ଫଣାସହସ୍ରଵିକଟଂ ଶେଷଂ ପର୍ଯଙ୍କଭୋଗିନମ୍। ସହସ୍ରମିଵ ତିଗ୍ମାଂଶୁସଂଘାତମମିତଦ୍ଯୁତିମ୍। କୁନ୍ଦେନ୍ଦୁହାରଗୋକ୍ଷୀରମୃଣାଲକୁମୁଦପ୍ରଭମ୍
'ଭୟଙ୍କର ହଜାର ଫଣା ଥିବା ଶେଷ ନାଗ ଉପରେ, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଏବଂ ତଳ ଶୟନ ଶୟା ଭଳି, ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଚମକୁଥିବା, ଅପରିମିତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, କୁନ୍ଦ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଦୁଧ, ଚାନ୍ଦି, କମଳ ତଣ୍ଡି ଭଳି ଧଳା।'
ତତ୍ରାସୌ ଭଗଵାନ୍ଦେଵଃ ସ୍ଵପଞ୍ଜଲନିଧୌ ତଦା। ନୈଶେନ ତମସା ଵ୍ଯାପ୍ତାଂ ସ୍ଵାଂ ରାତ୍ରିଂକୁରୁତେ ଵିଭୁଃ
'ସେଠାରେ, ଭଗବାନ ଦେବତା, ଜଳର ସମୁଦ୍ରରେ, ତାଙ୍କର ନିଜ ରାତି କରନ୍ତି, ନିଶାର ଅନ୍ଧାରରେ ଆବୃତ।'
ସତ୍ଵୋଦ୍ରେକାତ୍ପ୍ରବୁଦ୍ଧସ୍ତୁ ଶୂନ୍ଯଂ ଲୋକମପଶ୍ଯତ। ଇମଂ ଚୋଦାହରନ୍ତ୍ଯତ୍ରଶ୍ଲୋକଂ ନାରାଯଣଂ ପ୍ରତି
'ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ବୃଦ୍ଧିରେ ଜାଗି, ସେ ଶୂନ୍ୟ ଜଗତକୁ ଦେଖିଲେ; ଏହି ବିଷୟରେ ନାରାୟଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ପଢ଼ାଯାଏ।'
ଆପୋ ନାରାସ୍ତତ୍ତନଵ ଇତ୍ଯପାଂ ନାମ ଶୁଶ୍ରୁମଃ। ଅଯନଂ ତେନ ଚୈଵାସ୍ତେ ତେନ ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ
'ଜଳକୁ ନରା କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏହି ତାଙ୍କର ମୂଳ ରୂପ; ଆମେ ଶୁଣିଛୁ ଯେ ଜଳର ଏହି ନାମ, ଏବଂ ସେ ତାହାରେ ଶୟନ କରୁଥିବାରୁ, ତାଙ୍କୁ ନାରାୟଣ କୁହାଯାଏ।'
ପ୍ରଧ୍ଯାନସମକାଲଂ ତୁପ୍ରଜାହେତୋଃ ସନାତନଃ। ଧ୍ଯାତମାତ୍ରେ ତୁ ଭଗଵନ୍ନାଭ୍ଯାଂ ପଦ୍ମଃ ସମୁତ୍ଥିତଃ
ଏହି ଦୀର୍ଘ ଧ୍ୟାନର ସମୟରେ, ସୃଷ୍ଟିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ହେ ଚିରଅବିନାଶୀ, ତୁମକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ସହିତ, ତୁମ ନାଭିରୁ ଏକ ପଦ୍ମ ଫୁଟିଉଠିଲା।
ତତଶ୍ଚତୁର୍ମୁଖୋ ବ୍ରହ୍ମା ନାଭିପଦ୍ମାଦ୍ଵିନିଃସୃତଃ। ତତ୍ରୋପଵିଷ୍ଟଃ ସହସା ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକପିତାମହଃ
ତାପରେ ଏହି ନାଭିର ପଦ୍ମରୁ ଚାରିମୁହା ବ୍ରହ୍ମା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ; ସେଠାରେ ହଠାତ୍ ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପିତାମହ, ବସିଗଲେ।
ଶୂନ୍ଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜଗତ୍କୃତ୍ସ୍ନଂ ମାନସାନାତ୍ମନଃ ସମାନ୍। ତତୋ ମରୀଚିପ୍ରମୁଖାନ୍ମହର୍ଷୀନସୃଜନ୍ନଵ
ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଶୂନ୍ୟ; ନିଜ ମନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଚେତନା ସହିତ, ସେ ମରୀଚି ଓ ଅନ୍ୟ ମହାଋଷିମାନେଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ତେଽସୃଜନ୍ସର୍ଵଭୂତାନି ତ୍ରସାନି ସ୍ଥାଵରାଣି ଚ। ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସଭୂତାନି ପିଶାଚୋରଗମାନୁଷାନ୍
ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଚଳାନ୍ତି ଓ ଅଚଳ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଭୂତ, ପିଶାଚ, ସର୍ପ ଓ ମାନବମାନେଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ସୃଜତେ ବ୍ରହ୍ମମୂର୍ତିସ୍ତୁ ରକ୍ଷତେ ପୌରୁଷୀ ତନୁଃ। ରୌଦ୍ରୀ ଭାଵେନ ଶମଯେତ୍ତିସ୍ରୋଽଵସ୍ଥାଃ ପ୍ରଜାପତେଃ
ସେ ବ୍ରହ୍ମାର ରୂପରେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ପୁରୁଷ ରୂପରେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଏବଂ ରୌଦ୍ର ଭାବରେ ବିନାଶ କରନ୍ତି — ଏହି ତିନି ଅବସ୍ଥା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର।
ନ ଶ୍ରୁତଂ ତେ ସିନ୍ଧୁପତେ ଵିଷ୍ଣୋରଦ୍ଭୁତକର୍ମଣଃ। କଥ୍ଯମାନାନି ମୁନିଭିର୍ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ଵେଦପାରଗୈଃ
ହେ ସିନ୍ଧୁର ନାଥ, ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ଶୁଣିନାହାଁ, ଯାହା ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ଋଷି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କଥା କହନ୍ତି।
ଜଲେନ ସମନୁପ୍ରାପ୍ତେ ସର୍ଵତଃ ପୃଥିଵୀତଲେ। ତଦା ଚୈକାର୍ଣଵେ ତସ୍ମିନନେକାକାଶେ ପ୍ରଭୁଶ୍ଚରନ୍
ଯେତେବେଳେ ଜଳ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଢାକି ଦେଇଥିଲା, ସେତେବେଳେ ଏକ ଏକା ମହାସାଗରରେ, ପ୍ରଭୁ ବହୁ ରୂପରେ ବିଚରଣ କରୁଥିଲେ।
ନିଶାଯାମିଵ ଖଦ୍ଯୋତଃ ପ୍ରାଵୃଟ୍କାଲେ ସମନ୍ତତଃ। ପ୍ରତିଷ୍ଠାନାଯ ପୃଥିଵୀଂ ମାର୍ଗମାଣସ୍ତଦାଽଭଵତ୍
ବର୍ଷା ଋତୁର ରାତିରେ ଜାଇଁ ଜ୍ଵାଳା ଲାଇଁ ଖଡ୍ୟୋତ ଭଳି, ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ପୃଥିବୀକୁ ଖୋଜୁଥିଲେ, ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ସ୍ଥାନ ପାଇଁ।
ଜଲେ ନିମଗ୍ନାଂ ଗାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଚୋଦ୍ଧର୍ତୁଂ ମନସେଚ୍ଛତି। କିଂନୁ ରୂପମହଂ କୃତ୍ଵାସଲିଲାଦୁଦ୍ଧରେ ମହୀମ୍
ପୃଥିବୀକୁ ଜଳରେ ଡୁବିଥିବା ଦେଖି, ସେ ମନରେ ଭାବିଲେ — 'ମୁଁ କେଉଁ ରୂପ ନେଇ ଏହି ମହୀକୁ ଜଳରୁ ଉଠାଇବି?'
ଏଵଂ ସଂଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦିଵ୍ଯେନ ଚକ୍ଷୁଷା। ଜଲକ୍ରୀଡାଭିରୁଚିତଂ ଵାରାହଂ ରୂପମସ୍ମରତ୍
ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ଦିବ୍ୟ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖି, ଜଳରେ ଖେଳିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଭାରାହ ରୂପକୁ ସେ ସ୍ମରଣ କଲେ।
କୃତ୍ଵା ଵରାହଵପୁପଂ ଵାଙ୍ମଯଂ ଵେଦସଂମିତମ୍। ଦଶଯୋଜନଵିସ୍ତୀର୍ଣମାଯତଂ ଶତଯୋଜନମ୍
ବେଦରେ ବର୍ଣ୍ନିତ ଭାରାହ ରୂପକୁ ନେଇ, ଦଶ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ଏବଂ ଶତ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଦେହ ଧାରଣ କଲେ।
ମହାପର୍ଵତଵର୍ଷ୍ମାଭଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣଦଂଷ୍ଟ୍ରଂପ୍ରଦୀପ୍ତିମତ୍। ମହାମେଘୌଘନିର୍ଘୋପଂ ନୀଲଜୀମୂତସନ୍ନିଭମ୍
ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଦେହ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଏବଂ ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଦାନ୍ତ, ବଡ଼ ମେଘ ଭଳି ଗର୍ଜନ, ବର୍ଷା ମେଘ ଭଳି ନୀଳ ଦେହ।
ଭୂତ୍ଵା ଯଜ୍ଞଵରାହୋ ଵୈ ଅପଃ ସଂପ୍ରାଵିଶତ୍ପ୍ରଭୁଃ। ଦଂଷ୍ଟ୍ରେଣୈକେନ ଚୋଦ୍ଧୃତ୍ଯସ୍ଵେ ସ୍ଥାନେ ନ୍ଯଵିଶନ୍ମହୀମ୍
ଯଜ୍ଞ ଭାରାହ ରୂପ ନେଇ, ପ୍ରଭୁ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏକ ଦାନ୍ତରେ ପୃଥିବୀକୁ ଉଠାଇ, ତାଙ୍କର ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ରଖିଲେ।
ପୁନରେଵ ମହାବାହୁରପୂର୍ଵାଂ ତନୁମାଶ୍ରିତଃ। ନରସ୍ଯ କୃତ୍ଵାଽର୍ଧତନୁଂ ସିଂହସ୍ଯାର୍ଧତନୁଂ ପ୍ରଭୁଃ
ପୁନି ମହାବାହୁ ପ୍ରଭୁ ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ — ଅର୍ଧ ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଅର୍ଧ ସିଂହ।
ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ସଭାଂ ଗତ୍ଵାପାଣିଂ ସଂସ୍ପୃଶ୍ଯପାଣିନା। ଦୈତ୍ଯାନାମାଦିପୁରୁଷଃ ସୁରାରିର୍ଦିତିନନ୍ଦନଃ
ଦେତ୍ୟ ରାଜାଙ୍କର ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ତାଙ୍କୁ ହାତରେ ଛୁଇଁଲେ, ଦେତ୍ୟମାନଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ, ଦିତିର ପୁତ୍ର, ସେଠାରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚାପୂର୍ଵଵପୁଷଂ କ୍ରୋଧାତ୍ସଂରକ୍ତଲୋଚନଃ। ଶୂଲୋଦ୍ଯତକରଃ ସ୍ରଗ୍ଵୀ ହିରଣ୍ଯକଶିପୁସ୍ତଦା
ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପକୁ ଦେଖି, ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ, ମୁଣ୍ଡରେ ମାଳା ଏବଂ ହାତରେ ତ୍ରିଶୂଳ ଉଠାଇ, କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ ସହିତ—
ମେଘସ୍ତନିତନିର୍ଘୋଷୋ ନୀଲାଭ୍ରଚଯସନ୍ନିଭଃ। ଦେଵାରିର୍ଦିତିଜୋ ଵୀରୋ ନୃସିଂହଂ ସମୁପାଦ୍ରଵତ୍
ମେଘର ଗର୍ଜନ ଭଳି ଶବ୍ଦ, ନୀଳ ମେଘ ଭଳି ଦେହ, ଦିତିର ପୁତ୍ର ଦେବମାନଙ୍କର ଶତ୍ରୁ, ନରସିଂହଙ୍କୁ ଆକ୍ରମଣ କଲେ।
ସମୁତ୍ପତ୍ଯ ତତସ୍ତୀକ୍ଷ୍ଣୈର୍ମୃଗେନ୍ଦ୍ରେଣ ବଲୀଯସା। ନାରସିଂହେନ ଵପୁଷାଦାରିତଃ କରଜୈର୍ଭୃଶମ୍
ତାପରେ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନରସିଂହ ରୂପରେ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ନଖରେ ହିରଣ୍ୟକଶିପୁଙ୍କୁ ଭୟଙ୍କର ଭାବରେ ଭାଗି ଭାଗି ଭାଗି ଚିରି ଦେଲେ।
ଏଵଂ ନିହତ୍ଯ ଭଗଵାନ୍ଦୈତ୍ଯେନଦ୍ରଂ ରିପୁଘାତିନମ୍। ଭୂଯୋଽନ୍ଯଃ ପୁଣ୍ଡରୀକାକ୍ଷଃ ପ୍ରଭୁର୍ଲୋକହିତାଯ ଚ। କଶ୍ଯପସ୍ଯାତ୍ମଜଃ ଶ୍ରୀମାନଦିତ୍ଯା ଗର୍ଭଧାରିତଃ
ଏଭଳି ଦେବତାଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁ ହନନ କରୁଥିବା ଦୈତ୍ୟ ଅନ୍ଧକକୁ ବଧ କରିବା ପରେ, ପଦ୍ମନୟନ ଭଗବାନ୍ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଭଲ ପାଇଁ ଆଉଥରେ କଶ୍ୟପଙ୍କ ପୁଅ ଭାବେ, ଅଦିତିଙ୍କ ଗର୍ଭରେ ଅବତାର ନେଲେ।
ପୂର୍ଣେ ଵର୍ଷସହସ୍ରେ ତୁ ପ୍ରସୂତ ଭର୍ଗମୁତ୍ତମମ୍
ହଜାର ବର୍ଷ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେବା ପରେ, ଅଦିତି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭର୍ଗଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
ଦୁର୍ଦିନାମ୍ଭୋଦସଦୃଶୋ ଦୀପ୍ତାକ୍ଷୋ ଵାମନାକୃତିଃ। ଦଣ୍ଡୀ କମଣ୍ଡଲୁଧରଃ ଶ୍ରୀଵତ୍ସୋରସି ଭୂଷିତଃ। ଜଟୀ ଯଜ୍ଞୋପଵୀତୀ ଚ ଭଗଵାନ୍ବାଲରୂପଧୃକ୍
ଅନ୍ଧାର ମେଘ ଭଳି ଦେହ, ଦୀପ୍ତିମାନ ଚକ୍ଷୁ, ବାମନ ଆକୃତି, ହାତରେ ଦଣ୍ଡ ଓ କମଣ୍ଡଳୁ, ଛାତିରେ ଶ୍ରୀବତ୍ସ ଚିହ୍ନ, ମୁଣ୍ଡରେ ଜଟା, ଗଳାରେ ଜଜ୍ଞୋପବୀତ, ଏହିପରି ଏକ ଶିଶୁ ରୂପେ ଭଗବାନ୍ ପ୍ରକାଶିତ ହେଲେ।
ଯଜ୍ଞଵାଟଂ ଗତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ଦାନଵେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଵୈ ତଦା। ବୃହସ୍ପତିସହାଯୋଽସୌ ପ୍ରଵିଷ୍ଟୋ ବଲିନୋ ମଖେ
ଶ୍ରୀମାନ୍ ବାମନ ଦାନବ ରାଜା ବଲିଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ବେଦିକାକୁ ଗଲେ। ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ସହିତ ସେ ବଲିଙ୍କ ଯଜ୍ଞ ମଣ୍ଡପକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଵାମନତନୁଂ ପ୍ରହୃଷ୍ଟୋ ବଲିରବ୍ରଵୀତ୍। ପ୍ରୀତୋସ୍ମି ଦର୍ଶନେ ଵିପ୍ର ବ୍ରୂହି ତ୍ଵଂ କିଂ ଦଦାନିତେ
ସେଇ ବାମନ ଦେହ ଦେଖି ବଲି ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ, 'ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଖି ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ। କହ, କଣ ଦେବାକୁ ଚାହୁଁଛ?'
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ବଲିନା ଵାମନଃ ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ହ
ବଲି ଏପରି କହିବା ପରେ ବାମନ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ସ୍ଵସ୍ତୀତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ବଲିଂ ଦେଵଃ ସ୍ମଯମାନୋଽଭ୍ଯଭାଷତ। ମେଦିନୀଂ ଦାନଵପତେ ଦେହି ମେ ଵିକ୍ରମତ୍ରଯମ୍
‘ଶୁଭ ହେଉ’ ବୋଲି ବଲିଙ୍କୁ କହି, ଭଗବାନ୍ ହସି କହିଲେ, 'ହେ ଦାନବ ପତି, ମୋତେ ତିନି ପାଉଁ ଜମି ଦିଅ।'
ବଲିର୍ଦଦୌ ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମା ଵିପ୍ରାଯାମିତତେଜସେ। ତତୋ ଦିଵ୍ଯାଦ୍ଭୁତତମଂ ରୂପଂ ଵିକ୍ରମତୋହରେଃ
ବଲି ଖୁସି ହୃଦୟରେ, ଅପାର ତେଜସ୍ୱୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଏହି ଦାନ ଦେଲେ। ତାପରେ ବିଷ୍ଣୁ, ତିନି ପଦ ଦେଉଥିବା, ଅଦ୍ଭୁତ ଦିବ୍ୟ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ।