ଧୃଷ୍ଟୋ ଦ୍ଵାରଂ ସଦା ପଶ୍ଯନ୍ନ ଚ ରାଜସୁ ଵିଶ୍ଵସେତ୍ । ତଦେଵାସନମନ୍ଵିଚ୍ଛେଦ୍ଯତ୍ର ନାଭିଲଷେତ୍ପରଃ
ସେ ସଦା ସାହସିକ ଭାବରେ ଦ୍ୱାରକୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ, କିନ୍ତୁ ରାଜାମାନେ ଉପରେ କେବେ ବି ଆସ୍ଥା ରଖିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ; ଏବଂ ଯେଉଁ ଅସନ ଅନ୍ୟ କେହି ଚାହାନ୍ତି ନାହିଁ, ସେଠି ଅସନ ଖୋଜିବା ଉଚିତ।
ଯତ୍ରୋପଵିଷ୍ଟଃ ସଂକଲ୍ପଂ ନୋପହନ୍ଯାଦ୍ବଲୀଯସଃ । ତଦାସନଂ ରାଜକୁଲେ ଈପ୍ସେତ ପୁରୁଷୋ ଵସନ୍
ଯେଉଁଠି ବସିଲେ, ସେ ଅଧିକ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ୟକ୍ତିର ଇଚ୍ଛାକୁ ବାଧା ଦେଇନଥିବା, ରାଜାଙ୍କ ଦରବାରରେ ସେଉଁଠି ଅସନ ଚାହିବା ଉଚିତ।
ଯଥୈନଂ ଯତ୍ର ଚାସୀନଂ ଶଙ୍କଯେଦ୍ଦୁଷ୍ଟଚରିଣମ୍ । ନ ତତ୍ରୋପଵିଶେଜ୍ଜାତୁ ଯୋ ରାଜଵସତିଂ ଵସେତ୍
ଯେଉଁଠି ଏବଂ ଯେଉଁ ସ୍ଥାନରେ ସେ କୌଣସି ଦୁଷ୍ଟ ଆଚରଣ ଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଉପରେ ସନ୍ଦେହ କରେ, ରାଜାଙ୍କ ଗୃହରେ ବସୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ସେଠି କେବେ ବି ବସିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ସ୍ଵଭୂମୌ କାମମାସୀତ ତିଷ୍ଠେଦ୍ଵା ରାଜସନ୍ନିଧୌ। ନ ତ୍ଵେଵାସନମନ୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରାର୍ଥଯେତ କଦାଚନ
ନିଜ ଭୂମିରେ ସେ ଇଚ୍ଛାମତେ ବସିପାରେ, କିମ୍ବା ରାଜାଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ରହିପାରେ; କିନ୍ତୁ କେବେ ବି ଅନ୍ୟର ଅସନ ଚାହିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ।
ପରାସନଗତଂ ହ୍ଯେନଂ ପରସ୍ଯ ପରିଚାରକାଃ । ପରିଷଦ୍ଯପକର୍ଷେଯୁଃ ପରିହାସ୍ଯେତ ଶତ୍ରୁଭିଃ
ଯଦି ସେ ଅନ୍ୟର ଅସନରେ ବସିଥାଏ, ତାହାର ସେବକମାନେ ସଭାରୁ ତାଙ୍କୁ ହଟାଇପାରନ୍ତି, ଏବଂ ଶତ୍ରୁମାନେ ତାଙ୍କୁ ଉପହାସ କରିବେ।
ନିତ୍ଯଂ ଵିପ୍ରତିଷିଦ୍ଧଂ ତତ୍ପୁରସ୍ତାଦାସନଂ ମତମ୍ । ଅର୍ଥାର୍ଥଂ ହି ଯଦା ଭୃତ୍ଯୋ ରାଜାନମୁପତିଷ୍ଠତେ
ସଦା ସମ୍ମୁଖର ଅସନ ନିଷିଦ୍ଧ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ; କାରଣ ଚାକର ରାଜାଙ୍କୁ କୌଣସି କାମ ପାଇଁ ଆସିଲେ, ଏହି ନୀତି ଅନୁସରଣ କରିବା ଉଚିତ।
ଦକ୍ଷିଣଂ ଵାଽଥ ଵାମଂ ଵା ଭାଗମାଶ୍ରିତ୍ଯ ପଣ୍ଡିତଃ। ତିଷ୍ଠେଦ୍ଵିନୀତଵଦ୍ରାଜନ୍ନ ପୁରସ୍ତାନ୍ନ ପୃଷ୍ଠତଃ। ରାକ୍ଷିଣାମାତ୍ତଶସ୍ତ୍ରାଣାଂ ପଶ୍ଚାତ୍ସ୍ଥାନଂ ଵିଧୀଯତେ
