ଯୋ ଵୈ ଗୃହେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଵସନ୍କ୍ରିଯମାଣମନୁସ୍ମରନ୍ । ଉତ୍ଥାନେ ନିତ୍ଯସଂକଲ୍ପୋ ନିସ୍ତନ୍ଦ୍ରୀଃ ସଂଘତାତ୍ମଵାନ୍
ଯିଏ ନିଜ ଘରରୁ ଦୂରେ ରହି, ସଦା ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ମନେ ରଖେ, ଉଠିବାରେ ଦୃଢ଼, ଅଳସ ନୁହେଁ, ଏବଂ ସମୂହ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସେ ରାଜାଙ୍କ ଗୃହରେ ବସିବା ଯୋଗ୍ୟ।
ପରୀତଃ କ୍ଷୁତ୍ପିପାସାଭ୍ଯାଂ ଵିହାଯ ପରିଦେଵନମ୍ । ଦୁଃଖେନ ସୁଖମନ୍ଵିଚ୍ଛେଦ୍ଯୋ ରାଜଵସତିଂ ଵସେତ୍
ଭୋକ ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ନେଇ ଅଭିଯୋଗ ଛାଡ଼ି, ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ଖୋଜିବା ଉଚିତ, ଏଭଳି ମଣିଷ ରାଜାଙ୍କ ଗୃହରେ ବସିବା ଉଚିତ।
କରିଷ୍ଯାମ୍ଯହମିତ୍ଯେଵ ଯଃ ସ ରାଜସୁ ସିଧ୍ଯତି
ଯିଏ 'ମୁଁ କରିବି' ବୋଲି କହେ, ସେହି ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଫଳ ହୁଏ।
ଉଷ୍ଣେ ଵା ଯଦି ଵା ଶୀତେ ରାତ୍ରୌ ଵା ଯଦି ଵା ଦିଵା । ଆଦିଷ୍ଟୋ ନ ଵିକଲ୍ପେତ ଯଃ ସ ରାଜସୁ ସିଦ୍ଧ୍ଯତି
ଗରମ କିମ୍ବା ଠଣ୍ଡା, ରାତି କିମ୍ବା ଦିନ, ଯେଉଁଠାରେ ଆଦେଶ ମିଳିଲେ ସନ୍ଦେହ କରେନାହିଁ, ସେହି ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଫଳ ହୁଏ।
ନୈଵ ପ୍ରାପ୍ତୋଽଵମନ୍ଯେତ ସଦାଽମାତ୍ଯୋ ଵିଶାରଦଃ । ମାନଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ନ ହୃଷ୍ଯେତ ନ ଵ୍ଯଥେଚ୍ଚ ଵିମାନିତଃ । ଋଦୁର୍ମୃଦୁଃ ସତ୍ଯଵାଦୋ ଯଃ ସ ରାଜସୁ ସିଦ୍ଧ୍ଯତି
ଏକ ଜଣ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ମନ୍ତ୍ରୀ ଯାହା ମିଳିନାହିଁ, ତାହାକୁ ଅବମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯାହା ମିଳିଲା, ତାରେ ଅତି ଆନନ୍ଦ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଅବମାନିତ ହେଲେ ଭୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯିଏ ମୃଦୁ, ଦୃଢ଼ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ, ସେ ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଫଳ ହୁଏ।
ନୈଵ ଲାଭାଦ୍ଧର୍ଷମିଯାନ୍ନ ଵ୍ଯଥେଚ୍ଚ ଵିମାନିତଃ। ସମଃ ପୂର୍ଣତୁଲେଵ ସ୍ଯାଦ୍ଯୋ ରାଜଵସତିଂ ଵସେତ୍
ଲାଭ ହେଲେ ଅହଂକାର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଅବମାନିତ ହେଲେ ଭୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯିଏ ତୁଲାରେ ସମ ରହେ, ସେ ରାଜାଙ୍କ ଗୃହରେ ବସିବା ଉଚିତ।
ଅଲ୍ପେଚ୍ଛୋ ଧୃତିମାନ୍ରାଜଞ୍ଛାଯେଵାନୁଗତଃ ସଦା। ଦକ୍ଷଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣୋ ଧୀରଃ ସ ରାଜଵସତିଂ ଵସେତ୍
ଯିଏ ଅଳ୍ପରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଧୃତିଶୀଳୀ, ସଦା ଛାୟା ପରି ଅନୁସରଣ କରେ, ଦକ୍ଷ, ସଚେତନ ଓ ଶାନ୍ତ, ସେ ରାଜାଙ୍କ ଗୃହରେ ବସିବା ଯୋଗ୍ୟ।
ଇତିହାସପୁରାଣଜ୍ଞଃ କୁଶଲଃ ସତ୍କଥାସୁ ଚ। ଵଦାନ୍ଯଃ ସତ୍ଯଵାକ୍ଵାପି ଯୋ ରାଜଵସତିଂ ଵସେତ୍
