କୌସଲ୍ଯାଂ ଚ ସୁମିତ୍ରାଂ ଚ କୈକେଯୀଂ ଚ ସୁଦୁଃଖିତଃ। ଅଗ୍ରେ ପ୍ରସ୍ଥାପ୍ଯ ଯାନୈଃ ସ ଶତ୍ରୁଘ୍ନସହିତୋ ଯଯୌ
ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବା ସେ, କୌଶଲ୍ୟା, ସୁମିତ୍ରା ଓ କୈକେୟୀଙ୍କୁ ଗାଡ଼ିରେ ଆଗରେ ପଠାଇ, ଶତ୍ରୁଘ୍ନଙ୍କ ସହିତ ଯାତ୍ରା କଲେ।
ଵସିଷ୍ଠଵାମଦେଵାଭ୍ଯାଂ ଵିପ୍ରୈଶ୍ଚାନ୍ଯୈଃ ସହସ୍ରଶଃ। ପୌରଜାନପଦୈଃ ସାର୍ଧଂ ରାମାନଯନକାଙ୍କ୍ଷଯା
ବଶିଷ୍ଠ, ବାମଦେବ ଓ ଅନ୍ୟ ହଜାର ହଜାର ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସହର ଓ ଗ୍ରାମର ଲୋକମାନେ ସହିତ, ସମସ୍ତେ ରାମଙ୍କୁ ଫେରାଇବା ଆଶାରେ ଯାତ୍ରା କଲେ।
ଦଦର୍ଶ ଚିତ୍ରକୂଟସ୍ଥଂ ସ ରାମଂ ସହଲକ୍ଷ୍ମଣମ୍। ତାପସାନାମଲଂକାରଂ ଧାରଯନ୍ତଂ ଧନୁର୍ଧରମ୍
ସେ ଚିତ୍ରକୂଟରେ ରହୁଥିବା ରାମ ଓ ଲକ୍ଷ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ତାଙ୍କର ଦେହରେ ତାପସଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଥିଲା ଓ ଧନୁଷ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
ଉଵାଚ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିର୍ଭୂତ୍ଵାପ୍ରଣିପତ୍ଯ ରଘୂତ୍ତମମ୍। ଶଶଂସ ମରଣଂ ରାଜ୍ଞଃ ସୋଽନାଥାଂଶ୍ଚାପି କୋସଲାନ୍
ହାତ ଜୋଡି ମାଥା ନମାଇ ରଘୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ ସେ କହିଲେ, ରାଜାଙ୍କର ମୃତ୍ୟୁ ଓ କୌଶଳ ଦେଶ ଅନାଥ ହୋଇଯିବା ଖବର ଦେଲେ।
ନାଥ ତ୍ଵଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯସ୍ଵ ସ୍ଵରାଜ୍ଯମିତି ଚୋକ୍ତଵାନ୍
ସେ ଏହା ମଧ୍ୟ କହିଲେ, 'ପ୍ରଭୁ, ଆପଣ ନିଜ ରାଜ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତୁ।'
ସ ତସ୍ଯ ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାମଃ ପରମଦୁଃଖିତଃ। ଚକାର ଦେଵକଲ୍ପସ୍ଯ ପିତୁଃ ସ୍ନାତ୍ଵୋଦକକ୍ରିଯାମ୍
ସେ ଉକ୍ତି ଶୁଣି ରାମ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଦୁଃଖିତ ହେଲେ, ନିଜ ଦେବତୁଳ୍ୟ ପିତାଙ୍କ ପାଇଁ ସ୍ନାନ କରି ପିଣ୍ଡ ଓ ଜଳ ଦାନ କଲେ।
ଅବ୍ରଵୀତ୍ସ ତଦାରାମୋ ଭ୍ରାତରଂ ଭ୍ରାତୃଵତ୍ସଲମ୍। ପାଦୁକେ ମେ ଭଵିଷ୍ଯେତେ ରାଜ୍ଯଗୋପ୍ତ୍ର୍ଯୌ ପରଂତପ। ଏଵମସ୍ତ୍ଵିତି ତଂ ପ୍ରାହ ଭରତଃ ପ୍ରଣତସ୍ତଦା
ତାପରେ ରାମ ନିଜ ଭାଇ, ଭାଇପ୍ରେମୀଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋ ପାଇଁ ପାଦୁକା ରାଜ୍ୟର ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ଦମନ କରୁଥିବା,' ବରତ ନମ୍ରତା ସହ କହିଲେ, 'ଏହିପରି ହେଉ।'
ଵିସର୍ଜିତଃ ସ ରାମେଣ ପିତୁର୍ଵଚନକାରିଣା। ନନ୍ଦିଗ୍ରାମେଽକରୋଦ୍ରାଜ୍ଯଂ ପୁରସ୍କୃତ୍ଯାସ୍ଯ ପାଦୁକେ
ପିତାଙ୍କ ଆଜ୍ଞା ପାଳନ କରୁଥିବା ରାମଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଦାୟ ହୋଇ, ବରତ ନନ୍ଦିଗ୍ରାମରେ ରାଜ୍ୟ କରି, ଆଗରେ ରାମଙ୍କ ପାଦୁକାକୁ ବସାଇଲେ।
ରାମସ୍ତୁ ପୁନରାଶଙ୍କ୍ଯ ପୌରଜାନପଦାଗମମ୍। ପ୍ରଵିଵେଶ ମହାରଣ୍ଯଂ ଶରଭଙ୍ଗାଶ୍ରମଂ ପ୍ରତି
କିନ୍ତୁ ରାମ ସହର ଓ ଗ୍ରାମର ଲୋକମାନେ ଆସିବାକୁ ଆଶଙ୍କା କରି, ବଡ଼ ଅଟବୀକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଶରଭଙ୍ଗ ଆଶ୍ରମ ଦିଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ସତ୍କୃତ୍ଯ ଶରଭଙ୍ଗଂ ସ ଦଣ୍ଡକାରଣ୍ଯମାଶ୍ରିତଃ। ନଦୀଂ ଗୋଦାଵରୀଂ ରମ୍ଯାମାଶ୍ରିତ୍ଯ ନ୍ଯଵସତ୍ତଦା
ଶରଭଙ୍ଗଙ୍କୁ ଆଦର ସହିତ ସମ୍ମାନ କରି, ସେ ଦଣ୍ଡକ ଅଟବୀକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ, ଶୋଭାମୟ ଗୋଦାବରୀ ନଦୀ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ବସିଲେ।
ଵସତସ୍ତସ୍ଯ ରାମସ୍ଯ ତତଃ ଶୂର୍ପଣଖାକୃତମ୍। ଖରେଣାସୀନ୍ମହଦ୍ଵୈରଂ ଜନସ୍ଥାନନିଵାସିନା
ସେଠାରେ ରାମ ବସୁଥିବାବେଳେ, ଶୂର୍ପଣଖାଙ୍କ ଉପଦ୍ରବରେ ଜନସ୍ଥାନର ରହଣିଆ ଖର ସହିତ ବଡ଼ ଶତ୍ରୁତା ଆରମ୍ଭ ହେଲା।
ରକ୍ଷାର୍ଥଂ ତାପସାନାଂ ତୁ ରାଘଵୋ ଧର୍ମଵତ୍ସଲଃ। ଚତୁର୍ଦଶସହସ୍ରାଣି ଜଘାନ ଭୁଵି ରାକ୍ଷସାନ୍
ତାପସମାନେଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବା ପାଇଁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଘବ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ ହଜାର ରାକ୍ଷସଙ୍କୁ ପୃଥିବୀରେ ବଧ କଲେ।
ଦୂଷଣଂ ଚ ସ୍ଵରଂ ଚୈଵନିହତ୍ଯ ସୁମହାବଲୌ। ଚକ୍ରେ କ୍ଷେମଂ ପୁନର୍ଧୀମାନ୍ଧର୍ମାରଣ୍ଯଂ ସ ରାଘଵଃ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଦୂଷଣ ଓ ସ୍ୱରଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ବଧ କରି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ରାଘବ ପୁଣି ଧର୍ମମୟ ଅଟବୀକୁ ନିରାପଦ କଲେ।
ହତେଷୁ ତେଷୁ ରକ୍ଷଃସୁ ତତଃ ଶୂର୍ପଣଖା ପୁନଃ। ଯଯୌ ନିକୃତ୍ତନାସୋଷ୍ଠୀ ଲଙ୍କାଂ ଭ୍ରାତୁର୍ନିଵେଶନମ୍
ସେଇ ରାକ୍ଷସମାନେ ବଧ ହେବା ପରେ, ନାକ ଓ ଓଠ କଟାଯାଇଥିବା ଶୂର୍ପଣଖା ପୁଣି ଲଙ୍କାକୁ, ତାଙ୍କ ଭାଇଙ୍କ ଘରକୁ ଚାଲିଗଲେ।
ତତୋ ରାଵଣମଭ୍ଯେତ୍ଯ ରାକ୍ଷସୀ ଦୁଃଖମୂର୍ଚ୍ଛିତା। ପପାତ ପାଦଯୋର୍ଭ୍ରାତୁଃ ସଂଶୁଷ୍କରୁଧିରାନନା
ତାପରେ ଦୁଃଖରେ ଅଚେତନ ହୋଇଥିବା ରାକ୍ଷସୀ ରାବଣଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ତାଙ୍କର ମୁହଁ ଶୁଷ୍କ ଓ ରକ୍ତହୀନ ହୋଇ, ଭାଇଙ୍କର ପାଦ ତଳେ ପଡ଼ିଗଲା।
ତାଂ ତଥା ଵିକୃତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଵଣଃ କ୍ରୋଧମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ। ଉତ୍ପପାତାସନାତ୍କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଦନ୍ତୈର୍ଦନ୍ତାନୁପସ୍ପୃଶନ୍
ସେଉଁଠି ଏଭଳି ଦୁରବସ୍ଥାରେ ତାଙ୍କୁ ଦେଖି, ରାବଣ କ୍ରୋଧରେ ଅନ୍ଧା ହୋଇ ତାଙ୍କ ଆସନରୁ ଉଠିଗଲେ, ଦାନ୍ତକୁ ଦାନ୍ତରେ ଚେପି ରହିଲେ।
ସ୍ଵାନମାତ୍ଯାନ୍ଵିସୃଜ୍ଯାଥ ଵିଵିକ୍ତେ ତାମୁଵାଚ ସଃ। କେନାସ୍ଯେଵଂ କୃତା ଭଦ୍ରେ ମାମଚିନ୍ତ୍ଯାଵମତ୍ଯ ଚ
ସେ ନିଜ ମନ୍ତ୍ରୀମାନୋଁକୁ ପଠାଇଦେଲେ ଏବଂ ଏକାନ୍ତରେ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ଭଲ ଭଉଣୀ, ଏହି ଭଳି ଅବସ୍ଥା କିଏ କଲା? ମୋତେ ଅବହେଳା କରି କିଏ ଏପରି କାମ କଲା?"
କଃ ଶୂଲଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣମାସାଦ୍ଯ ସର୍ଵଗାତ୍ରେଷୁ ସେଵତେ। କଃ ଶିରସ୍ଯଗ୍ନିମାଧାଯ ଵିଶ୍ଵସ୍ତଃ ସ୍ଵପତେ ସୁଖମ୍
ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣ ମିଳିଲେ କିଏ ତାହା ସରା ଶରୀରରେ ଲଗାଏ? ଆଗ ମୁଣ୍ଡରେ ରଖି ଆଶ୍ବାସରେ କିଏ ସୁଖରେ ଶୋଇପାରେ?
ଆଶୀଵିଷଂ ଘୋରତରଂ ପାଦେନ ସ୍ପୃଶତୀହ କଃ। ସିଂହଂ କେସରିଣଂ ମତ୍ତଃ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦଂଷ୍ଟ୍ରାସୁ ତିଷ୍ଠତି
ଏଠାରେ କିଏ ଭୟଙ୍କର ସାପକୁ ପାଦରେ ଛୁଏ? ମଦମସ୍ତ ସିଂହକୁ ରାଗିଏ ତାହାର ଦାଢ଼ି ଆଗରେ କିଏ ଦଢ଼ିଅଛି?
ଇତ୍ଯେଵଂ ବ୍ରୁଵତସ୍ତସ୍ଯ ନେତ୍ରେଭ୍ଯସ୍ତେଜସୋଽର୍ଚିଷଃ। ନିଶ୍ଚେରୁର୍ଦହ୍ଯତୋ ରାତ୍ରୌ ଵୃକ୍ଷସ୍ଯେଵ ସ୍ଵରନ୍ଧ୍ରତଃ
ସେ ଏପରି କହିବା ସମୟରେ, ତାଙ୍କ ଆଖିରୁ ରାତିରେ ଅଗ୍ନିର ଶିଖା ବିସ୍ଫୁରିଲା, ଯେପରି ଗଛର ଗୁହାରୁ ଆଗ ନିକଳେ।
ତସ୍ଯ ତତ୍ସର୍ଵମାଚଖ୍ଯୌ ଭଗିନୀ ରାମଵିକ୍ରମମ୍। ଖରଦୂଷଣସଂଯୁକ୍ତଂ ରାକ୍ଷସାନାଂ ପରାଭଵମ୍
ତାଙ୍କର ଭଉଣୀ ସମସ୍ତ କଥା କହିଲେ—ରାମଙ୍କର ପ୍ରଭାବ, ଖର ଓ ଦୂଷଣ ସହିତ ରାକ୍ଷସମାନେର ହାର।
ତତୋ ଜ୍ଞାତିଵଧଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ରାଵଣଃ କାଲଚୋଦିତଃ। ରାମସ୍ଯ ଵଧମାକାଙ୍କ୍ଷନ୍ମାରୀଚଂ ମନସାଗମତ୍
ତାପରେ, ନିଜ ଜନଙ୍କ ମୃତ୍ୟୁ ଶୁଣି, ରାବଣ କାଳର ପ୍ରେରଣାରେ ରାମଙ୍କ ହତ୍ୟାକୁ ଚାହିଲେ ଏବଂ ମନରେ ମାରୀଚଙ୍କୁ ଭାବିଲେ।
ସ ନିଶ୍ଚିତ୍ଯତତଃ କୃତ୍ଯଂ ସାଗରଂ ଲଵଣାକରମ୍। ଊର୍ଧ୍ଵମାଚକ୍ରମେ ରାଜା ଵିଧାଯ ନଗରେ ଵିଧିମ୍
ସେ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ନିଶ୍ଚିତ କରି, ନଗରରେ ସମସ୍ତ ବ୍ୟବସ୍ଥା କରି, ରାଜା ଲୁଣ ହେଉଥିବା ସାଗରକୁ ଉତ୍ତୀର୍ଣ୍ଣ ହେଲେ।
ତ୍ରିକୂଟଂ ସମତିକ୍ରମ୍ଯ କାଲପର୍ଵତମେଵ ଚ। ଦଦର୍ଶ ମକରାଵାସଂ ଗମ୍ଭୀରୋଦଂ ମହୋଦଧିମ୍
ତିନିଟି ଶିଖର ଓ କାଳ ପର୍ବତକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ସେ ଗଭୀର ଓ ବିଶାଳ ସାଗରକୁ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ମକର ରହେ।
ତମତୀତ୍ଯାଥ ଗୋକର୍ଣମଭ୍ଯଗଚ୍ଛଦ୍ଦଶାନନଃ। ଦଯିତଂ ସ୍ତାନମଵ୍ଯଗ୍ରଂ ଶୂଲପାଣେର୍ମହାତ୍ମନଃ
ସେଠାରୁ ଆଉ ଆଗକୁ ବଢ଼ି, ଦଶମୁଖୀ ଗୋକର୍ଣ୍ଣକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯାହା ଶୂଳଧାରୀ ମହାପୁରୁଷଙ୍କର ପ୍ରିୟ ଏବଂ ଶାନ୍ତ ଥାନ।
ତତ୍ରାଭ୍ଯଗଚ୍ଛନ୍ମାରୀଚଂ ପୂର୍ଵାମାତ୍ଯଂ ଦଶାନନଃ। ପୁରା ରାମଭଯାଦେଵ ତାପସଂ ପ୍ରିଯଜୀଵିତମ୍
ସେଠାରେ ଦଶମୁଖୀ ତାଙ୍କ ପୂର୍ବତନ ମନ୍ତ୍ରୀ ମାରୀଚଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ, ଯିଏ ରାମଙ୍କ ଭୟରେ ପୂର୍ବରୁ ତାପସ ହୋଇ ଜୀବନକୁ ପ୍ରିୟ କରୁଥିଲେ।
ମାରୀଚସ୍ତ୍ଵଥ ସଂଭ୍ରାନ୍ତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ରାଵଣମାଗତମ୍। ପୂଜଯାମାସ ସତ୍କାରୈଃ ଫଲମୂଲାଦିଭିସ୍ତତଃ
ମାରୀଚ ରାବଣଙ୍କୁ ଆସିଥିବା ଦେଖି ଭୟଭିତ ହେଲେ, ତଥାପି ଫଳ ଓ ମୂଳ ଦେଇ ଆଦର ସହିତ ସ୍ୱାଗତ କଲେ।
ଵିଶ୍ରାନ୍ତଂ ଚୈନମାସୀନମନ୍ଵାସୀନଃ ସ ରାକ୍ଷସଃ। ଉଵାଚ ପ୍ରଶ୍ରିତଂ ଵାକ୍ଯଂ ଵାକ୍ଯଜ୍ଞୋ ଵାକ୍ଯକୋଵିଦମ୍
ରାବଣ ବିଶ୍ରାମ କରି ଏବଂ ବସିଥିବାବେଳେ, ମାରୀଚ ମଧ୍ୟ ବସି ନମ୍ର ଭାବରେ ଶବ୍ଦକୁ ଜାଣିଥିବା ରାବଣଙ୍କୁ କହିଲେ।
ନ ତେ ପ୍ରକୃତିମାନ୍ଵର୍ଣଃ କଚ୍ଚିତ୍କ୍ଷେମଂ ପୁରେ ତଵ। କଚ୍ଚିତ୍ପ୍ରକୃତଯଃ ସର୍ଵା ଭଜନ୍ତେ ତ୍ଵାଂ ଯଥା ପୁରା
ତୁମର ଚେହେରା ପୂର୍ବପରି ଦେଖାଯାଉନି; ତୁମ ନଗରରେ ସବୁ ଠିକ୍ ଅଛି ତ? ପୂର୍ବପରି ସମସ୍ତେ ତୁମକୁ ସେବା କରୁଛନ୍ତି କି?
କିମିହାଗମନେ ଚାପି କାର୍ଯଂ ତେ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵର। କୃତମିତ୍ଯେଵ ତଦ୍ଵିଦ୍ଧି ଯଦ୍ଯପି ସ୍ଯାତ୍ସୁଦୁଷ୍କରମ୍
ଏଠାରେ ଆସିବାର କାରଣ କଣ, ରାକ୍ଷସମାନେର ମହାରାଜ? ଯେଉଁ କାମ ହେଉ, ଯେତେ ଦୁର୍ଲଭ ହେଉ, ତାହା ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବ।