ହୁଲ୍ଯୋପସ୍ଥିତଯୋଃ ପଶ୍ଯ ମମ ଚାନ୍ଯସ୍ଯ ଚୋଭଯୋଃ । ଅନ୍ଯଂ ପୁଷ୍ଣାତି ମଦ୍ଧୀନମିତି ଧୀରୋ ନ ମୁହ୍ଯତି
ମୋ ପାଇଁ ଓ ଅନ୍ୟ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ଦାନ ଦେଖି, ଯିଏ ଭାବେ ନାହିଁ ଯେ 'ମୋ ଅଭାବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଉଛନ୍ତି', ସେ ଧୃଡ଼ ମନ୍ତି।
ଶ୍ରେଯାଂସଂ ହି ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଵୈଦ୍ଯଂ କର୍ମଣିକର୍ମଣି । ପାପୀଯାଂସଂ ପ୍ରକୁର୍ଵୀରଞ୍ଶୀଲମେଷାଂ ତଥାଵିଧମ୍
ଉତ୍ତମ ଓ ଉଚିତ କାମକୁ ଛାଡ଼ି ଖରାପ କାମ କରିବା, ଏହିପରି ଚରିତ୍ର ତାଙ୍କର।
ନୈଷାଂ ଦାରେଷୁ କୁର୍ଵୀତ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ମୈତ୍ରୀଂ କଥଂଚନ । ରକ୍ଷଣଂ ତୁ ନ ସେଵେତ ଯୋ ରାଜଵସତିଂ ଵସେତ୍
ଏକ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ କେବେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ କୌଣସି ଭଳି ମିତ୍ରତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯିଏ ରାଜାଙ୍କ ଗୃହରେ ବସେ, ସେ ତାଙ୍କ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯଦା ହ୍ଯଭିସମୀକ୍ଷେତ ପ୍ରେଷ୍ଯଂ ସ୍ତ୍ରୀଭିଃ ସମାଗତମ୍ । ବୁଦ୍ଧିଃ ପରିଭଵେତ୍ତସ୍ଯ ରାଜା ଶଙ୍କେତ ଵା ପୁନଃ
ଯେତେବେଳେ ରାଜା ଦେଖନ୍ତି ଯେ କୌଣସି ଚାକର ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ମିଶୁଛନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ରାଜାଙ୍କ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଜନ୍ମ ହୁଏ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି କମିଯାଏ।
ଶଙ୍କିତସ୍ଯ ପୁନଃ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ କସ୍ଯ ଭୃତ୍ଯସ୍ଯ ଭୂମିପଃ। ଜୀଵିତଂ ସାଧୁ ମନ୍ଯେତ ପ୍ରକୃତିସ୍ଥୋ ବଲାତ୍କୃତଃ
ରାଜାଙ୍କର ଶଙ୍କା ହେଲେ, ନାରୀମାନେ ସଂପୃକ୍ତ ଥିବା ଦାସମାନେ ନିଜ ପ୍ରକୃତିରେ ରହି କିମ୍ବା ବଳେ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ, କେଉଁ ଦାସ ନିଜ ଜୀବନକୁ ନିରାପଦ ଭାବିପାରିବ?
ହର୍ଷଵସ୍ତୁଷୁ ଚାପ୍ଯତ୍ର ଵର୍ତମାନେଷୁ କେଷୁ ଚିତ୍। ନାତିଗାଢଂ ପ୍ରହୃଷ୍ଯେତ ତାନ୍ଯେଵାସ୍ଯାନୁପୂଜଯେତ୍ ।। 47
ଏଠାରେ ଆନନ୍ଦ ହେବାର ସମୟ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, କେହି ଅତିରିକ୍ତ ଖୁସି ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେଇ ଦିନଗୁଡିକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ୍, କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣ ଭାବରେ।
ହର୍ଷାଦ୍ଧି ମନ୍ଦଃ ପୁରୁଷଃ ସ୍ଵୈରଂ କୁର୍ଵୀତ ଵୈକୃତମ୍ । ତଦସ୍ଯାନ୍ତଃପୁରେ ଵୃତ୍ତମୀକ୍ଷାଂ କୁର୍ଵୀତ ଭୂମିପଃ
ଅନ୍ଧା ଲୋକ ଆନନ୍ଦରେ ଅତିରିକ୍ତ ହେଲେ, ଅନ୍ୟାୟ କାମ କରିଥାଏ; ରାଜା ତାଙ୍କର ଅନ୍ତଃପୁରର ଚାଳ-ଚଳନ ଦୂର୍ଦ୍ଦୂରୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍।
ଅନ୍ତଃପୁରଗତଂ ହ୍ଯେନଂ ସ୍ତ୍ରିଯଃ କ୍ଲୀବାଶ୍ଚ ସର୍ଵତଃ । ଵର୍ତମାନଂ ଯଥାଵଚ୍ଚ କୁତ୍ସଯେଯୁରସଂଶଯମ୍
ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଯଦି କେହି ଅନ୍ୟାୟ କାମ କରେ, ନାରୀମାନେ ଓ କ୍ଲିବମାନେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିବେ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।
ତସ୍ମାଦ୍ଗମ୍ଭୀରମାତ୍ମାନଂ କୃତ୍ଵା ହର୍ଷଂ ନିଯମ୍ଯ ଚ। ନିତ୍ଯମନ୍ତଃପୁରେ ରାଜ୍ଞୋ ନ ଵୃତ୍ତଂ କୀର୍ତଯେଦ୍ବହିଃ
ତେଣୁ, ନିଜକୁ ଗମ୍ଭୀର ରଖି, ଆନନ୍ଦକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ରାଜାଙ୍କର ଅନ୍ତଃପୁରର କଥା କେବେ ବାହାରେ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯଥା ହି ସୁମହାମନ୍ତ୍ରୋ ଭିଦ୍ଯମାନୋ ହରେତ୍ସୁଖମ୍। ଏଵମନ୍ତଃପୁରେ ଵୃତ୍ତଂ ଶ୍ରୂଯମାଣଂ ବହିର୍ଭଵେତ୍
ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ଗୁପ୍ତ କଥା ଫାସ ହେଲେ ଖୁସି ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେପରି ଅନ୍ତଃପୁରର କଥା ବାହାରେ ଶୁଣିଲେ ଦୁଃଖ ଆସେ।
ଯା ତୁ ଵୃତ୍ତିରବାହ୍ଯାନାଂ ବାହ୍ଯାନାମପି କେଵଲମ୍। ଉଭଯେଷାଂ ସମସ୍ତାନାଂ ଶୃଣୁ ରାଜୋପଜୀଵିନାମ୍
ଏବେ ରାଜାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିବା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ବାହ୍ୟ ଲୋକମାନେ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କର ଚାଳ-ଚଳନ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
ନ ସ୍ତ୍ରିଯୋ ଜାତୁ ମନ୍ଯେତ ବାହ୍ଯେ ଵାଭ୍ଯନ୍ତରେଽପି ଵା । ଅନୁଜୀଵିନାଂ ନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ତୁ ସୃଜେଦ୍ଧି ସୁମହଦ୍ଭଯମ୍
ନାରୀମାନେ କେବେ ବାହ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଛାଡିଦେଲେ ବଡ଼ ଭୟ ଆସେ।
ମତ୍ଵାଽସ୍ଯ ପ୍ରିଯମାତ୍ମାନଂ ରାଜରତ୍ନାନି ରାଜଵତ୍। ଅରାଜା ରାଜଯୋଗ୍ଯାନି ନୋପଯୁଞ୍ଜୀତ ପଣ୍ଡିତଃ
ନିଜକୁ ରାଜାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଭାବି, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ରାଜାଙ୍କର ମଣି, ଓ ରାଜାଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ ଜିନିଷ ନିଜେ ରାଜା ଭାବି ଉପଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅରାଜାନଂ ହି ରତ୍ନାନି ରାଜକାନ୍ତାନି ରାଜଵତ୍। ଭୁଞ୍ଜାନଂ ତଂ ନରଂ ରାଜା ନ ତିତିକ୍ଷେତ ଜୀଵିତମ୍
ଯଦି ରାଜା ନୁହେଁ ଏମିତି ଜଣେ ଲୋକ ରାଜାଙ୍କର ମଣି ଓ ପ୍ରିୟ ଜିନିଷ ରାଜା ପରି ଉପଯୋଗ କରେ, ରାଜା ତାଙ୍କର ଜୀବନକୁ ମାଫ କରିବେ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାଦଵ୍ଯକ୍ତଭୋଗେନ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ଭୂତିମିଚ୍ଛତା । ତୁଲ୍ଯଭୋଗଂ ହି ରାଜା ତୁ ଭୃତ୍ଯଂ କୋପେନ ଯୋଜଯେତ୍
ତେଣୁ, ଭାଗ୍ୟ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକ ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ଉପଭୋଗ କରିବା ଉଚିତ୍; ରାଜା ସମାନ ଭୋଗ କଲେ ଭୃତ୍ୟକୁ କ୍ରୋଧରେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇପାରନ୍ତି।
