ତ୍ରଯୋଦଶ୍ଯାଂ ଚୋପଵାସଂ ପ୍ରତିପତ୍ସୁ ଚ ପାରଣମ୍। ଆଯୁଷ୍ଯଂ ଵର୍ଧତେ ଭର୍ତୁର୍ଵ୍ରତେନାନି ଭାରତ
ତ୍ରୟୋଦଶୀ ଦିନେ ସେ ଉପବାସ କଲେ, ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ଦିନରେ ଉପବାସ ଭଙ୍ଗ କଲେ; ଏହି ବ୍ରତ ଦ୍ୱାରା ସ୍ୱାମୀଙ୍କ ଆୟୁ ଆଉ ବଢ଼ିଲା, ଭାରତ।
ତଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରକନିଯମଂ ତସ୍ଯା ଭୃଶଂ ଦୁଃଖାନ୍ଵିତୋ ନୃପଃ। ଉତ୍ଥାଯ ଵାକ୍ଯଂ ସାଵିତ୍ରୀମବ୍ରଵୀତ୍ପରିସାନ୍ତ୍ଵଯନ୍
ତାଙ୍କର କଠିନ ବ୍ରତ ଶୁଣି, ରାଜା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ; ସେ ଉଠି ସାବିତ୍ରୀଙ୍କୁ ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ।
ଅତିତୀଵ୍ରୋଽଯମାରମ୍ଭସ୍ତ୍ଵଯାଽଽରବ୍ଧୋ ନୃପାତ୍ମଜେ। ତିସୃଣାଂ ଵସତୀନାଂ ହି ସ୍ତାନଂ ପରମଦୁଶ୍ଚରମ୍
ଏହି ବ୍ରତ ତୁମେ ଆରମ୍ଭ କରିଛ, ରାଜକୁମାରୀ, ବହୁତ କଠିନ; ଏହା ସାଧାରଣ ଜଗତର ଜନନୀମାନେ ପାଇଁ ବହୁତ ଦୁର୍ଲଭ।
ନ କାର୍ଯସ୍ତାତ ସଂତାପଃ ପାରଯିଷ୍ଯାମ୍ଯହଂ ଵ୍ରତମ୍। ଵ୍ଯସଂସାଯକୃତଂ ହୀଦଂ ଵ୍ଯଵସାଯଶ୍ଚ କାରଣମ୍
ପିତା, ଆପଣ ଦୁଃଖ କରିବେ ନାହିଁ; ମୁଁ ଏହି ବ୍ରତ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିପାରିବି। ଏହି ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପ ହିଁ କାରଣ ଓ ଉପାୟ।
ଵ୍ରତଂ ଭିନ୍ଧୀତି ଵକ୍ତୁଂ ତ୍ଵାଂ ନାସ୍ମି ଶକ୍ତଃ କଥଂଚନ। ପାରଯସ୍ଵେତି ଵଚନଂ ଯୁକ୍ତମସ୍ମଦ୍ଵିଧୋ ଵଦେତ୍
ମୁଁ କେବେ ବି ଆପଣଙ୍କୁ ବ୍ରତ ଭଙ୍ଗ କରିବାକୁ କହିପାରିବି ନାହିଁ; ଆମ ପରି ଲୋକଙ୍କୁ 'ତୁମେ ଏହା ସଫଳ କର' ବୋଲି କହିବା ଉଚିତ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଦ୍ଯୁମତ୍ସେନୋ ଵିରରାମ ମହାମନାଃ। ତିଷ୍ଠନ୍ତୀ ଚୈଵ ସାଵିତ୍ରୀ କାଣ୍ଠଭୂତେଵ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ
ଏଭଳି କହି, ଦ୍ୟୁମତ୍ସେନ ବଡ଼ ମନବଳ ସହିତ ଚୁପ୍ଚାପ ହେଲେ; ଏବଂ ସାବିତ୍ରୀ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଦଢ଼ ଥିଲେ, ଯେପରି ଶିଳାରେ ତିଆରି।
ଶ୍ଵୋଭୂତେ ଭର୍ତୃମରଣେ ସାଵିତ୍ର୍ଯା ଭରତର୍ଷଭ। ଦୁଃଖାନ୍ଵିତାଯାସ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତ୍ଯାଃ ସା ରାତ୍ରିର୍ଵ୍ଯତ୍ଯଵର୍ତତ
ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପରେଦିନ ଆସୁଥିବାବେଳେ, ସାବିତ୍ରୀ ଦୁଃଖରେ ଭରିଯାଇ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ; ସେ ରାତି ଏଭଳି ଦେଖାଇଗଲା।
ଅଦ୍ଯ ତଦ୍ଦିଵସଂ ଚେତି ହୁତ୍ଵା ଦୀପ୍ତଂ ହୁତାଶନମ୍। ଯୁଗମାତ୍ରୋଦିତେ ସୂର୍ଯେକୃତ୍ଵା ପୌର୍ଵାଙ୍ଣିକୀଃ କ୍ରିଯାଃ
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବା ସହିତ, ସେ ଦିନର ଉଚିତ କାର୍ଯ୍ୟଗୁଡ଼ିକ କରି, ଜ୍ୱଳନ୍ତ ଅଗ୍ନିକୁ ହୋମ କରି, ସକାଳର ନିୟମିତ କ୍ରିୟାଗୁଡ଼ିକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କଲେ।
ଵ୍ରତଂ ସମାପ୍ଯସାଵିତ୍ରୀ ସ୍ନାତ୍ଵା ଶୁଦ୍ଧା ଯଶସ୍ଵିନୀ'। ତତଃ ସର୍ଵାନ୍ଦ୍ଵିଜାନ୍ଵୃଦ୍ଧାଞ୍ଶ୍ଵଶ୍ରୂଂ ଶ୍ଵଶୁରମେଵ ଚ। ଅଭିଵାଦ୍ଯାନୁପୂର୍ଵ୍ଯେଣ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ନିଯତା ସ୍ଥିତା
ବ୍ରତ ସମାପ୍ତ କରି, ପବିତ୍ର ଏବଂ ପ୍ରଶଂସିତ ସାବିତ୍ରୀ ସ୍ନାନ କରି, ତା'ପରେ ହାତ ଜୋଡି ନିୟମିତ ଭାବରେ, ସମସ୍ତ ବୃଦ୍ଧ ଦ୍ୱିଜ, ଶ୍ୱଶୁରୀ, ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କୁ ଅନୁକ୍ରମରେ ପ୍ରଣାମ କଲେ।
ଅଵୈଧଵ୍ଯାଶିଷସ୍ତେ ତୁ ସାଵିତ୍ର୍ଯର୍ଥଂ ହିତାଃ ଶୁଭାଃ। ଊଚୁସ୍ତପସ୍ଵିନଃ ସର୍ଵେ ତପୋଵନନିଵାସିନଃ
ତା'ପରେ ତପସ୍ୱୀମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ତପୋବନରେ ବସୁଥିଲେ, ସାବିତ୍ରୀଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଭଲ ଭଲ ଶୁଭ ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେଲେ, ଯାହା ତାଙ୍କର ବିଧବା ଭାଗ୍ୟ ଦୂର କରିବ।
ଏଵମସ୍ତ୍ଵିତି ସାଵିତ୍ରୀ ଧ୍ଯାନଯୋଗପରାଯଣା। ମନସା ତା ଗିରଃ ସର୍ଵାଃ ପ୍ରତ୍ଯଗୃହ୍ଣାତ୍ତପସ୍ଵିନୀ
ସାବିତ୍ରୀ ଧ୍ୟାନ ଓ ଯୋଗରେ ଲିନ ଥିଲେ, ମନରେ 'ଏମିତି ହେଉ' ବୋଲି ସମସ୍ତ ଶବ୍ଦ ଗ୍ରହଣ କଲେ, ତାଙ୍କର ତପସ୍ୟାରେ ଅଟୁଟ ରହି।
ତଂ କାଲଂ ତଂ ମୁହୂର୍ତଂ ଚ ପ୍ରତୀକ୍ଷନ୍ତୀ ନୃପାତ୍ମଜା। ଯଥୋକ୍ତଂ ନାରଦଵଚଶ୍ଚିନ୍ତଯନ୍ତୀ ସୁଦୁଃଖିତା
ରାଜକନ୍ୟା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ଓ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପାଇଁ ଅପେକ୍ଷା କରୁଥିଲେ, ନାରଦଙ୍କ କଥା ମନେ ପକାଇଥିଲେ।
