ଯା ତୁ ଵୃତ୍ତିରବାହ୍ଯାନାଂ ବାହ୍ଯାନାମପି କେଵଲମ୍। ଉଭଯେଷାଂ ସମସ୍ତାନାଂ ଶୃଣୁ ରାଜୋପଜୀଵିନାମ୍
ଏବେ ରାଜାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିବା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ବାହ୍ୟ ଲୋକମାନେ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କର ଚାଳ-ଚଳନ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
ନ ସ୍ତ୍ରିଯୋ ଜାତୁ ମନ୍ଯେତ ବାହ୍ଯେ ଵାଭ୍ଯନ୍ତରେଽପି ଵା । ଅନୁଜୀଵିନାଂ ନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ତୁ ସୃଜେଦ୍ଧି ସୁମହଦ୍ଭଯମ୍
ନାରୀମାନେ କେବେ ବାହ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଛାଡିଦେଲେ ବଡ଼ ଭୟ ଆସେ।
ମତ୍ଵାଽସ୍ଯ ପ୍ରିଯମାତ୍ମାନଂ ରାଜରତ୍ନାନି ରାଜଵତ୍। ଅରାଜା ରାଜଯୋଗ୍ଯାନି ନୋପଯୁଞ୍ଜୀତ ପଣ୍ଡିତଃ
ନିଜକୁ ରାଜାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଭାବି, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ରାଜାଙ୍କର ମଣି, ଓ ରାଜାଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ ଜିନିଷ ନିଜେ ରାଜା ଭାବି ଉପଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅରାଜାନଂ ହି ରତ୍ନାନି ରାଜକାନ୍ତାନି ରାଜଵତ୍। ଭୁଞ୍ଜାନଂ ତଂ ନରଂ ରାଜା ନ ତିତିକ୍ଷେତ ଜୀଵିତମ୍
ଯଦି ରାଜା ନୁହେଁ ଏମିତି ଜଣେ ଲୋକ ରାଜାଙ୍କର ମଣି ଓ ପ୍ରିୟ ଜିନିଷ ରାଜା ପରି ଉପଯୋଗ କରେ, ରାଜା ତାଙ୍କର ଜୀବନକୁ ମାଫ କରିବେ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାଦଵ୍ଯକ୍ତଭୋଗେନ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ଭୂତିମିଚ୍ଛତା । ତୁଲ୍ଯଭୋଗଂ ହି ରାଜା ତୁ ଭୃତ୍ଯଂ କୋପେନ ଯୋଜଯେତ୍
ତେଣୁ, ଭାଗ୍ୟ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକ ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ଉପଭୋଗ କରିବା ଉଚିତ୍; ରାଜା ସମାନ ଭୋଗ କଲେ ଭୃତ୍ୟକୁ କ୍ରୋଧରେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇପାରନ୍ତି।
ନ ଚାପତ୍ଯେନ ସଂପ୍ରୀତିଂ ରାଜ୍ଞଃ କୁର୍ଵୀତ କେନଚିତ୍ । ଅଧିକ୍ଷିପ୍ତମନର୍ଥଂ ଚ ଦ୍ଵେଷ୍ଯଂ ଚ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍
କେହି ମଧ୍ୟ ସନ୍ତାନ ଦ୍ୱାରା ରାଜାଙ୍କର ପ୍ରିତି ଚାହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଅପମାନିତ, ଅନାବଶ୍ୟକ ଓ ଘୃଣିତ ଜିନିଷକୁ ଦୂରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍।
ଏତାଂ ହି ସେଵମାନସ୍ଯ ନରସୀମାଂ ଚତୁର୍ଵିଧାମ୍। ଦ୍ଵିଧା ଵିଚ୍ଛିଦ୍ଯତେ ମୂଲଂ ରାଜମୂଲୋପସେଵିନଃ
ରାଜାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଚାରିପ୍ରକାର ଚାଳ-ଚଳନ, ଦୁଇପ୍ରକାର ଭଙ୍ଗ ହେଲେ ତାଙ୍କର ମୂଳ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ଏତୈସ୍ତୁ ଵିପରୀତା ଯା ନରସୀମା ନରାଧମୈଃ । ତଥା କୁର୍ଵୀତ ସଂସର୍ଗଂ ନ ଵିରୋଧଂ କଥଂଚନ
ଯଦି ନିମ୍ନ ଲୋକମାନେ ଏହି ଚାଳ-ଚଳନ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ ସହିତ ସଂସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ୍, କିନ୍ତୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ବିରୋଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ବନ୍ଧୁଭିଶ୍ଚ ନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ବଲଵଦ୍ଭିଶ୍ଚ ମାନଵୈଃ । ସାଧୁ ମନ୍ଯେତ ସଂସର୍ଗଂ ନ ଵିରୋଧଂ କଥଂଚନ
ରାଜାଙ୍କର ବନ୍ଧୁ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକମାନେ ସହିତ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଉଚିତ୍, କିନ୍ତୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ବିରୋଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ତାଭ୍ଯାଂ ତୁ ନରସୀମାଭ୍ଯାଂ ଵିରୁଦ୍ଧସ୍ଯାଲ୍ପତେଜସଃ । ପ୍ରଥମଂ ଛିଦ୍ଯତେ ମୂଲଂ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଜାଯତେ ଭଯମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ଏହି ଦୁଇ ଚାଳ-ଚଳନକୁ ବିରୋଧ କରନ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି କମ୍, ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର ମୂଳ କଟିଯାଏ, ପରେ ଭୟ ଆସେ।
ଉଦ୍ଧତାନାଂ ଚ ଯୋ ଵେଷଃ କୁହକାନାଂ ଚ ଯୋ ଭଵେତ୍ । ରାଜଵେଷଂ ଚ ଵିସ୍ପଷ୍ଟଂ ସେଵମାନୋ ନ ଵର୍ଧତେ। ଇତରାଭ୍ଯାଂ ତୁ ଵେଷାଭ୍ଯାଂ ପରିହାସ୍ଯେତ ବାନ୍ଧଵୈଃ
ଉଦ୍ଧତ ଲୋକମାନେ ଓ ଚତୁର ଲୋକମାନେ ଯେପରି ଖସା ଉପରେ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧନ୍ତି, କିମ୍ବା ଖୋଲା ଭାବରେ ରାଜାଙ୍କର ପୋଶାକ ପିନ୍ଧନ୍ତି, ସେମାନେ ସେବାରେ ଉନ୍ନତି ପାନ୍ତି ନାହିଁ; ଅନ୍ୟ ଦୁଇ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଲେ ବନ୍ଧୁମାନେ ହସନ୍ତି।
ଅପୁଂଭିଶ୍ଚୈଵ ପୁଂଭିଶ୍ଚ ସ୍ତ୍ରୀଭିଃ ସ୍ତ୍ରୀଦର୍ଶିଭିର୍ନରୈଃ । ଶକ୍ଯେ ସତି ନ ସଂଭାଷାଂ ଜାତୁ କୁର୍ଵୀତ କର୍ହିଚିତ୍
ପୁରୁଷ, ଅପୁରୁଷ, ନାରୀ, ଓ ନାରୀକୁ ଦେଖୁଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ସହିତ, ସମ୍ଭବ ହେଲେ କେବେ ମଧ୍ୟ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ପ୍ରତିସଂଭାଷମାଣୋ ହି ତ୍ରିଭିରେତୈରଚେତନଃ। ଶ୍ଯେନଃ ପେଶୀମିଵାଦତ୍ତେ ପୁରୁଷୋ ଭୂତିମାତ୍ମନଃ
ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ମଣିଷ ଏହି ତିନିଜଣ ଅଜ୍ଞାନୀ ସହ କଥା ହୁଏ, ସେ ନିଜ ପାଇଁ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଦଳି ନେଇଥାଏ, ଯେପରି ଏକ ଚିଲିକା ମାଂସ ଟୁକୁଡ଼ା ଚିହ୍ନଟି ନେଇଯାଏ।
ଯେ ଚ ରାଜ୍ଞାଽଭିସତ୍କାରଂ ଲଭେରନ୍କାରଣାଦିଵ। ତୈଶ୍ଚ ସାମନ୍ତଦୂତୈଶ୍ଚ ନ ସଂସଜ୍ଯେତ କର୍ହିଚିତ୍
ଯେମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଠାରୁ କିଛି କାରଣରେ ସମ୍ମାନ ପାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ଓ ସୀମାନ୍ତ ଦୂତମାନେ ସହ କେବେ ମିଶିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନ ଚାନ୍ଯାଚରିତାଂ ଭୂମିମସଂଦିଷ୍ଟୋ ମହୀପତେଃ। ଉପସେଵେତ ମେଧାଵୀ ଯୋ ରାଜଵସତିଂ ଵସେତ୍
ଯେଉଁ ଜଣ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କେହି କାମ କରିଥିବା ସ୍ଥାନରେ କେବେ କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେ କେବଳ ରାଜାଙ୍କ ଘରେ ରୁହିବା ଉଚିତ୍।
ନ ଚ ସଂଦର୍ଶନେ ରାଜ୍ଞାଂ ପ୍ରବନ୍ଧମଭିସଂଜପେତ୍ । ଅପି ଚୈତଦ୍ଦରିଦ୍ରାଣାଂ ଵ୍ଯଲୀକସ୍ଥାନମୁତ୍ତମମ୍
ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କେବେ କାହାରୋ ଗଳ୍ପ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହା ଦରିଦ୍ର ଓ ଅସହାୟମାନେ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ରକ୍ଷା।
ଅର୍ଥକାମା ଚ ଯା ନାରୀ ରାଜାନଂ ସ୍ଯାଦୁପସ୍ଥିତା। ଅନୁଜୀଵୀ ତଥାଯୁକ୍ତାଂ ନିଧ୍ଯାଯନ୍ଦୁଷ୍ଯତେ ଚ ସଃ
ଯଦି କୌଣସି ନାରୀ ଧନ ଆଶାରେ ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଏ, ଏବଂ ଏକ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଏହିପରି ନାରୀକୁ ଭାବିଥାଏ, ତେବେ ସେ ଦୁଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ତସ୍ମାନ୍ନାରୀଂ ନ ନିଧ୍ଯାଯେତ୍ତଥାଯୁକ୍ତାଂ ଵିଚକ୍ଷଣଃ। ତଥା କ୍ଷୁତଂ ଚ ଵାତଂ ଚ ନିଷ୍ଠୀଵଂ ଚାଚରେଚ୍ଛନୈଃ
ସେହିପରି ନାରୀକୁ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମଣିଷ କେବେ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହାପରି, ଛିଙ୍ଗୁରି, ହାଡ଼ି, ଓ ଥୁକିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଧୀରେ ଧୀରେ ଦମନ କରିବା ଉଚିତ୍।
ନ ନର୍ମସୁ ହସେଜ୍ଜାତୁ ମୂଢଵୃତ୍ତିର୍ହି ସା ସ୍ମୃତା । ସ୍ମିତଂ ତୁ ମୃଦୁପୂର୍ଵେଣ ଦର୍ଶଯୀତ ପ୍ରସାଦଜମ୍
କେବେ ମଜାକରେ ହସିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏହିପରି ଆଚରଣକୁ ମୂର୍ଖତା ଭାବିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ମୃଦୁ ଭାବରେ ଏବଂ ଭଲ ମନରୁ ଆସୁଥିବା ହାସି ଦେଖାଇପାରିବେ।
ନ ଚାକ୍ଷୌ ନ ଭୁଜୌ ଜାତୁ ନ ଚ ଵାକ୍ଯଂ ସମାକ୍ଷିପେତ୍। ନ ଚ ତିର୍ଯଗଵେକ୍ଷେତ ଚକ୍ଷୁର୍ଭ୍ଯାଂ ସମ୍ଯଗାଚରେତ୍
କେବେ ଜୁଆ ଖେଳିବା, କୁସ୍ତି କରିବା, କିମ୍ବା କଥା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଚକୁ ତେଡ଼ାଇ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଚକୁ ଦ୍ୱାରା ଠିକ୍ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍।
ଭ୍ରୁକୁଟିଂ ଚ ନ କୁର୍ଵୀତ ନ ଚାଙ୍ଗୁଷ୍ଠୈର୍ଲିଖେନ୍ମହୀମ୍। ନ ଚ ଗାଢଂ ଵିଜୃମ୍ଭେତ ଜାତୁ ରାଜ୍ଞଃ ସମୀପତଃ
ଭୃକୁଟି କେବେ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଅଙ୍ଗୁଠି ଦ୍ୱାରା ଜମିନ କେବେ ଖୋଦିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କେବେ ଅତିରିକ୍ତ ଭାବେ ଦେହ ଟାଣିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନ ପ୍ରଶଂସେନ୍ନା ଚାସୂଯେତ୍ପ୍ରିଯେଷୁ ଚ ହିତେଷୁ ଚ । ସ୍ତୂଯମାନେଷୁ ଵା ତତ୍ର ଦୂଷ୍ଯମାନେଷୁ ଵା ପୁନଃ
ପ୍ରିୟ କିମ୍ବା ଉପକାରୀ ଲୋକଙ୍କୁ, କିମ୍ବା ସେଠାରେ ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଶଂସିତ କିମ୍ବା ନିନ୍ଦିତ ହେଉଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପ୍ରତି କେବେ ପ୍ରଶଂସା କିମ୍ବା ନିନ୍ଦା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅଥ ସଂଦୃଶ୍ଯମାନେଷୁ ପ୍ରିଯେଷୁ ଚ ହିତେଷୁ ଚ। ଶ୍ରୂଯମାଣେଷୁ ଵାକ୍ଯେଷୁ ଵର୍ଣଯେଦମୃତଂ ଯଥା
କିନ୍ତୁ ପ୍ରିୟ କିମ୍ବା ଉପକାରୀ ଲୋକମାନେ ଦେଖାଯାଏ କିମ୍ବା ସେମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କଥା ଶୁଣାଯାଏ, ସେମାନଙ୍କୁ ଅମୃତ ସମାନ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବା ଉଚିତ୍।
ନ ରାଜ୍ଞଃ ପ୍ରତିକୂଲାନି ସେଵମାନଃ ସୁଖୀ ଭଵେତ୍। ପୁତ୍ରୋ ଵା ଯଦି ଵା ଭ୍ରାତା ଯଦ୍ଯପ୍ଯାତ୍ମସମୋ ଭଵେତ୍
ଯେଉଁମାନେ ରାଜାଙ୍କ ସେବା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଯଦି ରାଜାଙ୍କ ବିପକ୍ଷରେ କାମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ କେବେ ଖୁସି ହେବେ ନାହିଁ, ସେ ଝିଅ, ଭାଇ କିମ୍ବା ସମାନ ହେଉଥିଲେ ମଧ୍ୟ।
ଅପ୍ରମତ୍ତୋ ହି ରାଜାନଂ ରଞ୍ଜଯେଚ୍ଛୀଲସଂପଦା। ଉତ୍ଥାନେନ ତୁ ମେଧାଵୀ ଶୌଚେନ ଵିଵିଧେନ ଚ
ଯେଉଁମାନେ ସଚେତନ, ସେମାନେ ଚରିତ୍ର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା, ଉଦ୍ୟମ, ବୁଦ୍ଧିମତା ଓ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ପବିତ୍ରତା ଦ୍ୱାରା ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ୍।
ସ୍ନାନଂ ହି ଵସ୍ତ୍ରଶୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ଶାରୀରଂ ଶୌଚମୁଚ୍ଯତେ। ଅସକ୍ତିଃ ପ୍ରାକୃତାର୍ଥେଷୁ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଶୌଚମୁଚ୍ଯତେ
ସ୍ନାନ ଓ ସଫା କପଡ଼ା ଦେହର ପବିତ୍ରତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସାଧାରଣ କଥାରେ ଅସକ୍ତି ଦ୍ୱିତୀୟ ପବିତ୍ରତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ରାଜା ଭୋଜୋ ଵିରାଟ୍ ସମ୍ରାଟ୍ କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ଭୂପତିର୍ନୃପଃ । ଯ ଏତୈଃ ସ୍ତୂଯତେ ଶବ୍ଦୈଃ କସ୍ତଂ ନାର୍ଚିତୁମର୍ହତି
ରାଜା, ଭୋଜ, ବିରାଟ, ସମ୍ରାଟ, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଭୂପତି, ନୃପତି—ଏହି ସବୁ ଶବ୍ଦରେ ଯେଉଁ ରାଜା ପ୍ରଶଂସିତ, ସେ କିଏ ଗର୍ବ କରିବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ?
ତସ୍ମାଦ୍ଭକ୍ତ୍ଯା ଚ ଯୁକ୍ତଃ ସନ୍ସତ୍ଯଵାଦୀ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ । ମେଧାଵୀ ଧୃତିମାନ୍ପ୍ରାଜ୍ଞଃ ସଂଶ୍ରଯୀତ ମହୀପତିମ୍
ସେହିପରି ଭକ୍ତିଶୀଳ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜିତ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଧୃତିଶୀଳ ଓ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ ଲୋକ ରାଜାଙ୍କ ଶରଣ ନେବା ଉଚିତ୍।
କୃତଜ୍ଞଂ ପ୍ରାଜ୍ଞମକ୍ଷୁଦ୍ରଂ ଦୃଢଭକ୍ତିଂ ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯମ୍ । ଵର୍ଧମାନଂ ସ୍ଥିତଂ ସ୍ଥାନେ ସଂଶ୍ରଯୀତ ମହୀପତିମ୍
ଯିଏ କୃତଜ୍ଞ, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଛୋଟ ମନର ନୁହେଁ, ଦୃଢ଼ ଭକ୍ତିଶୀଳ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା, ଧନୀ ଓ ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ଅଟୁଟ୍, ସେଉଁଠି ରାଜାଙ୍କ ଶରଣ ନେବା ଉଚିତ୍।
ଏଷ ଵଃ ସମୁଦାଚାରଃ ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟୋ ଯଥାଵିଧି । ଯଥାର୍ଥାନ୍ସଂପ୍ରପତ୍ସ୍ଯନ୍ତେ ପାର୍ଥ ରାଜୋପଜୀଵିନଃ
ଏହି ଆଚରଣ ତୁମ ପାଇଁ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ନିର୍ଦ୍ଦେଶ ଦିଆଯାଇଛି; ଏଭଳି, ହେ ପାର୍ଥ, ରାଜାଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରୁଥିବାମାନେ ନିଜ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରାପ୍ତି କରିପାରିବେ।