ପଣ୍ଡିତ ମଣିଷ ଦକ୍ଷିଣ କିମ୍ବା ବାମ ପାଖରେ ନମ୍ରତା ସହିତ ଦଢ଼ି ରହିବା ଉଚିତ, ରାଜା; ସମ୍ମୁଖ କିମ୍ବା ପଛରେ ନୁହେଁ। କେବଳ ଅସ୍ତ୍ରଧାରୀ ପାଳେଇ ମାନେ ପଛରେ ଦଢ଼ି ରହନ୍ତି।
ମାତୃଗୋତ୍ରେ ସ୍ଵଗୋତ୍ରେ ଵା ନାମ୍ନା ଶୀଲେନ ଵା ପୁନଃ । ସଂଗ୍ରହାର୍ଥଂ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ନିତ୍ଯମାଭାଷିତା ଭଵେତ୍
ଲୋକମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚିହ୍ନଟି ପାଇଁ, ସଦା ମାଆଙ୍କ ଗୋତ୍ର, ନିଜ ଗୋତ୍ର, ନାମ କିମ୍ବା ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଡାକିବା ଉଚିତ।
ପୂଜ୍ଯମାନୋପି ଯୋ ରାଜ୍ଞା ନରୋ ନ ପ୍ରତିପୂଜଯେତ୍। ନୈନମାରାଧଯେଜ୍ଜାତୁ ଶାସ୍ତା ଶିଷ୍ଯାନିଵାଲସାନ୍
ଯେଉଁ ମଣିଷ ରାଜାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସମ୍ମାନିତ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେହି ସମ୍ମାନକୁ ଫେରାଇ ଦେଉନାହିଁ, ସେକୁ କେବେ ମଧ୍ୟ ଆଦର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେପରି ଗୁରୁ ଅଳସ ଛାତ୍ରଙ୍କୁ ଆଦର କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ନାସ୍ଯ ଯୁଗ୍ଯଂ ନ ପର୍ଯଙ୍କଂ ନାସନଂ ନ ରଥଂ ତଥା। ଆରୋହେତ୍ସଂମତୋଽସ୍ମୀତି ଯୋ ରାଜଵସତିଂ ଵସେତ୍
ଯିଏ ରାଜାଙ୍କ ଗୃହରେ ବସେ, ସେ ଭାବି ନାହିଁ ଯେ ମୁଁ ସମ୍ମତି ପାଇଛି ବୋଲି, ରାଜାଙ୍କ ଯୋକ, ଶୋଇବା ଛାନା, ଆସନ କିମ୍ବା ରଥକୁ ଚଢ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯୋ ଵୈ ଗୃହେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଵସନ୍କ୍ରିଯମାଣମନୁସ୍ମରନ୍ । ଉତ୍ଥାନେ ନିତ୍ଯସଂକଲ୍ପୋ ନିସ୍ତନ୍ଦ୍ରୀଃ ସଂଘତାତ୍ମଵାନ୍
ଯିଏ ନିଜ ଘରରୁ ଦୂରେ ରହି, ସଦା ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟକୁ ମନେ ରଖେ, ଉଠିବାରେ ଦୃଢ଼, ଅଳସ ନୁହେଁ, ଏବଂ ସମୂହ ପ୍ରତି ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ସେ ରାଜାଙ୍କ ଗୃହରେ ବସିବା ଯୋଗ୍ୟ।
ପରୀତଃ କ୍ଷୁତ୍ପିପାସାଭ୍ଯାଂ ଵିହାଯ ପରିଦେଵନମ୍ । ଦୁଃଖେନ ସୁଖମନ୍ଵିଚ୍ଛେଦ୍ଯୋ ରାଜଵସତିଂ ଵସେତ୍
ଭୋକ ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣା ନେଇ ଅଭିଯୋଗ ଛାଡ଼ି, ଦୁଃଖରେ ମଧ୍ୟ ସୁଖ ଖୋଜିବା ଉଚିତ, ଏଭଳି ମଣିଷ ରାଜାଙ୍କ ଗୃହରେ ବସିବା ଉଚିତ।
କରିଷ୍ଯାମ୍ଯହମିତ୍ଯେଵ ଯଃ ସ ରାଜସୁ ସିଧ୍ଯତି
ଯିଏ 'ମୁଁ କରିବି' ବୋଲି କହେ, ସେହି ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଫଳ ହୁଏ।
