେପରି ବେଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଆରଣ୍ୟକ ସ୍ୱେଚ୍ଛିତ, ଔଷଧିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅମୃତ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ହ୍ରଦମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମୁଦ୍ର ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ଚାରିପାୟା ମଧ୍ୟରେ ଗାଈ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ।