ଉଦ୍ଧତାନାଂ ଚ ଯୋ ଵେଷଃ କୁହକାନାଂ ଚ ଯୋ ଭଵେତ୍ । ରାଜଵେଷଂ ଚ ଵିସ୍ପଷ୍ଟଂ ସେଵମାନୋ ନ ଵର୍ଧତେ। ଇତରାଭ୍ଯାଂ ତୁ ଵେଷାଭ୍ଯାଂ ପରିହାସ୍ଯେତ ବାନ୍ଧଵୈଃ
ଉଦ୍ଧତ ଲୋକମାନେ ଓ ଚତୁର ଲୋକମାନେ ଯେପରି ଖସା ଉପରେ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧନ୍ତି, କିମ୍ବା ଖୋଲା ଭାବରେ ରାଜାଙ୍କର ପୋଶାକ ପିନ୍ଧନ୍ତି, ସେମାନେ ସେବାରେ ଉନ୍ନତି ପାନ୍ତି ନାହିଁ; ଅନ୍ୟ ଦୁଇ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଲେ ବନ୍ଧୁମାନେ ହସନ୍ତି।
ଅପୁଂଭିଶ୍ଚୈଵ ପୁଂଭିଶ୍ଚ ସ୍ତ୍ରୀଭିଃ ସ୍ତ୍ରୀଦର୍ଶିଭିର୍ନରୈଃ । ଶକ୍ଯେ ସତି ନ ସଂଭାଷାଂ ଜାତୁ କୁର୍ଵୀତ କର୍ହିଚିତ୍
ପୁରୁଷ, ଅପୁରୁଷ, ନାରୀ, ଓ ନାରୀକୁ ଦେଖୁଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ସହିତ, ସମ୍ଭବ ହେଲେ କେବେ ମଧ୍ୟ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ପ୍ରତିସଂଭାଷମାଣୋ ହି ତ୍ରିଭିରେତୈରଚେତନଃ। ଶ୍ଯେନଃ ପେଶୀମିଵାଦତ୍ତେ ପୁରୁଷୋ ଭୂତିମାତ୍ମନଃ
ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ମଣିଷ ଏହି ତିନିଜଣ ଅଜ୍ଞାନୀ ସହ କଥା ହୁଏ, ସେ ନିଜ ପାଇଁ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଦଳି ନେଇଥାଏ, ଯେପରି ଏକ ଚିଲିକା ମାଂସ ଟୁକୁଡ଼ା ଚିହ୍ନଟି ନେଇଯାଏ।
ଯେ ଚ ରାଜ୍ଞାଽଭିସତ୍କାରଂ ଲଭେରନ୍କାରଣାଦିଵ। ତୈଶ୍ଚ ସାମନ୍ତଦୂତୈଶ୍ଚ ନ ସଂସଜ୍ଯେତ କର୍ହିଚିତ୍
ଯେମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଠାରୁ କିଛି କାରଣରେ ସମ୍ମାନ ପାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ଓ ସୀମାନ୍ତ ଦୂତମାନେ ସହ କେବେ ମିଶିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନ ଚାନ୍ଯାଚରିତାଂ ଭୂମିମସଂଦିଷ୍ଟୋ ମହୀପତେଃ। ଉପସେଵେତ ମେଧାଵୀ ଯୋ ରାଜଵସତିଂ ଵସେତ୍
ଯେଉଁ ଜଣ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କେହି କାମ କରିଥିବା ସ୍ଥାନରେ କେବେ କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେ କେବଳ ରାଜାଙ୍କ ଘରେ ରୁହିବା ଉଚିତ୍।
ନ ଚ ସଂଦର୍ଶନେ ରାଜ୍ଞାଂ ପ୍ରବନ୍ଧମଭିସଂଜପେତ୍ । ଅପି ଚୈତଦ୍ଦରିଦ୍ରାଣାଂ ଵ୍ଯଲୀକସ୍ଥାନମୁତ୍ତମମ୍
ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କେବେ କାହାରୋ ଗଳ୍ପ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହା ଦରିଦ୍ର ଓ ଅସହାୟମାନେ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ରକ୍ଷା।
ଅର୍ଥକାମା ଚ ଯା ନାରୀ ରାଜାନଂ ସ୍ଯାଦୁପସ୍ଥିତା। ଅନୁଜୀଵୀ ତଥାଯୁକ୍ତାଂ ନିଧ୍ଯାଯନ୍ଦୁଷ୍ଯତେ ଚ ସଃ
ଯଦି କୌଣସି ନାରୀ ଧନ ଆଶାରେ ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଏ, ଏବଂ ଏକ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଏହିପରି ନାରୀକୁ ଭାବିଥାଏ, ତେବେ ସେ ଦୁଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ତସ୍ମାନ୍ନାରୀଂ ନ ନିଧ୍ଯାଯେତ୍ତଥାଯୁକ୍ତାଂ ଵିଚକ୍ଷଣଃ। ତଥା କ୍ଷୁତଂ ଚ ଵାତଂ ଚ ନିଷ୍ଠୀଵଂ ଚାଚରେଚ୍ଛନୈଃ
ସେହିପରି ନାରୀକୁ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମଣିଷ କେବେ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହାପରି, ଛିଙ୍ଗୁରି, ହାଡ଼ି, ଓ ଥୁକିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଧୀରେ ଧୀରେ ଦମନ କରିବା ଉଚିତ୍।
ନ ନର୍ମସୁ ହସେଜ୍ଜାତୁ ମୂଢଵୃତ୍ତିର୍ହି ସା ସ୍ମୃତା । ସ୍ମିତଂ ତୁ ମୃଦୁପୂର୍ଵେଣ ଦର୍ଶଯୀତ ପ୍ରସାଦଜମ୍
କେବେ ମଜାକରେ ହସିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏହିପରି ଆଚରଣକୁ ମୂର୍ଖତା ଭାବିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ମୃଦୁ ଭାବରେ ଏବଂ ଭଲ ମନରୁ ଆସୁଥିବା ହାସି ଦେଖାଇପାରିବେ।
ନ ଚାକ୍ଷୌ ନ ଭୁଜୌ ଜାତୁ ନ ଚ ଵାକ୍ଯଂ ସମାକ୍ଷିପେତ୍। ନ ଚ ତିର୍ଯଗଵେକ୍ଷେତ ଚକ୍ଷୁର୍ଭ୍ଯାଂ ସମ୍ଯଗାଚରେତ୍
କେବେ ଜୁଆ ଖେଳିବା, କୁସ୍ତି କରିବା, କିମ୍ବା କଥା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଚକୁ ତେଡ଼ାଇ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଚକୁ ଦ୍ୱାରା ଠିକ୍ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍।
ଭ୍ରୁକୁଟିଂ ଚ ନ କୁର୍ଵୀତ ନ ଚାଙ୍ଗୁଷ୍ଠୈର୍ଲିଖେନ୍ମହୀମ୍। ନ ଚ ଗାଢଂ ଵିଜୃମ୍ଭେତ ଜାତୁ ରାଜ୍ଞଃ ସମୀପତଃ
ଭୃକୁଟି କେବେ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଅଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ଜମିନ କେବେ ଖୋଦିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କେବେ ଅତିରିକ୍ତ ଭାବେ ଦେହ ଟାଣିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନ ପ୍ରଶଂସେନ୍ନା ଚାସୂଯେତ୍ପ୍ରିଯେଷୁ ଚ ହିତେଷୁ ଚ । ସ୍ତୂଯମାନେଷୁ ଵା ତତ୍ର ଦୂଷ୍ଯମାନେଷୁ ଵା ପୁନଃ
ପ୍ରିୟ କିମ୍ବା ଉପକାରୀ ଲୋକଙ୍କୁ, କିମ୍ବା ସେଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଶଂସିତ କିମ୍ବା ନିନ୍ଦିତ ହେଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରତି କେବେ ପ୍ରଶଂସା କିମ୍ବା ନିନ୍ଦା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅଥ ସଂଦୃଶ୍ଯମାନେଷୁ ପ୍ରିଯେଷୁ ଚ ହିତେଷୁ ଚ। ଶ୍ରୂଯମାଣେଷୁ ଵାକ୍ଯେଷୁ ଵର୍ଣଯେଦମୃତଂ ଯଥା
କିନ୍ତୁ ପ୍ରିୟ କିମ୍ବା ଉପକାରୀ ଲୋକମାନେ ଦେଖାଯାଏ କିମ୍ବା ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କଥା ଶୁଣାଯାଏ, ସେମାନଙ୍କୁ ଅମୃତ ସମାନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ଉଚିତ୍।
ନ ରାଜ୍ଞଃ ପ୍ରତିକୂଲାନି ସେଵମାନଃ ସୁଖୀ ଭଵେତ୍। ପୁତ୍ରୋ ଵା ଯଦି ଵା ଭ୍ରାତା ଯଦ୍ଯପ୍ଯାତ୍ମସମୋ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁମାନେ ରାଜାଙ୍କ ସେବା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯଦି ରାଜାଙ୍କ ବିପକ୍ଷରେ କାମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ଖୁସି ହେବେ ନାହିଁ, ସେ ଝିଅ, ଭାଇ କିମ୍ବା ସମାନ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ।
ଅପ୍ରମତ୍ତୋ ହି ରାଜାନଂ ରଞ୍ଜଯେଚ୍ଛୀଲସଂପଦା। ଉତ୍ଥାନେନ ତୁ ମେଧାଵୀ ଶୌଚେନ ଵିଵିଧେନ ଚ
ଯେଉଁମାନେ ସଚେତନ, ସେମାନେ ଚରିତ୍ର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା, ଉଦ୍ୟମ, ବୁଦ୍ଧିମତା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ୍।
ସ୍ନାନଂ ହି ଵସ୍ତ୍ରଶୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ଶାରୀରଂ ଶୌଚମୁଚ୍ଯତେ। ଅସକ୍ତିଃ ପ୍ରାକୃତାର୍ଥେଷୁ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଶୌଚମୁଚ୍ଯତେ
ସ୍ନାନ ଓ ସଫା କପଡ଼ା ଦେହର ପବିତ୍ରତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସାଧାରଣ କଥାରେ ଅସକ୍ତି ଦ୍ୱିତୀୟ ପବିତ୍ରତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ରାଜା ଭୋଜୋ ଵିରାଟ୍ ସମ୍ରାଟ୍ କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ଭୂପତିର୍ନୃପଃ । ଯ ଏତୈଃ ସ୍ତୂଯତେ ଶବ୍ଦୈଃ କସ୍ତଂ ନାର୍ଚିତୁମର୍ହତି
ରାଜା, ଭୋଜ, ବିରାଟ, ସମ୍ରାଟ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଭୂପତି, ନୃପତି—ଏହି ସବୁ ଶବ୍ଦରେ ଯେଉଁ ରାଜା ପ୍ରଶଂସିତ, ସେ କିଏ ଗର୍ବ କରିବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ?
ତସ୍ମାଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଚ ଯୁକ୍ତଃ ସନ୍ସତ୍ଯଵାଦୀ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ମେଧାଵୀ ଧୃତିମାନ୍ପ୍ରାଜ୍ଞଃ ସଂଶ୍ରଯୀତ ମହୀପତିମ୍
ସେହିପରି ଭକ୍ତିଶୀଳ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜିତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଧୃତିଶୀଳ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଲୋକ ରାଜାଙ୍କ ଶରଣ ନେବା ଉଚିତ୍।
କୃତଜ୍ଞଂ ପ୍ରାଜ୍ଞମକ୍ଷୁଦ୍ରଂ ଦୃଢଭକ୍ତିଂ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯମ୍ । ଵର୍ଧମାନଂ ସ୍ଥିତଂ ସ୍ଥାନେ ସଂଶ୍ରଯୀତ ମହୀପତିମ୍
ଯିଏ କୃତଜ୍ଞ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଛୋଟ ମନର ନୁହେଁ, ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତିଶୀଳ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା, ଧନୀ ଓ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଅଟୁଟ୍, ସେଉଁଠି ରାଜାଙ୍କ ଶରଣ ନେବା ଉଚିତ୍।
ଏଷ ଵଃ ସମୁଦାଚାରଃ ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟୋ ଯଥାଵିଧି । ଯଥାର୍ଥାନ୍ସଂପ୍ରପତ୍ସ୍ଯନ୍ତେ ପାର୍ଥ ରାଜୋପଜୀଵିନଃ
ଏହି ଆଚରଣ ତୁମ ପାଇଁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି; ଏଭଳି, ହେ ପାର୍ଥ, ରାଜାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବାମାନେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିପାରିବେ।
ସଂଵତ୍ସରମିମଂ ତାଵଦେଵଂଶୀଲା ବୁଭୂଷଥଃ । ତତଃ ସ୍ଵଵିଷଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଯଥାକାମଂ ଚରିଷ୍ଯଥ
ଏହି ଏକ ବର୍ଷ ଆପଣମାନେ ଏଭଳି ରହିବାକୁ ପଡିବ; ତାପରେ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ପୁନି ପାଇଲେ, ଇଚ୍ଛାମତେ ଚାଲିପାରିବେ।
ତଂ ତଥେତ୍ଯବ୍ରୁଵନ୍ପାର୍ଥାଃ ପିତୃକଲ୍ପଂ ଯଶସ୍ଵିନମ୍। ପ୍ରହୃଷ୍ଟାଶ୍ଚାଭିଵାଦ୍ଯୈନମୁପାତିଷ୍ଠନ୍ପରଂତପାଃ
ପୃଥାପୁତ୍ରମାନେ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦାହ କରୁଥିବା, ଆନନ୍ଦିତ ହୋଇ, 'ଏମିତି ହେଉ' ବୋଲି କହିଲେ, ସେ ଗୌରବମୟ ବୃଦ୍ଧଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରି, ଆଦର ସହିତ ସେଠାରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ତେଷାଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠମାନାନାଂ ମନ୍ତ୍ରାଂଶ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣୋଽଜପତ୍। ଭଵାଯ ରାଜ୍ଯଲାଭାଯ ଵୀର୍ଯାଯ ଵିଜଯାଯ ଚ
ସେମାନେ ଯିବା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥୁତ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିଲେ—ସେମାନଙ୍କ ଭଲପାଇଁ, ରାଜ୍ୟ ପାଇବା ପାଇଁ, ଶକ୍ତି ଓ ବିଜୟ ପାଇଁ।
ତତୋଽବ୍ରଵୀଦସୌ ଵିପ୍ରୋ ଵାଚମାଶୀଃ ପ୍ରଯୁଜ୍ଯ ଚ। ସ୍ଵଦ୍ରଵ୍ଯପ୍ରତିଲାଭାଯ ଶତ୍ରୂଣାଂ ମର୍ଦନାଯ ଚ
ତାପରେ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଇ, ସେମାନଙ୍କ ଧନ ଫେରି ପାଇବା ଓ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ନାଶ ପାଇଁ ଶୁଭ କଥା କହିଲେ।
ସ୍ଵସ୍ତି ଵୋସ୍ତୁ ଶିଵଃ ପନ୍ଥା ଦ୍ରକ୍ଷ୍ଯାମି ପୁନରାଗତାନ୍। ଇତ୍ଯୁକ୍ତା ହୃଷ୍ଟମନସୋ ଗୁରୁଣା ତେନ ଧୀମତା। ଯୁଧିଷ୍ଠିରମୁଖାଃ ସର୍ଵେ ଗନ୍ତୁଂ ସମୁପଚକ୍ରମୁଃ
‘ତୁମମାନେ ଭଲରୁହ, ତୁମର ପଥ ଶୁଭ ହେଉ, ମୁଁ ପୁଣି ତୁମମାନେ ଫେରିଆସିବାକୁ ଦେଖିବି’—ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀ ଗୁରୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବ ଆନନ୍ଦିତ ହୃଦୟରେ ପ୍ରସ୍ଥାନ ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହେଲେ।
ତେଽଗ୍ନିଂ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣଂ କୃତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଚ ପୁରୋହିତମ୍। ଅଭିଵାଦ୍ଯ ତତଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରସ୍ଥାତୁମୁପଚକ୍ରମୁଃ ।। 1
ସେମାନେ ଅଗ୍ନି ଓ ପୁରୋହିତ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ନମସ୍କାର କରି, ସମସ୍ତେ ଯାତ୍ରା ପାଇଁ ପ୍ରସ୍ଥାନ କଲେ।
ଅନୁଶିଷ୍ଟୋସ୍ମି ଭଦ୍ରଂ ତେ ନୈତଦ୍ଵକ୍ତାଽସ୍ତି କଶ୍ଚନ। କୁନ୍ତୀମୃତେ ମାତରଂ ନଃ ପିତରଂ ଚ ଯଶସ୍ଵିନମ୍ ।। 2
‘ମୁଁ ଉପଦେଶ ପାଇଛି; ତୁମେ ଭଲରୁହ। ଏପରି କଥା କେହି କହିପାରିବେ ନାହିଁ, କେବଳ ଆମ ମାଆ କୁନ୍ତୀ ଓ ଆମ ପ୍ରଶଂସିତ ବାପା ଛାଡ଼ି।’
ଯଦେଵାନନ୍ତରଂ କାର୍ଯଂ ତଦ୍ଭଵାନ୍ଵକ୍ତୁମର୍ହତି। ତାରଣାଯ ତୁ ଦୁଃଖସ୍ଯ ପ୍ରସ୍ଥାନାଯ ଭଵାଯ ଚ ।। 3
‘ଏଠାରୁ ଆଉ କ’ଣ କରିବା ଦରକାର, ତୁମେ ଆମକୁ କହ, ଯେଉଁଥିରେ ଦୁଃଖ ଦୂର ହେବ ଓ ଆମର ଭଲ ହେବ।’
ତେଷାଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠମାନାନାଂ ଧୌମ୍ଯୋ ମନ୍ତ୍ରାନଥାଜପତ୍। ସର୍ଵଵିଘ୍ନପ୍ରଶମନାନର୍ଥସିଦ୍ଧିକରାଂସ୍ତଥା। ତତଃ ପାଵକମୁଞ୍ଜ୍ଵାଲ୍ଯ ମନ୍ତ୍ରହଵ୍ଯପୁରୁସ୍କୃତମ୍ ।। 4
ସେମାନେ ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ଥୁତ ହେଉଥିବା ବେଳେ, ଧୌମ୍ୟ ଏମିତି ମନ୍ତ୍ର ପଢ଼ିଲେ ଯାହା ସମସ୍ତ ବାଧା ଦୂର କରେ ଓ କାମ୍ୟ ସିଦ୍ଧି ଦେଇଥାଏ। ତାପରେ, ଅଗ୍ନି ଜଳାଇ, ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ହବି ଅର୍ପଣ କଲେ।
ଯାଜ୍ଞସେନୀଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯ ସର୍ଵ ଏଵ ମହାରଥାଃ। ପ୍ରାଦ୍ରଵନ୍ସହ ଧୌମ୍ଯେନ ବଦ୍ଧଶସ୍ତ୍ରା ଵନାଦ୍ଵନମ୍ ।। 5
ଦ୍ରୌପଦୀଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି, ସମସ୍ତ ମହାବୀର ଧୌମ୍ୟ ସହିତ ଅସ୍ତ୍ର ବାନ୍ଧି, ଏକ ଜଙ୍ଗଲରୁ ଅନ୍ୟ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଦ୍ରୁତ ଚାଲିଗଲେ।