ନ ଚାପତ୍ଯେନ ସଂପ୍ରୀତିଂ ରାଜ୍ଞଃ କୁର୍ଵୀତ କେନଚିତ୍ । ଅଧିକ୍ଷିପ୍ତମନର୍ଥଂ ଚ ଦ୍ଵେଷ୍ଯଂ ଚ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍
କେହି ମଧ୍ୟ ସନ୍ତାନ ଦ୍ୱାରା ରାଜାଙ୍କର ପ୍ରିତି ଚାହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଅପମାନିତ, ଅନାବଶ୍ୟକ ଓ ଘୃଣିତ ଜିନିଷକୁ ଦୂରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍।
ଏତାଂ ହି ସେଵମାନସ୍ଯ ନରସୀମାଂ ଚତୁର୍ଵିଧାମ୍। ଦ୍ଵିଧା ଵିଚ୍ଛିଦ୍ଯତେ ମୂଲଂ ରାଜମୂଲୋପସେଵିନଃ
ରାଜାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଚାରିପ୍ରକାର ଚାଳ-ଚଳନ, ଦୁଇପ୍ରକାର ଭଙ୍ଗ ହେଲେ ତାଙ୍କର ମୂଳ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ଏତୈସ୍ତୁ ଵିପରୀତା ଯା ନରସୀମା ନରାଧମୈଃ । ତଥା କୁର୍ଵୀତ ସଂସର୍ଗଂ ନ ଵିରୋଧଂ କଥଂଚନ
ଯଦି ନିମ୍ନ ଲୋକମାନେ ଏହି ଚାଳ-ଚଳନ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ ସହିତ ସଂସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ୍, କିନ୍ତୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ବିରୋଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ବନ୍ଧୁଭିଶ୍ଚ ନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ବଲଵଦ୍ଭିଶ୍ଚ ମାନଵୈଃ । ସାଧୁ ମନ୍ଯେତ ସଂସର୍ଗଂ ନ ଵିରୋଧଂ କଥଂଚନ
ରାଜାଙ୍କର ବନ୍ଧୁ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକମାନେ ସହିତ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଉଚିତ୍, କିନ୍ତୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ବିରୋଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ତାଭ୍ଯାଂ ତୁ ନରସୀମାଭ୍ଯାଂ ଵିରୁଦ୍ଧସ୍ଯାଲ୍ପତେଜସଃ । ପ୍ରଥମଂ ଛିଦ୍ଯତେ ମୂଲଂ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଜାଯତେ ଭଯମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ଏହି ଦୁଇ ଚାଳ-ଚଳନକୁ ବିରୋଧ କରନ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି କମ୍, ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର ମୂଳ କଟିଯାଏ, ପରେ ଭୟ ଆସେ।
ଉଦ୍ଧତାନାଂ ଚ ଯୋ ଵେଷଃ କୁହକାନାଂ ଚ ଯୋ ଭଵେତ୍ । ରାଜଵେଷଂ ଚ ଵିସ୍ପଷ୍ଟଂ ସେଵମାନୋ ନ ଵର୍ଧତେ। ଇତରାଭ୍ଯାଂ ତୁ ଵେଷାଭ୍ଯାଂ ପରିହାସ୍ଯେତ ବାନ୍ଧଵୈଃ
ଉଦ୍ଧତ ଲୋକମାନେ ଓ ଚତୁର ଲୋକମାନେ ଯେପରି ଖସା ଉପରେ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧନ୍ତି, କିମ୍ବା ଖୋଲା ଭାବରେ ରାଜାଙ୍କର ପୋଶାକ ପିନ୍ଧନ୍ତି, ସେମାନେ ସେବାରେ ଉନ୍ନତି ପାନ୍ତି ନାହିଁ; ଅନ୍ୟ ଦୁଇ ପୋଶାକ ପିନ୍ଧିଲେ ବନ୍ଧୁମାନେ ହସନ୍ତି।
ଅପୁଂଭିଶ୍ଚୈଵ ପୁଂଭିଶ୍ଚ ସ୍ତ୍ରୀଭିଃ ସ୍ତ୍ରୀଦର୍ଶିଭିର୍ନରୈଃ । ଶକ୍ଯେ ସତି ନ ସଂଭାଷାଂ ଜାତୁ କୁର୍ଵୀତ କର୍ହିଚିତ୍
ପୁରୁଷ, ଅପୁରୁଷ, ନାରୀ, ଓ ନାରୀକୁ ଦେଖୁଥିବା ପୁରୁଷମାନେ ସହିତ, ସମ୍ଭବ ହେଲେ କେବେ ମଧ୍ୟ କଥାବାର୍ତ୍ତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ପ୍ରତିସଂଭାଷମାଣୋ ହି ତ୍ରିଭିରେତୈରଚେତନଃ। ଶ୍ଯେନଃ ପେଶୀମିଵାଦତ୍ତେ ପୁରୁଷୋ ଭୂତିମାତ୍ମନଃ
ଯେତେବେଳେ ଜଣେ ମଣିଷ ଏହି ତିନିଜଣ ଅଜ୍ଞାନୀ ସହ କଥା ହୁଏ, ସେ ନିଜ ପାଇଁ ଧନ-ସମ୍ପଦ ଦଳି ନେଇଥାଏ, ଯେପରି ଏକ ଚିଲିକା ମାଂସ ଟୁକୁଡ଼ା ଚିହ୍ନଟି ନେଇଯାଏ।
ଯେ ଚ ରାଜ୍ଞାଽଭିସତ୍କାରଂ ଲଭେରନ୍କାରଣାଦିଵ। ତୈଶ୍ଚ ସାମନ୍ତଦୂତୈଶ୍ଚ ନ ସଂସଜ୍ଯେତ କର୍ହିଚିତ୍
ଯେମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଠାରୁ କିଛି କାରଣରେ ସମ୍ମାନ ପାଆନ୍ତି, ସେମାନେ ଓ ସୀମାନ୍ତ ଦୂତମାନେ ସହ କେବେ ମିଶିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନ ଚାନ୍ଯାଚରିତାଂ ଭୂମିମସଂଦିଷ୍ଟୋ ମହୀପତେଃ। ଉପସେଵେତ ମେଧାଵୀ ଯୋ ରାଜଵସତିଂ ଵସେତ୍
ଯେଉଁ ଜଣ ବୁଦ୍ଧିମାନ, ସେ ରାଜାଙ୍କ ଆଦେଶ ଛଡ଼ା ଅନ୍ୟ କେହି କାମ କରିଥିବା ସ୍ଥାନରେ କେବେ କାମ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେ କେବଳ ରାଜାଙ୍କ ଘରେ ରୁହିବା ଉଚିତ୍।
ନ ଚ ସଂଦର୍ଶନେ ରାଜ୍ଞାଂ ପ୍ରବନ୍ଧମଭିସଂଜପେତ୍ । ଅପି ଚୈତଦ୍ଦରିଦ୍ରାଣାଂ ଵ୍ଯଲୀକସ୍ଥାନମୁତ୍ତମମ୍
ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ କେବେ କାହାରୋ ଗଳ୍ପ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହା ଦରିଦ୍ର ଓ ଅସହାୟମାନେ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ରକ୍ଷା।
ଅର୍ଥକାମା ଚ ଯା ନାରୀ ରାଜାନଂ ସ୍ଯାଦୁପସ୍ଥିତା। ଅନୁଜୀଵୀ ତଥାଯୁକ୍ତାଂ ନିଧ୍ଯାଯନ୍ଦୁଷ୍ଯତେ ଚ ସଃ
ଯଦି କୌଣସି ନାରୀ ଧନ ଆଶାରେ ରାଜାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଏ, ଏବଂ ଏକ ନିର୍ଭରଶୀଳ ଏହିପରି ନାରୀକୁ ଭାବିଥାଏ, ତେବେ ସେ ଦୁଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ।
ତସ୍ମାନ୍ନାରୀଂ ନ ନିଧ୍ଯାଯେତ୍ତଥାଯୁକ୍ତାଂ ଵିଚକ୍ଷଣଃ। ତଥା କ୍ଷୁତଂ ଚ ଵାତଂ ଚ ନିଷ୍ଠୀଵଂ ଚାଚରେଚ୍ଛନୈଃ
ସେହିପରି ନାରୀକୁ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ମଣିଷ କେବେ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଏହାପରି, ଛିଙ୍ଗୁରି, ହାଡ଼ି, ଓ ଥୁକିବାକୁ ମଧ୍ୟ ଧୀରେ ଧୀରେ ଦମନ କରିବା ଉଚିତ୍।
ନ ନର୍ମସୁ ହସେଜ୍ଜାତୁ ମୂଢଵୃତ୍ତିର୍ହି ସା ସ୍ମୃତା । ସ୍ମିତଂ ତୁ ମୃଦୁପୂର୍ଵେଣ ଦର୍ଶଯୀତ ପ୍ରସାଦଜମ୍
କେବେ ମଜାକରେ ହସିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଏହିପରି ଆଚରଣକୁ ମୂର୍ଖତା ଭାବିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ମୃଦୁ ଭାବରେ ଏବଂ ଭଲ ମନରୁ ଆସୁଥିବା ହାସି ଦେଖାଇପାରିବେ।
ନ ଚାକ୍ଷୌ ନ ଭୁଜୌ ଜାତୁ ନ ଚ ଵାକ୍ଯଂ ସମାକ୍ଷିପେତ୍। ନ ଚ ତିର୍ଯଗଵେକ୍ଷେତ ଚକ୍ଷୁର୍ଭ୍ଯାଂ ସମ୍ଯଗାଚରେତ୍
କେବେ ଜୁଆ ଖେଳିବା, କୁସ୍ତି କରିବା, କିମ୍ବା କଥା ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଚକୁ ତେଡ଼ାଇ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଚକୁ ଦ୍ୱାରା ଠିକ୍ ଭାବେ ବ୍ୟବହାର କରିବା ଉଚିତ୍।