ଯିଏ ପୁରାତନ କଥା ଓ ଇତିହାସ ଜାଣେ, ଭଲ କଥାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଦାନଶୀଳ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ, ସେ ରାଜାଙ୍କ ଗୃହରେ ବସିବା ଯୋଗ୍ୟ।
ନ ମିଥୋ ଭାଷିତଂ ରାଜ୍ଞୋ ମନୁଷ୍ଯେଷୁ ପ୍ରକାଶଯେତ୍ । ଯଂ ଚାସୂଯନ୍ତି ରାଜାନଃ ପୁରୁଷଂ ନୋ ଵଦେଚ୍ଚ ତମ୍
ରାଜାଙ୍କ ସହ ଗୁପ୍ତ କଥା ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ମଣିଷକୁ ରାଜାମାନେ ଇର୍ଷ୍ୟା କରନ୍ତି, ସେଠି ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନୈଷାଂ କର୍ମସୁ ସଂଯୁକ୍ତୋ ଧନଂ କିଂଚିଦୁପସ୍ପୃଶେତ୍। ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଦାଦଦାନୋ ଵା ବନ୍ଧଂ ଵା ଵଧମେଵ ଵା
ଯିଏ ତାଙ୍କ କାମରେ ଯୋଗ ଦେଉନାହିଁ, ସେ ତାଙ୍କ ଧନକୁ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯଦି ନେଇଥାଏ, ତେବେ ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ଦଣ୍ଡ ହେବା ସମ୍ଭବ।
ହୁଲ୍ଯୋପସ୍ଥିତଯୋଃ ପଶ୍ଯ ମମ ଚାନ୍ଯସ୍ଯ ଚୋଭଯୋଃ । ଅନ୍ଯଂ ପୁଷ୍ଣାତି ମଦ୍ଧୀନମିତି ଧୀରୋ ନ ମୁହ୍ଯତି
ମୋ ପାଇଁ ଓ ଅନ୍ୟ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ଦାନ ଦେଖି, ଯିଏ ଭାବେ ନାହିଁ ଯେ 'ମୋ ଅଭାବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଉଛନ୍ତି', ସେ ଧୃଡ଼ ମନ୍ତି।
ଶ୍ରେଯାଂସଂ ହି ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଵୈଦ୍ଯଂ କର୍ମଣିକର୍ମଣି । ପାପୀଯାଂସଂ ପ୍ରକୁର୍ଵୀରଞ୍ଶୀଲମେଷାଂ ତଥାଵିଧମ୍
ଉତ୍ତମ ଓ ଉଚିତ କାମକୁ ଛାଡ଼ି ଖରାପ କାମ କରିବା, ଏହିପରି ଚରିତ୍ର ତାଙ୍କର।
ନୈଷାଂ ଦାରେଷୁ କୁର୍ଵୀତ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ମୈତ୍ରୀଂ କଥଂଚନ । ରକ୍ଷଣଂ ତୁ ନ ସେଵେତ ଯୋ ରାଜଵସତିଂ ଵସେତ୍
ଏକ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ କେବେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ କୌଣସି ଭଳି ମିତ୍ରତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯିଏ ରାଜାଙ୍କ ଗୃହରେ ବସେ, ସେ ତାଙ୍କ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯଦା ହ୍ଯଭିସମୀକ୍ଷେତ ପ୍ରେଷ୍ଯଂ ସ୍ତ୍ରୀଭିଃ ସମାଗତମ୍ । ବୁଦ୍ଧିଃ ପରିଭଵେତ୍ତସ୍ଯ ରାଜା ଶଙ୍କେତ ଵା ପୁନଃ
ଯେତେବେଳେ ରାଜା ଦେଖନ୍ତି ଯେ କୌଣସି ଚାକର ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ମିଶୁଛନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ରାଜାଙ୍କ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଜନ୍ମ ହୁଏ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି କମିଯାଏ।
ଶଙ୍କିତସ୍ଯ ପୁନଃ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ କସ୍ଯ ଭୃତ୍ଯସ୍ଯ ଭୂମିପଃ। ଜୀଵିତଂ ସାଧୁ ମନ୍ଯେତ ପ୍ରକୃତିସ୍ଥୋ ବଲାତ୍କୃତଃ
ରାଜାଙ୍କର ଶଙ୍କା ହେଲେ, ନାରୀମାନେ ସଂପୃକ୍ତ ଥିବା ଦାସମାନେ ନିଜ ପ୍ରକୃତିରେ ରହି କିମ୍ବା ବଳେ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ, କେଉଁ ଦାସ ନିଜ ଜୀବନକୁ ନିରାପଦ ଭାବିପାରିବ?
ହର୍ଷଵସ୍ତୁଷୁ ଚାପ୍ଯତ୍ର ଵର୍ତମାନେଷୁ କେଷୁ ଚିତ୍। ନାତିଗାଢଂ ପ୍ରହୃଷ୍ଯେତ ତାନ୍ଯେଵାସ୍ଯାନୁପୂଜଯେତ୍ ।। 47
ଏଠାରେ ଆନନ୍ଦ ହେବାର ସମୟ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, କେହି ଅତିରିକ୍ତ ଖୁସି ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେଇ ଦିନଗୁଡିକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ୍, କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣ ଭାବରେ।
ହର୍ଷାଦ୍ଧି ମନ୍ଦଃ ପୁରୁଷଃ ସ୍ଵୈରଂ କୁର୍ଵୀତ ଵୈକୃତମ୍ । ତଦସ୍ଯାନ୍ତଃପୁରେ ଵୃତ୍ତମୀକ୍ଷାଂ କୁର୍ଵୀତ ଭୂମିପଃ
ଅନ୍ଧା ଲୋକ ଆନନ୍ଦରେ ଅତିରିକ୍ତ ହେଲେ, ଅନ୍ୟାୟ କାମ କରିଥାଏ; ରାଜା ତାଙ୍କର ଅନ୍ତଃପୁରର ଚାଳ-ଚଳନ ଦୂର୍ଦ୍ଦୂରୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍।
ଅନ୍ତଃପୁରଗତଂ ହ୍ଯେନଂ ସ୍ତ୍ରିଯଃ କ୍ଲୀବାଶ୍ଚ ସର୍ଵତଃ । ଵର୍ତମାନଂ ଯଥାଵଚ୍ଚ କୁତ୍ସଯେଯୁରସଂଶଯମ୍
ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଯଦି କେହି ଅନ୍ୟାୟ କାମ କରେ, ନାରୀମାନେ ଓ କ୍ଲିବମାନେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିବେ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।
ତସ୍ମାଦ୍ଗମ୍ଭୀରମାତ୍ମାନଂ କୃତ୍ଵା ହର୍ଷଂ ନିଯମ୍ଯ ଚ। ନିତ୍ଯମନ୍ତଃପୁରେ ରାଜ୍ଞୋ ନ ଵୃତ୍ତଂ କୀର୍ତଯେଦ୍ବହିଃ
ତେଣୁ, ନିଜକୁ ଗମ୍ଭୀର ରଖି, ଆନନ୍ଦକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ରାଜାଙ୍କର ଅନ୍ତଃପୁରର କଥା କେବେ ବାହାରେ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯଥା ହି ସୁମହାମନ୍ତ୍ରୋ ଭିଦ୍ଯମାନୋ ହରେତ୍ସୁଖମ୍। ଏଵମନ୍ତଃପୁରେ ଵୃତ୍ତଂ ଶ୍ରୂଯମାଣଂ ବହିର୍ଭଵେତ୍
ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ଗୁପ୍ତ କଥା ଫାସ ହେଲେ ଖୁସି ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେପରି ଅନ୍ତଃପୁରର କଥା ବାହାରେ ଶୁଣିଲେ ଦୁଃଖ ଆସେ।
ଯା ତୁ ଵୃତ୍ତିରବାହ୍ଯାନାଂ ବାହ୍ଯାନାମପି କେଵଲମ୍। ଉଭଯେଷାଂ ସମସ୍ତାନାଂ ଶୃଣୁ ରାଜୋପଜୀଵିନାମ୍
ଏବେ ରାଜାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିବା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ବାହ୍ୟ ଲୋକମାନେ, ଏବଂ ସମସ୍ତଙ୍କର ଚାଳ-ଚଳନ ବିଷୟରେ ଶୁଣ।
ନ ସ୍ତ୍ରିଯୋ ଜାତୁ ମନ୍ଯେତ ବାହ୍ଯେ ଵାଭ୍ଯନ୍ତରେଽପି ଵା । ଅନୁଜୀଵିନାଂ ନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ତୁ ସୃଜେଦ୍ଧି ସୁମହଦ୍ଭଯମ୍
ନାରୀମାନେ କେବେ ବାହ୍ୟ କିମ୍ବା ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ରାଜା ତାଙ୍କୁ ଛାଡିଦେଲେ ବଡ଼ ଭୟ ଆସେ।
ମତ୍ଵାଽସ୍ଯ ପ୍ରିଯମାତ୍ମାନଂ ରାଜରତ୍ନାନି ରାଜଵତ୍। ଅରାଜା ରାଜଯୋଗ୍ଯାନି ନୋପଯୁଞ୍ଜୀତ ପଣ୍ଡିତଃ
ନିଜକୁ ରାଜାଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଭାବି, ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ ରାଜାଙ୍କର ମଣି, ଓ ରାଜାଙ୍କୁ ଯୋଗ୍ୟ ଜିନିଷ ନିଜେ ରାଜା ଭାବି ଉପଯୋଗ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଅରାଜାନଂ ହି ରତ୍ନାନି ରାଜକାନ୍ତାନି ରାଜଵତ୍। ଭୁଞ୍ଜାନଂ ତଂ ନରଂ ରାଜା ନ ତିତିକ୍ଷେତ ଜୀଵିତମ୍
ଯଦି ରାଜା ନୁହେଁ ଏମିତି ଜଣେ ଲୋକ ରାଜାଙ୍କର ମଣି ଓ ପ୍ରିୟ ଜିନିଷ ରାଜା ପରି ଉପଯୋଗ କରେ, ରାଜା ତାଙ୍କର ଜୀବନକୁ ମାଫ କରିବେ ନାହିଁ।
ତସ୍ମାଦଵ୍ଯକ୍ତଭୋଗେନ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ଭୂତିମିଚ୍ଛତା । ତୁଲ୍ଯଭୋଗଂ ହି ରାଜା ତୁ ଭୃତ୍ଯଂ କୋପେନ ଯୋଜଯେତ୍
ତେଣୁ, ଭାଗ୍ୟ ଚାହିଁଥିବା ଲୋକ ଗୁପ୍ତ ଭାବରେ ଉପଭୋଗ କରିବା ଉଚିତ୍; ରାଜା ସମାନ ଭୋଗ କଲେ ଭୃତ୍ୟକୁ କ୍ରୋଧରେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇପାରନ୍ତି।
ନ ଚାପତ୍ଯେନ ସଂପ୍ରୀତିଂ ରାଜ୍ଞଃ କୁର୍ଵୀତ କେନଚିତ୍ । ଅଧିକ୍ଷିପ୍ତମନର୍ଥଂ ଚ ଦ୍ଵେଷ୍ଯଂ ଚ ପରିଵର୍ଜଯେତ୍
କେହି ମଧ୍ୟ ସନ୍ତାନ ଦ୍ୱାରା ରାଜାଙ୍କର ପ୍ରିତି ଚାହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଅପମାନିତ, ଅନାବଶ୍ୟକ ଓ ଘୃଣିତ ଜିନିଷକୁ ଦୂରେ ରଖିବା ଉଚିତ୍।
ଏତାଂ ହି ସେଵମାନସ୍ଯ ନରସୀମାଂ ଚତୁର୍ଵିଧାମ୍। ଦ୍ଵିଧା ଵିଚ୍ଛିଦ୍ଯତେ ମୂଲଂ ରାଜମୂଲୋପସେଵିନଃ
ରାଜାଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଚାରିପ୍ରକାର ଚାଳ-ଚଳନ, ଦୁଇପ୍ରକାର ଭଙ୍ଗ ହେଲେ ତାଙ୍କର ମୂଳ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ଏତୈସ୍ତୁ ଵିପରୀତା ଯା ନରସୀମା ନରାଧମୈଃ । ତଥା କୁର୍ଵୀତ ସଂସର୍ଗଂ ନ ଵିରୋଧଂ କଥଂଚନ
ଯଦି ନିମ୍ନ ଲୋକମାନେ ଏହି ଚାଳ-ଚଳନ ଉଲ୍ଲଂଘନ କରନ୍ତି, ତାଙ୍କ ସହିତ ସଂସ୍ପର୍ଶ କରିବା ଉଚିତ୍, କିନ୍ତୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ବିରୋଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ବନ୍ଧୁଭିଶ୍ଚ ନରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ବଲଵଦ୍ଭିଶ୍ଚ ମାନଵୈଃ । ସାଧୁ ମନ୍ଯେତ ସଂସର୍ଗଂ ନ ଵିରୋଧଂ କଥଂଚନ
ରାଜାଙ୍କର ବନ୍ଧୁ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଲୋକମାନେ ସହିତ ସଂସ୍ପର୍ଶ ଉଚିତ୍, କିନ୍ତୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ବିରୋଧ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ତାଭ୍ଯାଂ ତୁ ନରସୀମାଭ୍ଯାଂ ଵିରୁଦ୍ଧସ୍ଯାଲ୍ପତେଜସଃ । ପ୍ରଥମଂ ଛିଦ୍ଯତେ ମୂଲଂ ଦ୍ଵିତୀଯଂ ଜାଯତେ ଭଯମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ଏହି ଦୁଇ ଚାଳ-ଚଳନକୁ ବିରୋଧ କରନ୍ତି ଓ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି କମ୍, ପ୍ରଥମେ ତାଙ୍କର ମୂଳ କଟିଯାଏ, ପରେ ଭୟ ଆସେ।