ଉଷ୍ଣେ ଵା ଯଦି ଵା ଶୀତେ ରାତ୍ରୌ ଵା ଯଦି ଵା ଦିଵା । ଆଦିଷ୍ଟୋ ନ ଵିକଲ୍ପେତ ଯଃ ସ ରାଜସୁ ସିଦ୍ଧ୍ଯତି
ଗରମ କିମ୍ବା ଠଣ୍ଡା, ରାତି କିମ୍ବା ଦିନ, ଯେଉଁଠାରେ ଆଦେଶ ମିଳିଲେ ସନ୍ଦେହ କରେନାହିଁ, ସେହି ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଫଳ ହୁଏ।
ନୈଵ ପ୍ରାପ୍ତୋଽଵମନ୍ଯେତ ସଦାଽମାତ୍ଯୋ ଵିଶାରଦଃ । ମାନଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ନ ହୃଷ୍ଯେତ ନ ଵ୍ଯଥେଚ୍ଚ ଵିମାନିତଃ । ଋଦୁର୍ମୃଦୁଃ ସତ୍ଯଵାଦୋ ଯଃ ସ ରାଜସୁ ସିଦ୍ଧ୍ଯତି
ଏକ ଜଣ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ମନ୍ତ୍ରୀ ଯାହା ମିଳିନାହିଁ, ତାହାକୁ ଅବମାନ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯାହା ମିଳିଲା, ତାରେ ଅତି ଆନନ୍ଦ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଅବମାନିତ ହେଲେ ଭୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଯିଏ ମୃଦୁ, ଦୃଢ଼ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ, ସେ ରାଜାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସଫଳ ହୁଏ।
ନୈଵ ଲାଭାଦ୍ଧର୍ଷମିଯାନ୍ନ ଵ୍ଯଥେଚ୍ଚ ଵିମାନିତଃ। ସମଃ ପୂର୍ଣତୁଲେଵ ସ୍ଯାଦ୍ଯୋ ରାଜଵସତିଂ ଵସେତ୍
ଲାଭ ହେଲେ ଅହଂକାର କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଅବମାନିତ ହେଲେ ଭୟ କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯିଏ ତୁଲାରେ ସମ ରହେ, ସେ ରାଜାଙ୍କ ଗୃହରେ ବସିବା ଉଚିତ।
ଅଲ୍ପେଚ୍ଛୋ ଧୃତିମାନ୍ରାଜଞ୍ଛାଯେଵାନୁଗତଃ ସଦା। ଦକ୍ଷଃ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣୋ ଧୀରଃ ସ ରାଜଵସତିଂ ଵସେତ୍
ଯିଏ ଅଳ୍ପରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଧୃତିଶୀଳୀ, ସଦା ଛାୟା ପରି ଅନୁସରଣ କରେ, ଦକ୍ଷ, ସଚେତନ ଓ ଶାନ୍ତ, ସେ ରାଜାଙ୍କ ଗୃହରେ ବସିବା ଯୋଗ୍ୟ।
ଇତିହାସପୁରାଣଜ୍ଞଃ କୁଶଲଃ ସତ୍କଥାସୁ ଚ। ଵଦାନ୍ଯଃ ସତ୍ଯଵାକ୍ଵାପି ଯୋ ରାଜଵସତିଂ ଵସେତ୍
ଯିଏ ପୁରାତନ କଥା ଓ ଇତିହାସ ଜାଣେ, ଭଲ କଥାରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଦାନଶୀଳ ଓ ସତ୍ୟବାଦୀ, ସେ ରାଜାଙ୍କ ଗୃହରେ ବସିବା ଯୋଗ୍ୟ।
ନ ମିଥୋ ଭାଷିତଂ ରାଜ୍ଞୋ ମନୁଷ୍ଯେଷୁ ପ୍ରକାଶଯେତ୍ । ଯଂ ଚାସୂଯନ୍ତି ରାଜାନଃ ପୁରୁଷଂ ନୋ ଵଦେଚ୍ଚ ତମ୍
ରାଜାଙ୍କ ସହ ଗୁପ୍ତ କଥା ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କୁ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯେଉଁ ମଣିଷକୁ ରାଜାମାନେ ଇର୍ଷ୍ୟା କରନ୍ତି, ସେଠି ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ କଥା କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନୈଷାଂ କର୍ମସୁ ସଂଯୁକ୍ତୋ ଧନଂ କିଂଚିଦୁପସ୍ପୃଶେତ୍। ପ୍ରାପ୍ନୁଯାଦାଦଦାନୋ ଵା ବନ୍ଧଂ ଵା ଵଧମେଵ ଵା
ଯିଏ ତାଙ୍କ କାମରେ ଯୋଗ ଦେଉନାହିଁ, ସେ ତାଙ୍କ ଧନକୁ ଛୁଇଁବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯଦି ନେଇଥାଏ, ତେବେ ବନ୍ଧନ କିମ୍ବା ମୃତ୍ୟୁ ଦଣ୍ଡ ହେବା ସମ୍ଭବ।
ହୁଲ୍ଯୋପସ୍ଥିତଯୋଃ ପଶ୍ଯ ମମ ଚାନ୍ଯସ୍ଯ ଚୋଭଯୋଃ । ଅନ୍ଯଂ ପୁଷ୍ଣାତି ମଦ୍ଧୀନମିତି ଧୀରୋ ନ ମୁହ୍ଯତି
ମୋ ପାଇଁ ଓ ଅନ୍ୟ ପାଇଁ ଦୁଇଟି ଦାନ ଦେଖି, ଯିଏ ଭାବେ ନାହିଁ ଯେ 'ମୋ ଅଭାବ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ଦେଉଛନ୍ତି', ସେ ଧୃଡ଼ ମନ୍ତି।
ଶ୍ରେଯାଂସଂ ହି ପରିତ୍ଯଜ୍ଯ ଵୈଦ୍ଯଂ କର୍ମଣିକର୍ମଣି । ପାପୀଯାଂସଂ ପ୍ରକୁର୍ଵୀରଞ୍ଶୀଲମେଷାଂ ତଥାଵିଧମ୍
ଉତ୍ତମ ଓ ଉଚିତ କାମକୁ ଛାଡ଼ି ଖରାପ କାମ କରିବା, ଏହିପରି ଚରିତ୍ର ତାଙ୍କର।
ନୈଷାଂ ଦାରେଷୁ କୁର୍ଵୀତ ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ମୈତ୍ରୀଂ କଥଂଚନ । ରକ୍ଷଣଂ ତୁ ନ ସେଵେତ ଯୋ ରାଜଵସତିଂ ଵସେତ୍
ଏକ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ କେବେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ କୌଣସି ଭଳି ମିତ୍ରତା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଯିଏ ରାଜାଙ୍କ ଗୃହରେ ବସେ, ସେ ତାଙ୍କ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯଦା ହ୍ଯଭିସମୀକ୍ଷେତ ପ୍ରେଷ୍ଯଂ ସ୍ତ୍ରୀଭିଃ ସମାଗତମ୍ । ବୁଦ୍ଧିଃ ପରିଭଵେତ୍ତସ୍ଯ ରାଜା ଶଙ୍କେତ ଵା ପୁନଃ
ଯେତେବେଳେ ରାଜା ଦେଖନ୍ତି ଯେ କୌଣସି ଚାକର ଜଣେ ସ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହ ମିଶୁଛନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ରାଜାଙ୍କ ମନରେ ସନ୍ଦେହ ଜନ୍ମ ହୁଏ କିମ୍ବା ତାଙ୍କ ବୁଦ୍ଧି କମିଯାଏ।
ଶଙ୍କିତସ୍ଯ ପୁନଃ ସ୍ତ୍ରୀଷୁ କସ୍ଯ ଭୃତ୍ଯସ୍ଯ ଭୂମିପଃ। ଜୀଵିତଂ ସାଧୁ ମନ୍ଯେତ ପ୍ରକୃତିସ୍ଥୋ ବଲାତ୍କୃତଃ
ରାଜାଙ୍କର ଶଙ୍କା ହେଲେ, ନାରୀମାନେ ସଂପୃକ୍ତ ଥିବା ଦାସମାନେ ନିଜ ପ୍ରକୃତିରେ ରହି କିମ୍ବା ବଳେ ବାଧ୍ୟ ହେଲେ, କେଉଁ ଦାସ ନିଜ ଜୀବନକୁ ନିରାପଦ ଭାବିପାରିବ?
ହର୍ଷଵସ୍ତୁଷୁ ଚାପ୍ଯତ୍ର ଵର୍ତମାନେଷୁ କେଷୁ ଚିତ୍। ନାତିଗାଢଂ ପ୍ରହୃଷ୍ଯେତ ତାନ୍ଯେଵାସ୍ଯାନୁପୂଜଯେତ୍ ।। 47
ଏଠାରେ ଆନନ୍ଦ ହେବାର ସମୟ ଆସିଲେ ମଧ୍ୟ, କେହି ଅତିରିକ୍ତ ଖୁସି ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ସେଇ ଦିନଗୁଡିକୁ ସମ୍ମାନ ଦେବା ଉଚିତ୍, କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣ ଭାବରେ।
ହର୍ଷାଦ୍ଧି ମନ୍ଦଃ ପୁରୁଷଃ ସ୍ଵୈରଂ କୁର୍ଵୀତ ଵୈକୃତମ୍ । ତଦସ୍ଯାନ୍ତଃପୁରେ ଵୃତ୍ତମୀକ୍ଷାଂ କୁର୍ଵୀତ ଭୂମିପଃ
ଅନ୍ଧା ଲୋକ ଆନନ୍ଦରେ ଅତିରିକ୍ତ ହେଲେ, ଅନ୍ୟାୟ କାମ କରିଥାଏ; ରାଜା ତାଙ୍କର ଅନ୍ତଃପୁରର ଚାଳ-ଚଳନ ଦୂର୍ଦ୍ଦୂରୁ ଦେଖିବା ଉଚିତ୍।
ଅନ୍ତଃପୁରଗତଂ ହ୍ଯେନଂ ସ୍ତ୍ରିଯଃ କ୍ଲୀବାଶ୍ଚ ସର୍ଵତଃ । ଵର୍ତମାନଂ ଯଥାଵଚ୍ଚ କୁତ୍ସଯେଯୁରସଂଶଯମ୍
ଅନ୍ତଃପୁରରେ ଯଦି କେହି ଅନ୍ୟାୟ କାମ କରେ, ନାରୀମାନେ ଓ କ୍ଲିବମାନେ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିବେ, ଏହା ନିଶ୍ଚିତ।
ତସ୍ମାଦ୍ଗମ୍ଭୀରମାତ୍ମାନଂ କୃତ୍ଵା ହର୍ଷଂ ନିଯମ୍ଯ ଚ। ନିତ୍ଯମନ୍ତଃପୁରେ ରାଜ୍ଞୋ ନ ଵୃତ୍ତଂ କୀର୍ତଯେଦ୍ବହିଃ
ତେଣୁ, ନିଜକୁ ଗମ୍ଭୀର ରଖି, ଆନନ୍ଦକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ରାଜାଙ୍କର ଅନ୍ତଃପୁରର କଥା କେବେ ବାହାରେ କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯଥା ହି ସୁମହାମନ୍ତ୍ରୋ ଭିଦ୍ଯମାନୋ ହରେତ୍ସୁଖମ୍। ଏଵମନ୍ତଃପୁରେ ଵୃତ୍ତଂ ଶ୍ରୂଯମାଣଂ ବହିର୍ଭଵେତ୍
ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ଗୁପ୍ତ କଥା ଫାସ ହେଲେ ଖୁସି ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ସେପରି ଅନ୍ତଃପୁରର କଥା ବାହାରେ ଶୁଣିଲେ ଦୁଃଖ ଆସେ।