ପୁଷ୍ପୋତ୍କଟାଯାଂ ଜଜ୍ଞାତେ ଦ୍ଵୌ ପୁତ୍ରୌ ରାକ୍ଷସେଶ୍ଵରୌ। କୁମ୍ଭକର୍ଣଦଶଗ୍ରୀଵୌ ବଲେନାପ୍ରତିମୌ ଭୁଵି
ପୁଷ୍ପୋଟ୍କଟାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଦୁଇଜଣ ରାକ୍ଷସ ନାୟକ ଜନ୍ମିଲେ—କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଓ ଦଶମୁଖୀ, ଯେଉଁମାନେ ପୃଥିବୀରେ ଶକ୍ତିରେ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ଥିଲେ।
ମାଲିନ ଜନଯାମାସ ପୁତ୍ରମେକଂ ଵିଭୀଷଣମ୍। ରାକାର୍ଯା ମିଥୁନଂ ଜଜ୍ଞେ ଖରଃ ଶୂର୍ପଣଖା ତଥା
ମାଳିନୀ ଏକ ପୁଅ—ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ ଜନ୍ମଦେଲେ; ରାକାଙ୍କ ଗର୍ଭରୁ ଏକ ଯୁଗଳ—ଖର ଓ ଶୂର୍ପଣଖା ଜନ୍ମିଲେ।
ଵିଭୀଷଣସ୍ତୁ ରୂପେଣ ସର୍ଵେଭ୍ଯୋଽଭ୍ଯଧିକୋଽଭଵତ୍। ସ ବଭୂଵ ମହାଭାଗୋ ଧର୍ମଗୋପ୍ତା କ୍ରିଯାରତିଃ
ବିଭୀଷଣ ରୂପରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ; ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ଧର୍ମର ରକ୍ଷକ ଓ କ୍ରିୟାରେ ଆସକ୍ତ ଥିଲେ।
ଦଶଗ୍ରୀଵସ୍ତୁ ସର୍ଵେଷାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ରାକ୍ଷସପୁଙ୍ଗଵଃ। ମହୋତ୍ସାହୋ ମହାଵୀର୍ଯୋ ମହାସତ୍ଵପରାକ୍ରମଃ
ଦଶମୁଖୀ ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ, ବିଶେଷ ଉତ୍ସାହ, ଶକ୍ତି ଓ ପ୍ରବଳ ପରାକ୍ରମ ଥିଲା।
କୁମ୍ଭକର୍ଣଓ ବଲେନାସୀତ୍ସର୍ଵେଭ୍ଯୋଽଭ୍ଯଧିକୋ ଯୁଧି। ମାଯାଵୀ ରଣଶୌଣ୍ଡଶ୍ଚରୌଦ୍ରଶ୍ଚ ରଜନୀଚରଃ
କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶକ୍ତିରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କଲେ; ସେ ମାୟାବୀ, ଯୁଦ୍ଧରେ ପାରଙ୍ଗତ, ଭୟଙ୍କର ଓ ରାତିରେ ଘୁରୁଥିବା ଥିଲେ।
ଖରୋ ଧନୁଷି ଵିକ୍ରାନ୍ତୋ ବ୍ରହ୍ମଦ୍ଵିଟ୍ ପିଶିତାଶନଃ। ସିଦ୍ଧଵିଘ୍ନକରୀ ଚାପି ରୌଦ୍ରୀ ଶୂର୍ପଣଖା ତଦା
ଖର ଧନୁଷରେ ପ୍ରବଳ, ବ୍ରାହ୍ମଣଦ୍ୱେଷୀ ଓ ମାଂସ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ; ଶୂର୍ପଣଖା ଭୟଙ୍କର ଓ ସିଦ୍ଧମାନେଙ୍କ ପାଇଁ ବାଧା ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିଲେ।
ସର୍ଵେ ଵେଦଵିଦଃ ଶୂରାଃ ସର୍ଵେସୁଚରିତଵ୍ରତାଃ। ଊଷୁଃ ପିତ୍ରା ସହ ରତା ଗନ୍ଧମାଦନପର୍ଵତେ
ସମସ୍ତେ ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ, ଶୂରବୀର ଓ ଉତ୍ତମ ବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ ଥିଲେ; ସେମାନେ ପିତାଙ୍କ ସହିତ ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତରେ ଆନନ୍ଦରେ ବସୁଥିଲେ।
ତତୋ ଵୈଶ୍ରଵଣଂ ତତ୍ର ଦଦୃଶୁର୍ନରଵାହନମ୍। ପିତ୍ରା ସାର୍ଧଂ ସମାସୀନମୃଦ୍ଧ୍ଯା ପରମଯା ଯୁତମ୍
ସେଠାରେ ସେମାନେ ଦେଖିଲେ—ବିଶ୍ରବାଣଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପିତାଙ୍କ ସହିତ ଦେବ ରଥରେ ବସିଥିବା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଧନ-ସମ୍ପଦାରେ ଭରପୂର।
ଜାତାମର୍ଷାସ୍ତତସ୍ତେ ତୁ ତପସେ ଧୃତନିଶ୍ଚଯାଃ। ବ୍ରହ୍ମାଣଂ ତୋଷଯାମାସୁର୍ଘୋରେଣ ତପସା ତଦା
ତାପରେ ସେମାନେ ଇର୍ଷ୍ୟାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇ, ଦୃଢ଼ ସଙ୍କଳ୍ପରେ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ ଓ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରସନ୍ନ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ।
ଅତିଷ୍ଠଦେକପାଦେନ ସହସ୍ରଂ ପରିଵତ୍ସରାନ୍। ଵାଯୁଭକ୍ଷୋ ଦଶଗ୍ରୀଵଃ ପଞ୍ଚାଗ୍ନିଃ ସୁସମାହିତଃ
ଦଶମୁଖୀ ଏକ ପାଏଁ ହଜାର ବର୍ଷ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ହୋଇ ରହିଲେ, ବାୟୁ ଖାଇ ଓ ପଞ୍ଚ ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟରେ ଅଟୁଟ ଧ୍ୟାନରେ ରହିଲେ।
ଅଧଃଶାଯୀ କୁମ୍ଭକର୍ଣୋ ଯତାହାରୋ ଯତଵ୍ରତଃ। ଵିଭୀଷଣଃ ଶୀର୍ଣପର୍ଣମେକମଭ୍ଯଵହାରଯନ୍
କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଭୂମିରେ ଶୋଇ, ନିୟମିତ ଖାଦ୍ୟ ଓ ବ୍ରତରେ ଅଟୁଟ ରହିଲେ; ବିଭୀଷଣ କେବଳ ଝରିପଡ଼ା ପତ୍ର ଖାଇ, ଏକବେଳ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ।
ଉପଵାସରତିର୍ଧୀମାନ୍ସଦା ଜପ୍ଯପରାଯଣଃ। ତମେଵ କାଲମାତିଷ୍ଠତ୍ତୀଵ୍ରଂ ତପ ଉଦାରଧୀଃ
ସେ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ବ୍ୟକ୍ତି ଉପବାସରେ ଆସକ୍ତ, ସଦା ଜପରେ ଲିନ ଥିଲେ; ସେ ସମସ୍ତ ସମୟ ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।
ସ୍ଵରଃ ଶୂର୍ପଣଖା ଚୈଵ ତେଷାଂ ଵୈ ତପ୍ଯତାଂ ତପଃ। ପରିଚର୍ଯାଂ ଚ ରକ୍ଷାଂ ଚ ଚକ୍ରତୁର୍ହଷ୍ଟମାନସୌ
ଶୂର୍ପଣଖା ଓ ସ୍ୱରା, ସେମାନେ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବାବେଳେ, ଆନନ୍ଦ ହୃଦୟରେ ସେମାନଙ୍କୁ ସେବା ଓ ସୁରକ୍ଷା ଦେଉଥିଲେ।
ପୂର୍ଣେ ଵର୍ଷସହସ୍ରେତୁ ଶିରଶ୍ଛିତ୍ତ୍ଵା ଦଶାନନଃ। ଜୁହୋତ୍ଯଗ୍ନୌ ଦୁରାଧର୍ଷସ୍ତେନାତୁଷ୍ଯଜ୍ଜଗତ୍ପ୍ରଭୁଃ
ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ଦଶମୁଖୀ ନିଜ ମୁଣ୍ଡ କାଟି ଅଗ୍ନିକୁ ଅର୍ପଣ କଲେ; ଏହି କାରଣରୁ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ର ନାଥ ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ।
ତତୋ ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ଵଯଂ ଗତ୍ଵା ତପସସ୍ତାନ୍ନ୍ଯଵାରଯତ୍। ପ୍ରଲୋଭ୍ଯଵରଦାନେନ ସର୍ଵାନେଵପୃଥକ୍ପୃଥକ୍
ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ନିଜେ ଯାଇ ସେମାନଙ୍କର ତପସ୍ୟା ବନ୍ଦ କରାଇଲେ, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କୁ ଅଲଗା ଭାବରେ ଆକର୍ଷଣ କରି ଆଶୀର୍ବାଦ ଦେବାର ନିମନ୍ତେ ଲୁଭାଇଲେ।
ପ୍ରୀତୋଽସ୍ମି ଵୋ ନିଵର୍ତଧ୍ଵଂ ଵରାନ୍ଵୃଣୁତ ପୁତ୍ରକାଃ। ଯଦ୍ଯଦିଷ୍ଟମୃତେ ତ୍ଵେକମମରତ୍ଵଂ ତଥାଽସ୍ତୁ ତତ୍
ସେ ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ, 'ମୁଁ ତୁମମାନେ ପ୍ରତି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ଏବେ ତପସ୍ୟା ଛାଡ଼, ଏବଂ ଯେଉଁ ଆଶୀର୍ବାଦ ଚାହଁ, ମାଗ; କିନ୍ତୁ ଅମରତ୍ୱ ଛାଡ଼ି ଯେକୌଣସି ଆଶୀର୍ବାଦ ମିଳିବ।'
ଯଦ୍ଯଦଗ୍ନୌ ହୁତଂ ସର୍ଵଂ ଶିରସ୍ତେ ମହଦୀପ୍ସଯା। ତଥୈଵ ତାନି ତେ ଦେହେ ଭଵିଷ୍ଯନ୍ତି ଯଥେପ୍ସଯା
ତୁମେ ଯେଉଁ ଇଚ୍ଛାରେ ଅଗ୍ନିକୁ ଯାହା କି ଅର୍ପଣ କରିଛ, ସେ ସବୁ ତୁମ ଦେହରେ ତୁମ ଇଚ୍ଛାମତେ ପ୍ରକଟ ହେବ।
ଵୈରୂପ୍ଯଂ ଚ ନ ତେ ଦେହେ କାମରୂପଧରସ୍ତଥା। ଭଵିଷ୍ଯସି ରଣେଽରୀଣାଂ ଵିଜେତା ନ ଚ ସଂଶଯଃ
ତୁମ ଦେହରେ କେବେ ମାନ୍ୟା ହେବ ନାହିଁ, ଏବଂ ଚାହିଲେ ଯେକୌଣସି ରୂପ ଧାରଣ କରିପାରିବ; ଯୁଦ୍ଧରେ ତୁମେ ଶତ୍ରୁମାନେ ଉପରେ ନିଶ୍ଚିତ ଜୟୀ ହେବ।
ଗନ୍ଧର୍ଵଦେଵାସୁରତୋ ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସତସ୍ତଥା। ସର୍ପକିଂନରଭୂତେଭ୍ଯୋ ନ ମେ ଭୂଯାତ୍ପରାଭଵଃ
ଗନ୍ଧର୍ବ, ଦେବତା, ଅସୁର, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ସର୍ପ, କିମ୍ପୁରୁଷ ଓ ଭୂତମାନେ—ଏମାନେ କାହାରୁ ମୋତେ କେବେ ପରାଜୟ ହେବ ନାହିଁ।
ଯ ଏତେ କୀର୍ତିତାଃ ସର୍ଵେ ନ ତେଭ୍ଯୋସ୍ତି ଭଯଂ ରତଵ। ଋତେ ମନୁଷ୍ଯାଦ୍ଭଦ୍ରଂ ତେ ତଥା ତଦ୍ଵିହିତଂ ମଯା
ଏମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଉଲ୍ଲେଖ ହେଲେ, ସେମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ତୁମେ କେବେ ଭୟ କରିବାକୁ ପଡ଼ିବ ନାହିଁ, ମହାବଳୀ; କିନ୍ତୁ ମାନବ ଛାଡ଼ି—ଏହିପରି ମୋର ଆଶୀର୍ବାଦ।
ଏଵମୁକ୍ତୋ ଦଶଗ୍ରୀଵସ୍ତୁଷ୍ଟଃ ସମଭଵତ୍ତଦା। ଅଵମେନେ ହି ଦୁର୍ବୁଦ୍ଧିର୍ମନୁଷ୍ଯାନ୍ପୁରୁଷାଦକଃ
ଏଭଳି କଥା ଶୁଣି ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଲେ; କିନ୍ତୁ ସେ ଦୁଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧି ଓ ମାନବ ଭକ୍ଷକ ମନୁଷ୍ୟମାନେକୁ ଅବହେଳା କଲେ।
କୁମ୍ଭକର୍ଣମଥୋଵାଚ ତଥୈଵ ପ୍ରପିତାମହଃ। `ଵରଂ ଵୃଣୀଷ୍ଵ ଭଦ୍ରଂ ତେ ପ୍ରୀତୋସ୍ମୀତି ପୁନଃପୁନଃ'। ସ ଵଵ୍ରେ ମହତୀଂ ନିଦ୍ରାଂ ତମସା ଗ୍ରସ୍ତଚେତନଃ
ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ପ୍ରପିତାମହ, କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି କହିଲେ, 'ଆଶୀର୍ବାଦ ମାଗ, ଭଲ ହେଉ, ମୁଁ ଖୁସି'—ଏହିପରି ପୁନିପୁନି କହିଲେ। ତାହାପରେ କୁମ୍ଭକର୍ଣ୍ଣ ଅନ୍ଧକାରରେ ଡୁବି ମହାନ ନିଦ୍ରା ମାଗିଲେ।
ତଥାଭଵିଷ୍ଯତୀତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵିଭୀଷଣମୁଵାଚ ହ। ଵରଂ ଵୃଣୀଷ୍ଵ ପୁତ୍ର ତ୍ଵଂ ପ୍ରୀତୋଽସ୍ମୀତି ପୁନଃପୁନଃ
‘ଏହିପରି ହେବ’ ବୋଲି କହି ବ୍ରହ୍ମା ବିଭୀଷଣଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୋ ପୁଅ, ଆଶୀର୍ବାଦ ମାଗ, ମୁଁ ଖୁସି'—ଏହିପରି ପୁନିପୁନି କହିଲେ।
ପରମାପଦ୍ଗତସ୍ଯାପି ନାଧର୍ମେ ମେ ମତିର୍ଭଵେତ୍। ଅଶିକ୍ଷିତଂ ଚ ଭଗଵନ୍ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ରଂ ପ୍ରତିଭାତୁ ମେ
‘ମୋତେ ସବୁଠାରୁ ବଡ଼ ବିପଦରେ ମଧ୍ୟ ଅଧର୍ମ ପ୍ରତି କେବେ ମନ ହେଉ ନାହିଁ; ଏବଂ ଭଗବନ୍, ଶିଖିବା ଛାଡ଼ି ମଧ୍ୟ ବ୍ରହ୍ମାସ୍ତ୍ର ମୋତେ ଦେଖାଯାଉ।’
ଯସ୍ମାଦ୍ରାକ୍ଷସଯୋନୌ ତେ ଜାତସ୍ଯାମିତ୍ରକର୍ଶନ। ନାଧର୍ମେ ଧୀଯତେ ବୁଦ୍ଧିରମରତ୍ଵଂ ଦଦାନି ତେ
‘ହେ ଶତ୍ରୁ ଦଳନ, ତୁମେ ରାକ୍ଷସ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଅଧର୍ମ ପ୍ରତି ମନ ହେଉ ନାହିଁ, ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଅମରତ୍ୱ ଦେଉଛି।’
ରାକ୍ଷସସ୍ତୁ ଵରଂଲବ୍ଧ୍ଵା ଦଶଗ୍ରୀଵୋ ଵିଶାଂପତେ। ଲଙ୍କାଯାଶ୍ଚ୍ଯାଵଯାମାସ ଯୁଧି ଜିତ୍ଵା ଧନେଶ୍ଵରମ୍
ଆଶୀର୍ବାଦ ପାଇ ବଡ଼ ରାକ୍ଷସ ଦଶମୁଖୀ ରାବଣ, ରାଜା, ଯୁଦ୍ଧରେ ଧନର ଦେବତା କୁବେରଙ୍କୁ ହରାଇ ଲଙ୍କାରୁ ତାଙ୍କୁ ହଟାଇଦେଲେ।
ହିତ୍ଵାସ ଭଗଵାଁଲ୍ଲଙ୍କାମାଵିଶଦ୍ଗନ୍ଧମାଦନମ୍। ଗନ୍ଧର୍ଵଯକ୍ଷାନୁଗତୋ ରକ୍ଷଃକିଂପୁରୁଷୈଃ ସହ
ତାପରେ ଭଗବାନ୍ କୁବେର ଲଙ୍କା ଛାଡ଼ି ଗନ୍ଧମାଦନ ପର୍ବତକୁ ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ କିମ୍ପୁରୁଷମାନେ ସହିତ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଵିମାନଂ ପୁଷ୍ପକଂ ତସ୍ଯ ଜହାରାକ୍ରମ୍ଯ ରାଵଣଃ। ଶଶାପ ତଂ ଵୈଶ୍ରଵଣୋ ନ ତ୍ଵାମେତଦ୍ଵହିଷ୍ଯତି
ରାବଣ ତାଙ୍କର ଉଡ଼ୁଥିବା ପୁଷ୍ପକ ବିମାନ ଜବରଦସ୍ତି ନେଇନେଲେ; କିନ୍ତୁ ବୈଶ୍ରବଣ ଶାପ ଦେଲେ, 'ଏହା ତୁମକୁ ବହନ କରିବ ନାହିଁ।'
ଯସ୍ତୁ ତ୍ଵାଂ ସମରେ ହନ୍ତା ତମେଵୈତଦ୍ଵହିଷ୍ଯତି। ଅଵମତ୍ଯ ଗୁରୁଂ ମାଂ ଚ କ୍ଷିପ୍ରଂ ତ୍ଵଂନଭଵିଷ୍ଯସି
'ଯିଏ ତୁମକୁ ଯୁଦ୍ଧରେ ମାରିବ, ସେଠାରେ ଏହି ବିମାନ ଚଳିବ; ତୁମେ ଗୁରୁ ଓ ମୋତେ ଅବମାନ କଲୁ, ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ନଶ୍ଟ ହେଉଛ।'
ଵିଭୀଷଣସ୍ତୁ ଧର୍ମାତ୍ମା ସତାଂ ମାର୍ଗମନୁସ୍ମରନ୍। ଅନ୍ଵଗଚ୍ଛନ୍ମହାରାଜ ଶ୍ରିଯା ପରମଯା ଯୁତଃ
କିନ୍ତୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ବିଭୀଷଣ, ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିଙ୍କର ପଥ ସ୍ମରଣ କରି, ମହାରାଜା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଶ୍ରୀରେ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କଲେ।