ତତସ୍ତୁ ଶ୍ଵଶ୍ରୂଶ୍ଵଶୁରାଵୂଚତୁସ୍ତାଂ ନୃପାତ୍ମଜାମ୍। ଏକାନ୍ତମାସ୍ଥିତାଂ ଵାକ୍ଯଂ ପ୍ରୀତ୍ଯା ଭରତସତ୍ତମ
ତା'ପରେ, ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶ୍ୱଶୁରୀ ଓ ଶ୍ୱଶୁର ଏକାକି ବସିଥିବା ରାଜକନ୍ୟାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ସ୍ନେହରେ କଥା କହିଲେ।
ଵ୍ରତଂ ଯଥୋପଦିଷ୍ଟଂ ତୁ ତଥା ତତ୍ପାରିତଂ ତ୍ଵଯା। ଆହାରକାଲଃ ସଂପ୍ରାପ୍ତଃ କ୍ରିଯତାଂ ଯଦନନ୍ତରମ୍
'ତୁମେ ଯେପରି ବ୍ରତ କରିବାକୁ କହିଥିଲ, ସେପରି ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରିଛ; ବର୍ତ୍ତମାନ ଭୋଜନର ସମୟ ଆସିଛି—ଏହା ପରେ ଯାହା ଉଚିତ, କର।'
ଅସ୍ତଂ ଗତେ ମଯାଽଽଦିତ୍ଯେ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ କୃତକାମଯା। ଏଷ ମେ ହୃଦି ସଂକଲ୍ପଃ ସମଯଶ୍ଚ କୃତୋ ମଯା
'ମୁଁ ଏହି ପ୍ରତିଜ୍ଞା ନେଇଛି ଯେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତ ହେଲେ ତେବେ ମୁଁ ଭୋଜନ କରିବି; ଏହି ମୋ ମନର ଦୃଢ଼ ସଂକଳ୍ପ।'
ଏଵଂ ସଂଭାଷମାଣାଯାଃ ସାଵିତ୍ର୍ଯା ଭୋଜନଂ ପ୍ରତି। ସ୍କନ୍ଧେ ପରଶୁମାଦାଯ ସତ୍ଯଵାନ୍ପ୍ରସ୍ଥିତୋ ଵନମ୍
ସାବିତ୍ରୀ ଏଭଳି ଭୋଜନ ବିଷୟରେ କହୁଥିବାବେଳେ, ସତ୍ୟବାନ୍ ଦାଉ କାନ୍ଧରେ ନେଇ ଅଟବାରିକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ସାଵିତ୍ରୀ ତ୍ଵାହ ଭର୍ତାରଂ ନୈକସ୍ତ୍ଵଂ ଗନ୍ତୁମର୍ହସି। ସହ ତ୍ଵଯା ଗମିଷ୍ଯାମି ନ ହିତ୍ଵାଂ ହାତୁମୁତ୍ସହେ
ସାବିତ୍ରୀ ତାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ତୁମେ ଏକାକି ଯିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ମୁଁ ତୁମ ସହ ଯିବି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଛାଡି ରହିପାରିବି ନାହିଁ।'
ଵନଂ ନ ଗତପୂର୍ଵଂ ତେ ଦୁଃଖ ପନ୍ଥାଶ୍ଚ ଭାମିନି। ଵ୍ରତୋପଵାସକ୍ଷାମା ଚ କଥଂ ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ଗମିଷ୍ଯସି
'ପ୍ରିୟେ, ତୁମେ କେବେ ଅଟବାରିକୁ ଯାଇନାହା; ଏହି ପଥ କଷ୍ଟଦାୟକ; ବ୍ରତ ଓ ଉପବାସରେ ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇ, କିପରି ପଦେ ପଦେ ଚାଲିପାରିବ?'
ଉପଵାସାନ୍ନ ମେ ଗ୍ଲାନିର୍ନାସ୍ତି ଚାପି ପରିଶ୍ରମଃ। ଗମନେ ଚ କୃତୋତ୍ସାହାଂ ପ୍ରତିଷେଦ୍ଧୁଂ ନ ମାଽର୍ହସି
'ଉପବାସରେ ମୋତେ କିଛି କ୍ଲାନ୍ତି ହୋଇନାହିଁ, ମୋର ଶରୀର ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ; ମୁଁ ଯିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ, ତୁମେ ମୋତେ ବାଞ୍ଚିଦେଉନାହିଁ।'
ଯଦି ତେ ଗମନୋତ୍ସାହଃ କରିଷ୍ଯାମି ତଵ ପ୍ରଯମ୍। ମମ ତ୍ଵାମନ୍ତ୍ରଯ ଗୁରୂନ୍ନ ମାଂ ଦୋଷଃ ସ୍ପୃଶେଦଯମ୍
'ଯଦି ତୁମେ ଯିବାକୁ ଆଗ୍ରହୀ, ମୁଁ ତୁମ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବି; କିନ୍ତୁ ପ୍ରଥମେ ମୋର ବଡ଼ମାନେଙ୍କ ଆଶୀର୍ବାଦ ନିଅ, ଯେଉଁଥିରେ ମୋର କୌଣସି ଦୋଷ ନ ଲାଗୁ।'
ସାଽଭିଵାଦ୍ଯାବ୍ରଵୀଚ୍ଛ୍ଵଶ୍ରୂଂ ଶ୍ଵଶୁରଂ ଚ ମହାଵ୍ରତା। ଅଯଂ ଗଚ୍ଛତି ମେ ଭର୍ତା ଫଲାହାରୋ ମହାଵନମ୍
ମହାବ୍ରତା ସାବିତ୍ରୀ ଶ୍ୱଶୁରୀ ଓ ଶ୍ୱଶୁରଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କରି କହିଲେ, 'ମୋ ସ୍ୱାମୀ ଫଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି, ସେ ଏବେ ବଡ଼ ଅଟବାରିକୁ ଯାଉଛନ୍ତି।'
ଇଚ୍ଛେଯମଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାତା ଆର୍ଯଯା ଶ୍ଵଶୁରେଣ ହ। ଅନେନ ସହ ନିର୍ଗନ୍ତୁଂ ନ ମେଽଦ୍ଯ ଵିରହଃ କ୍ଷମଃ
'ମୁଁ ଆପଣମାନେଙ୍କର ଅନୁମତି ନେଇ, ସେଙ୍କ ସହ ବାହାରିବାକୁ ଚାହୁଁଛି; ଆଜି ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଛାଡି ରହିପାରିବି ନାହିଁ।'
ଗୁର୍ଵଗ୍ନିହୋତ୍ରାର୍ତକୃତେପ୍ରସ୍ଥିତଶ୍ଚ ସୁତସ୍ତଵ। ନ ନିଵାର୍ଯୋ ନିଵାର୍ଯଃ ସ୍ଯାଦନ୍ଯଥା ପ୍ରସ୍ଥିତୋ ଵନମ୍
'ଆପଣଙ୍କ ପୁଅ ଗୁରୁ ଓ ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ଦାୟିତ୍ୱ ପାଇଁ ଯାଉଛନ୍ତି; ଏହିପରେ ତାଙ୍କୁ ଅଟକାଇବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଯଦି ଅଟକାଯିବେ ତେବେ ତାଙ୍କର ଯାତ୍ରା ଭଙ୍ଗ ହେବ।'
ସଂଵତ୍ସରଃ କିଂଚିଦୂନୋ ନ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତାଽହମାଶ୍ରମାତ୍। ଵନଂ କୁସୁମିତଂ ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ପରଂ କୌତୂହଲଂ ହି ମେ
'ଏଠାରୁ ବାହାରିବାକୁ ଏକ ବର୍ଷରୁ କିଛି କମ୍ ହେଲା; ମୋର ମନରେ ଫୁଲେଇଥିବା ଅଟବାରିକୁ ଦେଖିବା ପାଇଁ ବଡ଼ ଆଗ୍ରହ ଅଛି।'
ଯଦା ପ୍ରଭୃତି ସାଵିତ୍ରୀ ପିତ୍ରା ଦତ୍ତା ସ୍ନାଷୁ ମମ। ନାନଯାଽଭ୍ଯର୍ଥନାଯୁକ୍ତମୁକ୍ତପୂର୍ଵଂ ସ୍ମରାମ୍ଯହମ୍
ସାବିତ୍ରୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ବାପାଁଠାରୁ ମୋତେ ଦେଇଯିବା ସମୟରୁ ଆଜିପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସେ କେବେ ମୋତେ କିଛି ଚାହିଁନାହାନ୍ତି କିମ୍ବା ଅନାବଶ୍ୟକ କଥା କହିନାହାନ୍ତି ବୋଲି ମୁଁ ମନେ ପକାଏନି।
ତଦେଷା ଲଭତାଂ କାମଂ ଯଥାଭିଲଷିତଂ ଵଧୂଃ। ଅପ୍ରମାଦଶ୍ଚ କର୍ତଵ୍ଯଃ ପୁତ୍ରି ସତ୍ଯଵତଃ ପଥି
ଏହି ବଧୁ ଯେଉଁଠି ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛା କରନ୍ତି, ସେଠି ସେ ତାହା ପାଉନ୍ତୁ। ଏବଂ, ପୁଆ, ସତ୍ୟର ପଥରେ ସଦା ସାବଧାନ ରହିବାକୁ ଭୁଲିନିଅ।
ଉଭାଭ୍ଯାମଭ୍ଯନୁଜ୍ଞାତା ସା ଜଗାମ ଯଶସ୍ଵିନୀ। ସହଭର୍ତ୍ରା ହସନ୍ତୀଵ ହୃଦଯେନ ଵିଦୂଯତା
ଉଭୟଙ୍କର ଅନୁମତି ମିଳିବା ପରେ, ସେ ଯଶସ୍ବିନୀ ନାରୀ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀ ସହିତ ଚାଲିଗଲେ, ମୁହଁରେ ହସ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ହୃଦୟ ଭିତରେ ଦୁଃଖରେ ଭରିଥିଲେ।
ସା ଵନାନି ଵିଚିତ୍ରାଣି ରମଣୀଯାନି ସର୍ଵଶଃ। ମଯୂରଗଣଜୁଷ୍ଟାନି ଦଦର୍ଶ ଵିପୁଲେକ୍ଷଣା
ସେ ବଡ଼ ଆଖିଅଳି ନାରୀ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବିଚିତ୍ର ଓ ଆନନ୍ଦମୟ ଜଙ୍ଗଲଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ପେଉଁଠି ମୟୂରମାନେ ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଘୁରୁଥିଲେ।
ନଦୀଃ ପୁଣ୍ଯଵହାଶ୍ଚୈଵ ପୁଷ୍ପିତାଂଶ୍ଚ ନଗୋତ୍ତମାନ୍। ସତ୍ଯଵାନାହ ପଶ୍ଯେତି ସାଵିତ୍ରୀଂ ମଧୂରଂ ଵଚଃ
ସେ ପବିତ୍ର ନଦୀମାନେ ଓ ଫୁଲେଇଥିବା ଉଚ୍ଚ ପାହାଡ଼ଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖିଲେ। ସତ୍ୟବାନ୍ ମଧୁର କଥାରେ ସାବିତ୍ରୀଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଦେଖନ୍ତୁ!'
ନୀରୀକ୍ଷମାଣା ଭର୍ତାରଂ ସର୍ଵାଵସ୍ଥମନିନ୍ଦିତା। ମୃତମେଵ ହିଂ ମେନେ କାଲେ ମୁନିଵଚଃ ସ୍ମରନ୍
ସେ ନିର୍ଦ୍ଦୋଷା ନାରୀ ସବୁବେଳେ ତାଙ୍କର ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ଦେଖୁଥିଲେ, ମନରେ ମୁନିଙ୍କ କଥା ମନେ ପକାଇ, ସ୍ୱାମୀଙ୍କୁ ମୃତ ହେବା ପରି ଭାବୁଥିଲେ।