ସମସ୍ତାନ୍ସରଥାନ୍ପଞ୍ଚଜଯେଯଂ ଯୁଧି ପାଣ୍ଡଵାନ୍। ଇତି ରାଜାଽବ୍ରଵୀଦ୍ଦେଵଂ ନେତି ଦେଵସ୍ତମବ୍ରଵୀତ୍
ରାଜା ଦେବତାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୁଁ ଯୁଦ୍ଧରେ ସମସ୍ତ ପାଣ୍ଡବ ଏବଂ ତାଙ୍କର ରଥୀମାନେକୁ ଜିତିପାରିବି।' ଦେବତା କହିଲେ, 'ନାହିଁ।'
ଅଜଯ୍ଯାଂଶ୍ଚାପ୍ଯଵଧ୍ଯାଂଶ୍ଚ ଵାରଯିଷ୍ଯସି ତାନ୍ଯୁଧି। ଋତେଽର୍ଜୁନଂ ମହାବାହୁଂ ନରଂ ନାମ ସୁରେଶ୍ଵରମ୍
'ତୁମେ ଯୁଦ୍ଧରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଅଜୟ ଏବଂ ଅବଧ୍ୟ କରିପାରିବ, କିନ୍ତୁ ଅର୍ଜୁନ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାହୁଧରୀ, ଦେବତାମାନେ ଯାହାକୁ ସ୍ୱାମୀ କହନ୍ତି, ସେ ଛଡ଼ି।'
ବଦର୍ଯାଂ ତପ୍ତତପସଂ ନାରାଯଣସହାଯକମ୍। ଅଜିତଂ ସର୍ଵଲୋକାନାଂ ଦେଵୈରପି ଦୁରାସଦମ୍
'ବଦରୀରେ, ସେ ନାରାୟଣଙ୍କ ସହିତ ଭୟଙ୍କର ତପସ୍ୟା କରୁଛନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ଅଜୟ, ଦେବତାମାନେ ପାଇଁ ମଧ୍ୟ ଅପହ୍ରାସ୍ୟ।'
ମଯା ଦତ୍ତଂ ପାଶୁପତଂ ଦିଵ୍ଯମପ୍ରତିମଂ ଶରମ୍। ଅଵାପ ଲୋକପାଲେଭ୍ଯୋ ଵଜ୍ରାଦୀନ୍ସ ମହାଶରାନ୍
'ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ଏବଂ ଅଦ୍ୱିତୀୟ ପାଶୁପତ ଅସ୍ତ୍ର ଦେଇଛି; ଲୋକପାଳମାନେଠାରୁ ସେ ବଜ୍ର ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବଡ଼ ଅସ୍ତ୍ର ମିଳିଛି।'
ଦେଵଦେଵୋ ହ୍ଯନନ୍ତାତ୍ମା ଵିଷ୍ଣୁଃ ସୁରଗୁରୁଃ ପ୍ରଭୁଃ। ପ୍ରଧାନପୁରୁଷୋଽଵ୍ଯକ୍ତୋଵିଶ୍ଵାତ୍ମାଵିଶ୍ଵମୂର୍ତିମାନ୍
'ଦେବମାନେର ଦେବତା, ଅନନ୍ତ ଆତ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ, ଦେବମାନେର ଗୁରୁ, ପ୍ରଭୁ, ପ୍ରାଚୀନ ପୁରୁଷ, ଅଦୂର୍ବ୍ୟ, ସମସ୍ତ ଜଗତର ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଦେହର ମାଲିକ।'
ଯୁଗାନ୍ତକାଲେ ସଂପ୍ରାପ୍ତେ କାଲାଗ୍ନିର୍ଦହତେ ଜଗତ୍। ସପର୍ଵତାର୍ଣଵଦ୍ଵୀପଂ ସଶୈଲଵନକାନନମ୍। ନିର୍ଦହନ୍ନାଗଲୋକାଂଶ୍ଚପାତାଲତଲଚାରିଣଃ
'ଯେତେବେଳେ ଯୁଗର ଶେଷ ଆସେ, କାଳାଗ୍ନି ସମସ୍ତ ଜଗତକୁ ଜଳାଇ ଦେଇଥାଏ—ପାହାଡ଼, ସମୁଦ୍ର, ଦ୍ୱୀପ, ଶୈଳ, ଜଙ୍ଗଲ ଓ କାନନ ସହିତ—ଅପରିଚଳିତ ନାଗ ଲୋକ ଓ ପାତାଳର ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ଦହି ଦେଇଥାଏ।'
ଅଥାନ୍ତରିକ୍ଷେ ସୁମହନ୍ନାନାଵର୍ଣାଃ ପଯୋଧରାଃ। ଘୋରସ୍ଵରା ଵିନଦିନସ୍ତଟିନ୍ମାଲାଵଲମ୍ବିନଃ। ସମୁତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ଦିଶଃ ସର୍ଵାଵିଵର୍ଷନ୍ତଃ ସମନ୍ତତଃ
'ତାପରେ ଆକାଶରେ ବଡ଼ ବଡ଼ ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ବଦଳ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଅନ୍ତି, ଭୟଙ୍କର ଶବ୍ଦ କରନ୍ତି, ବିଦ୍ୟୁତ ରେଖା ଲଟକିଥାଏ, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଉଠି, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି।'
ତତୋଽଗ୍ନୀଂ ଶମଯାମାସୁଃ ସଂଵର୍ତାଗ୍ନିନିଯାମକାଃ। ଅକ୍ଷମାତ୍ରୈଶ୍ଚ ଧାରାଭିସ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତ୍ଯାପୂର୍ଯ ସର୍ଵଶଃ
'ସେମାନେ ଦହନାଗ୍ନିକୁ ଶାନ୍ତ କରନ୍ତି—ସମ୍ବର୍ତ୍ତାଗ୍ନିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବାମାନେ—ଏବଂ ଏକ୍ଷମା ମାପର ଜଳଧାରା ସହିତ ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ପୂରି ଦେଇଥାନ୍ତି।'
ଏକାର୍ଣଵେ ତଦାତସ୍ମିନ୍ନୁପଶାନ୍ତଚରାଚରେ। ନଷ୍ଟଚନ୍ଦ୍ରାର୍କପଵନେ ଗ୍ରହନକ୍ଷତ୍ରଵର୍ଜିତେ। ଚତୁର୍ଯୁଗସହସ୍ରାନ୍ତେ ସଲିଲେନାପ୍ଲୁତା ମହୀ
'ତାପରେ ଏକ ମାତ୍ର ସମୁଦ୍ର ମଧ୍ୟରେ, ସମସ୍ତ ଚଳିତ ଓ ଅଚଳିତ ବସ୍ତୁ ଶାନ୍ତ, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ପବନ, ଗ୍ରହ ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ଅଦୃଶ୍ୟ, ଚାରି ଯୁଗର ହଜାର ଶେଷରେ, ପୃଥିବୀ ଜଳରେ ବିଲିନ ହୋଇଯାଏ।'
ତତୋ ନାରାଯଣାଖ୍ଯସ୍ତୁ ସହସ୍ରାକ୍ଷଃ ସହସ୍ରପାତ୍। ସହସ୍ରଶୀର୍ପା ପୁରୁଷଃ ସ୍ଵପ୍ନୁକାମସ୍ତ୍ଵତୀନ୍ଦ୍ରିଯଃ
'ତାପରେ ନାରାୟଣ, ଯାହାକୁ ହଜାର ଆଖି, ହଜାର ପାଦ, ହଜାର ମୁଣ୍ଡ ଥିବା ପୁରୁଷ କୁହାଯାଏ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିବା, ଶୟନ କରିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରିଥାନ୍ତି, ଅବସ୍ଥିତ ରହନ୍ତି।'
ଫଣାସହସ୍ରଵିକଟଂ ଶେଷଂ ପର୍ଯଙ୍କଭୋଗିନମ୍। ସହସ୍ରମିଵ ତିଗ୍ମାଂଶୁସଂଘାତମମିତଦ୍ଯୁତିମ୍। କୁନ୍ଦେନ୍ଦୁହାରଗୋକ୍ଷୀରମୃଣାଲକୁମୁଦପ୍ରଭମ୍
'ଭୟଙ୍କର ହଜାର ଫଣା ଥିବା ଶେଷ ନାଗ ଉପରେ, ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଏବଂ ତଳ ଶୟନ ଶୟା ଭଳି, ହଜାର ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଚମକୁଥିବା, ଅପରିମିତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା, କୁନ୍ଦ, ଚନ୍ଦ୍ର, ଦୁଧ, ଚାନ୍ଦି, କମଳ ତଣ୍ଡି ଭଳି ଧଳା।'
ତତ୍ରାସୌ ଭଗଵାନ୍ଦେଵଃ ସ୍ଵପଞ୍ଜଲନିଧୌ ତଦା। ନୈଶେନ ତମସା ଵ୍ଯାପ୍ତାଂ ସ୍ଵାଂ ରାତ୍ରିଂକୁରୁତେ ଵିଭୁଃ
'ସେଠାରେ, ଭଗବାନ ଦେବତା, ଜଳର ସମୁଦ୍ରରେ, ତାଙ୍କର ନିଜ ରାତି କରନ୍ତି, ନିଶାର ଅନ୍ଧାରରେ ଆବୃତ।'
ସତ୍ଵୋଦ୍ରେକାତ୍ପ୍ରବୁଦ୍ଧସ୍ତୁ ଶୂନ୍ଯଂ ଲୋକମପଶ୍ଯତ। ଇମଂ ଚୋଦାହରନ୍ତ୍ଯତ୍ରଶ୍ଲୋକଂ ନାରାଯଣଂ ପ୍ରତି
'ସତ୍ତ୍ୱ ଗୁଣର ବୃଦ୍ଧିରେ ଜାଗି, ସେ ଶୂନ୍ୟ ଜଗତକୁ ଦେଖିଲେ; ଏହି ବିଷୟରେ ନାରାୟଣ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏକ ଶ୍ଲୋକ ପଢ଼ାଯାଏ।'
ଆପୋ ନାରାସ୍ତତ୍ତନଵ ଇତ୍ଯପାଂ ନାମ ଶୁଶ୍ରୁମଃ। ଅଯନଂ ତେନ ଚୈଵାସ୍ତେ ତେନ ନାରାଯଣଃ ସ୍ମୃତଃ
'ଜଳକୁ ନରା କୁହାଯାଏ, କାରଣ ଏହି ତାଙ୍କର ମୂଳ ରୂପ; ଆମେ ଶୁଣିଛୁ ଯେ ଜଳର ଏହି ନାମ, ଏବଂ ସେ ତାହାରେ ଶୟନ କରୁଥିବାରୁ, ତାଙ୍କୁ ନାରାୟଣ କୁହାଯାଏ।'
ପ୍ରଧ୍ଯାନସମକାଲଂ ତୁପ୍ରଜାହେତୋଃ ସନାତନଃ। ଧ୍ଯାତମାତ୍ରେ ତୁ ଭଗଵନ୍ନାଭ୍ଯାଂ ପଦ୍ମଃ ସମୁତ୍ଥିତଃ
ଏହି ଦୀର୍ଘ ଧ୍ୟାନର ସମୟରେ, ସୃଷ୍ଟିର ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ହେ ଚିରଅବିନାଶୀ, ତୁମକୁ ଚିନ୍ତା କରିବା ସହିତ, ତୁମ ନାଭିରୁ ଏକ ପଦ୍ମ ଫୁଟିଉଠିଲା।
ତତଶ୍ଚତୁର୍ମୁଖୋ ବ୍ରହ୍ମା ନାଭିପଦ୍ମାଦ୍ଵିନିଃସୃତଃ। ତତ୍ରୋପଵିଷ୍ଟଃ ସହସା ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକପିତାମହଃ
ତାପରେ ଏହି ନାଭିର ପଦ୍ମରୁ ଚାରିମୁହା ବ୍ରହ୍ମା ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ; ସେଠାରେ ହଠାତ୍ ବ୍ରହ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ପିତାମହ, ବସିଗଲେ।
ଶୂନ୍ଯଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଜଗତ୍କୃତ୍ସ୍ନଂ ମାନସାନାତ୍ମନଃ ସମାନ୍। ତତୋ ମରୀଚିପ୍ରମୁଖାନ୍ମହର୍ଷୀନସୃଜନ୍ନଵ
ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ ସମସ୍ତ ଜଗତ ଶୂନ୍ୟ; ନିଜ ମନରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଚେତନା ସହିତ, ସେ ମରୀଚି ଓ ଅନ୍ୟ ମହାଋଷିମାନେଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ତେଽସୃଜନ୍ସର୍ଵଭୂତାନି ତ୍ରସାନି ସ୍ଥାଵରାଣି ଚ। ଯକ୍ଷରାକ୍ଷସଭୂତାନି ପିଶାଚୋରଗମାନୁଷାନ୍
ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ, ଚଳାନ୍ତି ଓ ଅଚଳ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ, ଭୂତ, ପିଶାଚ, ସର୍ପ ଓ ମାନବମାନେଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ସୃଜତେ ବ୍ରହ୍ମମୂର୍ତିସ୍ତୁ ରକ୍ଷତେ ପୌରୁଷୀ ତନୁଃ। ରୌଦ୍ରୀ ଭାଵେନ ଶମଯେତ୍ତିସ୍ରୋଽଵସ୍ଥାଃ ପ୍ରଜାପତେଃ
ସେ ବ୍ରହ୍ମାର ରୂପରେ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି, ପୁରୁଷ ରୂପରେ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଏବଂ ରୌଦ୍ର ଭାବରେ ବିନାଶ କରନ୍ତି — ଏହି ତିନି ଅବସ୍ଥା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର।
ନ ଶ୍ରୁତଂ ତେ ସିନ୍ଧୁପତେ ଵିଷ୍ଣୋରଦ୍ଭୁତକର୍ମଣଃ। କଥ୍ଯମାନାନି ମୁନିଭିର୍ବ୍ରାହ୍ମଣୈର୍ଵେଦପାରଗୈଃ
ହେ ସିନ୍ଧୁର ନାଥ, ତୁମେ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ ବିଷୟରେ ଶୁଣିନାହାଁ, ଯାହା ବେଦ ଜ୍ଞାନୀ ଋଷି ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କଥା କହନ୍ତି।
ଜଲେନ ସମନୁପ୍ରାପ୍ତେ ସର୍ଵତଃ ପୃଥିଵୀତଲେ। ତଦା ଚୈକାର୍ଣଵେ ତସ୍ମିନନେକାକାଶେ ପ୍ରଭୁଶ୍ଚରନ୍
ଯେତେବେଳେ ଜଳ ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀକୁ ଢାକି ଦେଇଥିଲା, ସେତେବେଳେ ଏକ ଏକା ମହାସାଗରରେ, ପ୍ରଭୁ ବହୁ ରୂପରେ ବିଚରଣ କରୁଥିଲେ।
ନିଶାଯାମିଵ ଖଦ୍ଯୋତଃ ପ୍ରାଵୃଟ୍କାଲେ ସମନ୍ତତଃ। ପ୍ରତିଷ୍ଠାନାଯ ପୃଥିଵୀଂ ମାର୍ଗମାଣସ୍ତଦାଽଭଵତ୍
ବର୍ଷା ଋତୁର ରାତିରେ ଜାଇଁ ଜ୍ଵାଳା ଲାଇଁ ଖଡ୍ୟୋତ ଭଳି, ସେ ସମସ୍ତଠାରେ ପୃଥିବୀକୁ ଖୋଜୁଥିଲେ, ଏକ ନିଶ୍ଚିତ ସ୍ଥାନ ପାଇଁ।
ଜଲେ ନିମଗ୍ନାଂ ଗାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଚୋଦ୍ଧର୍ତୁଂ ମନସେଚ୍ଛତି। କିଂନୁ ରୂପମହଂ କୃତ୍ଵାସଲିଲାଦୁଦ୍ଧରେ ମହୀମ୍
ପୃଥିବୀକୁ ଜଳରେ ଡୁବିଥିବା ଦେଖି, ସେ ମନରେ ଭାବିଲେ — 'ମୁଁ କେଉଁ ରୂପ ନେଇ ଏହି ମହୀକୁ ଜଳରୁ ଉଠାଇବି?'
ଏଵଂ ସଂଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦିଵ୍ଯେନ ଚକ୍ଷୁଷା। ଜଲକ୍ରୀଡାଭିରୁଚିତଂ ଵାରାହଂ ରୂପମସ୍ମରତ୍
ଏଭଳି ଚିନ୍ତା କରି, ଦିବ୍ୟ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖି, ଜଳରେ ଖେଳିବାକୁ ଯୋଗ୍ୟ ଭାରାହ ରୂପକୁ ସେ ସ୍ମରଣ କଲେ।
କୃତ୍ଵା ଵରାହଵପୁପଂ ଵାଙ୍ମଯଂ ଵେଦସଂମିତମ୍। ଦଶଯୋଜନଵିସ୍ତୀର୍ଣମାଯତଂ ଶତଯୋଜନମ୍
ବେଦରେ ବର୍ଣ୍ନିତ ଭାରାହ ରୂପକୁ ନେଇ, ଦଶ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ଏବଂ ଶତ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଦେହ ଧାରଣ କଲେ।
ମହାପର୍ଵତଵର୍ଷ୍ମାଭଂ ତୀକ୍ଷ୍ଣଦଂଷ୍ଟ୍ରଂପ୍ରଦୀପ୍ତିମତ୍। ମହାମେଘୌଘନିର୍ଘୋପଂ ନୀଲଜୀମୂତସନ୍ନିଭମ୍
ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଭଳି ଦେହ, ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଏବଂ ଜ୍ଵଳନ୍ତ ଦାନ୍ତ, ବଡ଼ ମେଘ ଭଳି ଗର୍ଜନ, ବର୍ଷା ମେଘ ଭଳି ନୀଳ ଦେହ।
ଭୂତ୍ଵା ଯଜ୍ଞଵରାହୋ ଵୈ ଅପଃ ସଂପ୍ରାଵିଶତ୍ପ୍ରଭୁଃ। ଦଂଷ୍ଟ୍ରେଣୈକେନ ଚୋଦ୍ଧୃତ୍ଯସ୍ଵେ ସ୍ଥାନେ ନ୍ଯଵିଶନ୍ମହୀମ୍
ଯଜ୍ଞ ଭାରାହ ରୂପ ନେଇ, ପ୍ରଭୁ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଏକ ଦାନ୍ତରେ ପୃଥିବୀକୁ ଉଠାଇ, ତାଙ୍କର ନିଜ ସ୍ଥାନରେ ରଖିଲେ।
ପୁନରେଵ ମହାବାହୁରପୂର୍ଵାଂ ତନୁମାଶ୍ରିତଃ। ନରସ୍ଯ କୃତ୍ଵାଽର୍ଧତନୁଂ ସିଂହସ୍ଯାର୍ଧତନୁଂ ପ୍ରଭୁଃ
ପୁନି ମହାବାହୁ ପ୍ରଭୁ ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପ ଧାରଣ କଲେ — ଅର୍ଧ ମନୁଷ୍ୟ ଓ ଅର୍ଧ ସିଂହ।
ଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ସଭାଂ ଗତ୍ଵାପାଣିଂ ସଂସ୍ପୃଶ୍ଯପାଣିନା। ଦୈତ୍ଯାନାମାଦିପୁରୁଷଃ ସୁରାରିର୍ଦିତିନନ୍ଦନଃ
ଦେତ୍ୟ ରାଜାଙ୍କର ସଭାକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ତାଙ୍କୁ ହାତରେ ଛୁଇଁଲେ, ଦେତ୍ୟମାନଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପୁରୁଷ, ଦିତିର ପୁତ୍ର, ସେଠାରେ ଦଢ଼ି ରହିଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଚାପୂର୍ଵଵପୁଷଂ କ୍ରୋଧାତ୍ସଂରକ୍ତଲୋଚନଃ। ଶୂଲୋଦ୍ଯତକରଃ ସ୍ରଗ୍ଵୀ ହିରଣ୍ଯକଶିପୁସ୍ତଦା
ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ରୂପକୁ ଦେଖି, ହିରଣ୍ୟକଶିପୁ, ମୁଣ୍ଡରେ ମାଳା ଏବଂ ହାତରେ ତ୍ରିଶୂଳ ଉଠାଇ, କ୍ରୋଧରେ ଲାଲ ଚକ୍ଷୁ ସହିତ—