ତସ୍ଯ ଗତ୍ଵା ପଦଂ ରାଜନ୍ନାସାଦ୍ଯ ଚ ମହାମୃଗମ୍। ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରଂ ନ ଲୁପ୍ଯେତ ତଦାନଯତ ପାଣ୍ଡଵାଃ
ହେ ରାଜା, ପାଣ୍ଡବମାନେ ମୃଗର ପଦଚିହ୍ନ ଅନୁସରଣ କରି, ମହାମୃଗକୁ ଧରିପାରିଲେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ନଷ୍ଟ ହେବ ନାହିଁ ବୋଲି ସେହି ଭାଣ୍ଡାକୁ ଫେରାଇ ଆଣିଲେ ।
ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ସନ୍ତପ୍ତୋଽଥ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ। ଧନୁରାଦାଯ କୌନ୍ତେଯଃ ପ୍ରାଦ୍ରଵଦ୍ଭ୍ରାତୃଭିଃ ସହ
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣି, ଯୁଧିଷ୍ଠିର ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ ତାଙ୍କର ଧନୁଷ ଧରି, ଭାଇମାନେ ସହିତ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ଭାବରେ ବାହାରିଲେ ।
ସନ୍ନଦ୍ଧା ଧନ୍ଵିନଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରାଦ୍ରଵନ୍ନରପୁଙ୍ଗଵାଃ। ବ୍ରାହ୍ମଣାର୍ଥେ ଯତନ୍ତସ୍ତେ ଶୀଘ୍ରମନ୍ଵଗମନ୍ମୃଗମ୍
ସମସ୍ତ ଯୋଦ୍ଧାମାନେ ଧନୁଷ ଧରି, ସଜ୍ଜ ହୋଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ଖୁବ ତ୍ୱରାନ୍ବିତ ଭାବରେ ମୃଗ ପଛରେ ଦୌଡ଼ିଲେ ।
କର୍ଣିନାଲୀକନାରାଚାନୁତ୍ସୃଜନ୍ତୋ ମହାରଥାଃ। ନାଵିଧ୍ଯନ୍ପାଣ୍ଡଵାସ୍ତତ୍ର ପଶ୍ଯନ୍ତୋ ମୃଗମନ୍ତିକାତ୍
ମହାବୀରମାନେ ଚଉଡ଼ା ଓ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ଛାଡ଼ିଲେ, କିନ୍ତୁ ପାଣ୍ଡବମାନେ ମୃଗକୁ ନିକଟରେ ଦେଖିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାହାକୁ ଘାତ କରିପାରିଲେ ନାହିଁ ।
ତେଷାଂ ପ୍ରଯତମାନାନାଂ ନାଦୃଶ୍ଯତ ମହାମୃଗଃ। ଅପଶ୍ଯନ୍ତୋମୃଗଂ ଶ୍ରାନ୍ତା ଦୁଃଖଂ ପ୍ରାପ୍ତା ମନସ୍ଵିନଃ
ସେମାନେ ଅନେକ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେହି ମହାମୃଗ ଦେଖାଗଲା ନାହିଁ; ମୃଗକୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ ବୋଲି, ଉଚ୍ଚ ମନବଳ ଥିବା ସେମାନେ କ୍ଳାନ୍ତ ଓ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ ।
ଶୀତଲଚ୍ଛାଯମାଗମଯ୍ ନ୍ଯଗ୍ରୋଧଂ ଗହନେ ଵନେ। କ୍ଷୁତ୍ପିପାସାପରୀତାଙ୍ଗାଃ ପାଣ୍ଡଵାଃ ସମୁପାଵିଶନ୍
ଖଣ୍ଡ ଜଙ୍ଗଲରେ ଏକ ବଟବୃକ୍ଷ ତଳେ ଶୀତଳ ଛାୟା ଖୋଜି, ପାଣ୍ଡବମାନେ ଭୋକ ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣାରେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ବସିଗଲେ ।
ତେଷାଂ ସମୁପଵିଷ୍ଟାନାଂ ନକୁଲୋ ଦୁଃଖିତସ୍ତଦା। ଅବ୍ରଵୀଦ୍ଭ୍ରାତରଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠମମର୍ଷାତ୍କୁରୁନନ୍ଦନମ୍
ସେମାନେ ବସିଥିବା ବେଳେ, ଦୁଃଖିତ ନକୁଳ, ଅସହିଷ୍ଣୁତାରେ, ତାଙ୍କର ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇ କୁରୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ କହିଲେ ।
ନାସ୍ମିନ୍କୁଲେ ଜାତୁ ମମଜ୍ଜ ଧର୍ମୋ ନ ଚାଲସ୍ଯାଦର୍ଥଲୋପୋ ବଭୂଵ। ଅନୁତ୍ତରାଃ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଭୂପ ସଂପ୍ରାପ୍ତାଃ ସ୍ମଃ ସଂଶଯଂ କିଂନୁ ରାଜନ୍
ଆମ ବଂଶରେ କେବେ ଧର୍ମ ଅବନତ ହୋଇନାହିଁ, ଆଳସ୍ୟରୁ କେବେ ହାନି ହୋଇନାହିଁ; ହେ ରାଜା, ଆମେ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଥିଲୁ, ତେବେ ଏହି ସନ୍ଦେହରେ କିପରି ପଡ଼ିଲୁ?
ନାପଦାମସ୍ତି ମର୍ଯାଦା ନ ନିମିତ୍ତଂ ନ କାରଣମ୍। ଧର୍ମସ୍ତୁ ଵିଭଜତ୍ଯର୍ଥମୁଭଯୋଃ ପୁଣ୍ଯପାପଯୋଃ
ବିପଦ ପାଇଁ କୌଣସି ନିୟମ, କାରଣ କିମ୍ବା ଉପାୟ ନାହିଁ; ଧର୍ମ ହିଁ ପୁଣ୍ୟ ଓ ପାପ ଦୁହିଁ ପାଇଁ ଭାଗ୍ୟ ବଣ୍ଟନ କରେ ।
ପ୍ରାତିକାମ୍ଯନଯତ୍କୃଷ୍ଣାଂ ସଭାଯାଂ ପ୍ରେଷ୍ଯଵତ୍ତଦା। ନ ମଯା ନିହତସ୍ତତ୍ରତେନ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ସ୍ମ ସଂଶଯମ୍
ସଭାରେ ଦ୍ରୌପଦୀକୁ ଦାସୀଭଳି ନେଇଯିବାବେଳେ, ମୁଁ ଦୋଷୀକୁ ମାରିଲି ନାହିଁ; ଏହି କାରଣରୁ ଆମେ ଏହି ସନ୍ଦେହରେ ପଡ଼ିଛୁ ।
ଵାଚସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣାସ୍ଥିଭେଦିନ୍ଯଃ ସୂତପୁତ୍ରେଣ ଭାଷିତାଃ। ଅତିତୀଵ୍ରା ମଯା କ୍ଷାନ୍ତାସ୍ତେନ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ସ୍ମ ସଂଶଯଂ
ସୂତପୁତ୍ର କଠିନ ଓ ହୃଦୟ ଭେଦିବା ମନ୍ତ୍ରଣା କହିଥିଲେ; ମୁଁ ସେହି ଅତି ତୀବ୍ର ଉପାଳମ୍ବ ସହିଥିଲି, ଏହି କାରଣରୁ ଆମେ ଏହି ସନ୍ଦେହରେ ପଡ଼ିଛୁ ।
ଶକୁନିସ୍ତ୍ଵାଂ ଯଦାଽଜୈଷୀଦକ୍ଷଦ୍ଯୂତେନ ଭାରତ। ସ ମଯା ନ ହତସ୍ତତ୍ରତେନ ପ୍ରାପ୍ତାଃ ସ୍ମ ସଂଶଯମ୍
ଶକୁନି ଚତୁର ଦ୍ୟୁତରେ ତୁମକୁ ହରାଇଥିଲେ, ମୁଁ ସେତେବେଳେ ତାଙ୍କୁ ମାରିଲି ନାହିଁ; ଏହି କାରଣରୁ ଆମେ ଏହି ସନ୍ଦେହରେ ପଡ଼ିଛୁ ।
ତତୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରୋ ରାଜା ନକୁଲଂ ଵାକ୍ଯମବ୍ରଵୀତ୍। ଆରୁହ୍ଯ ଵୃକ୍ଷଂ ମାଦ୍ରେଯ ନିରୀକ୍ଷସ୍ଵ ଦିଶୋ ଦଶ
ତାପରେ ରାଜା ଯୁଧିଷ୍ଠିର ନକୁଳଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମାଦ୍ରୀପୁତ୍ର, ଏକ ଗଛ ଉପରେ ଚଢ଼ି ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଦେଖ ।'
ପାନୀଯମନ୍ତିକେ ପଶ୍ଯ ଵୃକ୍ଷାନ୍ଵାପ୍ଯୁଦକାଶ୍ରଯାନ୍। ଏତେ ହି ଭ୍ରାତରଃ ଶ୍ରାନ୍ତାସ୍ତଵ ତାତ ପିପାସିତାଃ
'ନିକଟରେ କେଉଁଠି ଜଳ ଅଛି, କିମ୍ବା ଜଳ ଥିବା ଗଛ କିମ୍ବା ପୋଖରୀ ଦେଖ; ତୋର ଭାଇମାନେ ଖୁବ କ୍ଳାନ୍ତ ଓ ତ୍ରୁଷ୍ଣାର୍ତ୍ତ ।'
ନକୁଲସ୍ତୁ ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଭ୍ରାତୁର୍ଜ୍ଯେଽଷ୍ଠସ୍ଯ ଶାସନାତ୍। ତତ ଉତ୍ଥାଯ ମତିମାଞ୍ଶୀଘ୍ରମାରୁହ୍ଯ ପାଦପମ୍। ଅବ୍ରଵୀଦ୍ଧାଂତରଂ ଜ୍ଯେଷ୍ମଭିଵୀକ୍ଷ୍ଯ ସମନ୍ତତଃ
ନକୁଳ 'ଠିକ୍ ଅଛି' ବୋଲି, ଜ୍ୟେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କ ଆଦେଶରେ ତୁରନ୍ତ ଉଠି, ଗଛ ଉପରେ ଚଢ଼ି, ସମସ୍ତ ଦିଗ ଧ୍ୟାନପୂର୍ବକ ଦେଖିଲେ ।
ପଶ୍ଯାମି ବହୁଲାନ୍ରାଜନ୍ଵୃକ୍ଷାନୁଦକସଂଶ୍ରଯାନ୍। ସାରସାନାଂ ଚ ନିର୍ହ୍ରାଦସ୍ତତ୍ରୋଦକମସଂଶଯମ୍
'ହେ ରାଜା, ମୁଁ ଦେଖୁଛି ଅନେକ ଗଛ ଯାହା ଜଳ ନିକଟରେ ଅଛି; ଏଠାରେ ସାରସ ପକ୍ଷୀମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଛନ୍ତି—ନିଶ୍ଚୟ ଏଠାରେ ଜଳ ଅଛି ।'
ତତୋଽବ୍ରଵୀତ୍ସତ୍ଯଧୃତିଃ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ରୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ। ଗଚ୍ଛ ସୌମ୍ଯ ତତଃ ଶୀଘ୍ରଂ ତୂଣୈଃ ରପାନୀଯମାନଯ
ତାପରେ ସତ୍ୟବ୍ରତ ଓ ଧୃତିଶୀଳ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର କହିଲେ, "ସୁମଧୁର ମନେ, ତୁମେ ଏଠାରୁ ଶୀଘ୍ର ଯାଅ ଏବଂ ତୁଣୀରରେ ପାଣି ଆଣ।"
ନକୁଲସ୍ତୁ ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଭ୍ରାତୁର୍ଜ୍ଯେଷ୍ଠସ୍ଯ ଶାସନାତ୍। ପ୍ରାଦ୍ରଵଦ୍ଯତ୍ର ପାନୀଯଂ ଶୀଘ୍ରଂ ଚୈଵାନ୍ଵପଦ୍ଯତ
ନକୁଳ ଭାଇଙ୍କ ଆଗ୍ରହକୁ 'ଠିକ୍ ଅଛି' ବୋଲି ମାନି, ତୁରନ୍ତ ପାଣି ଯେଉଁଠି ଅଛି ସେଠାକୁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ଚାଲିଗଲେ।
ସ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଵିମଲଂ ତୋଯଂ ସାରସୈଃ ପରିଵାରିତମ୍। ପାତୁକାମସ୍ତତୋ ଵାଚମନ୍ତରିକ୍ଷାତ୍ସ ଶୁଶ୍ରୁଵେ
ସେ ସ୍ବଚ୍ଛ ପାଣି ଚାରିପାଖରେ ସାରସ ପକ୍ଷୀ ଦେଖିଲେ, ପିଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କଲେ, ତେବେ ଆକାଶରୁ ଏକ ସ୍ବର ଶୁଣିଲେ।
ମା ତାତ ସାହସଂ କାର୍ଷୀର୍ମମ ପୂର୍ଵପରିଗ୍ରହଃ। ପ୍ରଶ୍ନାନୁକ୍ତ୍ଵା ତୁ ମାଦ୍ରେଯ ତତଃ ପିବ ହରସ୍ଵ ଚ
"ବାପା, ଅତି ଉତ୍ସାହ କରିନାହ, ଏହି ପାଣି ପ୍ରଥମେ ମୋର ଅଧିକାର। ମୋ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ମାତ୍ର, ମାଦ୍ରୀପୁତ୍ର, ପିଇପାରିବ ଏବଂ ନେଇପାରିବ।"
ଅନାଦୃତ୍ଯ ତୁ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ନକୁଲଃ ସୁପିପାସିତଃ। ଅପିବଚ୍ଛୀତଲଂ ତୋଯଂ ପୀତ୍ଵା ଚ ନିପପାତ ହ
କିନ୍ତୁ ସେଇ କଥାକୁ ଅଗ୍ରହ କରିନଥିବା, ଅତି ପିପାସିତ ନକୁଳ ଠଣ୍ଡା ପାଣି ପିଲେ, ପିଇସାରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଚିରାଯମାଣେ ନକୁଲେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ରୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ। ଅବ୍ରଵୀଦ୍ଧ୍ରାତରଂ ଵୀରଂ ସହଦେଵମରିଂଦମମ୍
ନକୁଳ ବହୁ ଦିନ ଲାଗିଲେ, କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତାଙ୍କର ପ୍ରଭଳ ଭାଇ ସହଦେବଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଭ୍ରାତା ଚିରାଯତେ ତାତ ସହଦେଵ ତଵାଗ୍ରଜଃ। ତଂ ଚୈଵାନଯ ସୋଦର୍ଯଂ ପାନୀଯଂ ଚ ତ୍ଵମାନଯ
"ତୋ ଆଗଜା ଭାଇ ସହଦେବ ବହୁ ସମୟ ହେଲା ଫେରିନାହାନ୍ତି, ବାପା। ତୁମେ ଯାଅ, ତାଙ୍କୁ ଏବଂ ପାଣି ଆଣ।"
ସହଦେଵସ୍ତଥେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ତାଂ ଦିଶଂ ପ୍ରତ୍ଯପଦ୍ଯତ। ଦଦର୍ଶ ଚ ହତଂ ଭୂମୌ ଭ୍ରାତରଂ ନକୁଲଂ ତଦା
ସହଦେବ 'ଠିକ୍ ଅଛି' ବୋଲି ସେଇ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ ଏବଂ ସେଠାରେ ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଥିବା ନକୁଳଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ଭ୍ରାତୃଶୋକାଭିସଂତପ୍ତସ୍ତୃଷଯା ଚ ପ୍ରପୀଡିତଃ। ଅଭିଦୁଦ୍ରାଵ ରପାନୀଯଂ ତତୋ ଵାଗଭ୍ଯଭାଷତ
ଭାଇଙ୍କ ଶୋକରେ ଦୁଃଖିତ ଏବଂ ପିପାସାରେ କ୍ଲାନ୍ତ, ସେ ପାଣି ପାଇଁ ଦୌଡ଼ିଗଲେ, ତେବେ ଏକ ସ୍ବର ତାଙ୍କୁ ଉଦ୍ବୋଧନ କଲା।
ମା ତାତ ସାହସଂ କାର୍ଷୀର୍ମମ ପୂର୍ଵପରିଗ୍ରହଃ। ପ୍ରଶ୍ନାନୁକ୍ତ୍ଵା ଯଥାକାମଂ ପିବସ୍ଵ ଚ ହରସ୍ଵ ଚ
"ବାପା, ଅତି ଉତ୍ସାହ କରିନାହ, ଏହି ପାଣି ପ୍ରଥମେ ମୋର ଅଧିକାର। ମୋ ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ ମାତ୍ର, ଇଚ୍ଛାମତେ ପିଇପାରିବ ଏବଂ ନେଇପାରିବ।"
ଅନାଦୃତ୍ଯ ତୁ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ସହଦେଵଃ ପିପାସିତଃ। ଅପିବଚ୍ଛୀତଲଂ ତୋଯଂ ପୀତ୍ଵା ଚ ନିପପାତ ହ
କିନ୍ତୁ ସେଇ କଥାକୁ ଅଗ୍ରହ କରିନଥିବା, ପିପାସିତ ସହଦେବ ଠଣ୍ଡା ପାଣି ପିଲେ, ପିଇସାରି ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲେ।
ଅଥାବ୍ରଵୀତ୍ସ ଵିଜଯଂ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ରୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଃ। ଭ୍ରାତରୌ ତେ ଚିରଗତୌ ବୀଭତ୍ସୋ ଶତ୍ରୁକର୍ଶନ
ତାପରେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର ଯୁଧିଷ୍ଠିର ବିଜୟୀଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୋ ଦୁଇ ଭାଇ ବହୁ ସମୟ ହେଲା ଫେରିନାହାନ୍ତି, ଭୀମସେନ, ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କର୍ତ୍ତା।"
ତୌ ଚୈଵାନଯ ଭଦ୍ରଂ ତେ ପାନୀଯଂ ଚ ତ୍ଵମାନଯ। ତ୍ଵଂ ହି ନସ୍ତାତ ସର୍ଵେଷାଂ ଦୁଃଖିତାନାମପାଶ୍ରଯଃ
"ତୁମେ ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଆଣ ଏବଂ ପାଣି ମଧ୍ୟ ଆଣ। ବାପା, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଦୁଃଖରେ ଥିଲେ ତୁମେ ଆମର ଆଶ୍ରୟ।"
ଏଵମୁକ୍ତୋ ଗୁଡାକେଶଃ ପ୍ରଗୃହ୍ଯ ସଶରଂ ଧନୁଃ। ଆମୁକ୍ତଖଙ୍ଗୋ ମେଧାଵୀ ତତ୍ସରଃ ପ୍ରତ୍ଯପଦ୍ଯତ
ଏପରି କହାଯିବା ପରେ, ଗୁଡାକେଶ ତୀର-ଧନୁଷ ଧରି, ତାଲୱାର ବାନ୍ଧି, ସେ ପ୍ରଜ୍ଞାବାନ୍ ସେଇ ପୋଖରୀକୁ ଚାଲିଗଲେ।