ଯଃ ପୁମାନଭଵତ୍ତତ୍ର ତଂ ସ ରାଜର୍ଷିସତ୍ତମଃ। ଵସୁର୍ଵସୁପ୍ରଦଶ୍ଚକ୍ରେ ସେନାପତିମରିନ୍ଦମଃ
ସେଠାରେ ଯେ ପୁଅ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ଓ ଦାନଶୀଳ ବସୁ, ତାଙ୍କୁ ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରୁଥିବା ସେନାପତି କରିଦେଲେ।
ଚକାର ପତ୍ନୀଂ କନ୍ଯାଂ ତୁ ତଥା ତାଂ ଗିରିକାଂ ନୃପଃ। ଵସୋଃ ପତ୍ନୀ ତୁ ଗିରିକା କାମକାଲଂ ନ୍ଯଵେଦଯତ୍
ରାଜା ସେ ଝିଅକୁ ନିଜ ରାଣୀ କରିଲେ, ଏଭଳି ଗିରିକା ବସୁଙ୍କର ପତ୍ନୀ ହେଲେ। ଏବଂ ଗିରିକା, ବସୁଙ୍କର ରାଣୀ, ଆସା ପରି ତାଙ୍କୁ ଏହି ଖବର ଦେଲେ।
ଋତୁକାଲମନୁପ୍ରାପ୍ତା ସ୍ନାତା ପୁଂସଵନେ ଶୁଚିଃ। ତଦହଃ ପିତରଶ୍ଚୈନପୂଚୁର୍ଜହି ମୃଗାନିତି
ତାଙ୍କର ଋତୁକାଳ ଆସିଲାବେଳେ, ସେ ସ୍ନାନ କରି ପବିତ୍ର ହେଲେ। ସେହି ଦିନ ତାଙ୍କର ବାପାମାନେ ରାଜାଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ମୃଗ ଶିକାର କର।'
ତଂ ରାଜସତ୍ତମଂ ପ୍ରୀତାସ୍ତଦା ମତିମତାଂ ଵରଃ। ସ ପିତୄଣାଂ ନିଯୋଗେନ ତାମତିକ୍ରମ୍ଯ ପାର୍ଥିଵଃ
ସେ ରାଜା, ଅତ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରସନ୍ନ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପିତୃମାନେ ଯେପରି ଆଦେଶ ଦେଲେ, ସେହିପରି ଗିରିକାକୁ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଗଲେ।
ଚକାର ମୃଗଯାଂ କାମୀ ଗିରିକାମେଵ ସଂସ୍ମରନ୍। ଅତୀଵ ରୂପସଂପନ୍ନାଂ ସାକ୍ଷାଚ୍ଛ୍ରିଯମିଵାପରାମ୍
କାମନାରେ ମନ ରଖି, ସେ ମୃଗ ଶିକାର କରିବାକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୁନ୍ଦର ଗିରିକାଙ୍କୁ ମନେ ପକାଇଲେ, ଯେଉଁଠି ସେ ଦେବୀ ଲକ୍ଷ୍ମୀଙ୍କ ପରି ଲାଗୁଥିଲେ।
ଅଶୋକୈଶ୍ଚମ୍ପକୈଶ୍ଚୂତୈରନେକୈରତିମୁକ୍ତକୈଃ। ପୁନ୍ନାଗୈଃ କର୍ଣିକାରୈଶ୍ଚ ବକୁଲୈର୍ଦିଵ୍ଯପାଟଲୈଃ
ଅଶୋକ, ଚମ୍ପକ, ଆମ୍ବ, ଅନେକ ଅତିମୁକ୍ତ, ପୁନ୍ନାଗ, କର୍ଣ୍ଣିକାର, ବକୁଳ ଏବଂ ଦିବ୍ୟ ପାଟଳ ଗଛରେ ଭରିଥିବା—
ପନସୈର୍ନାରିକେଲୈଶ୍ଚ ଚନ୍ଦନୈଶ୍ଚାର୍ଜୁନୈସ୍ତଥା। ଏତୈ ରମ୍ଯୈର୍ମହାଵୃକ୍ଷୈଃ ପୁଣ୍ଯୈଃ ସ୍ଵାଦୁଫଲୈର୍ଯୁତମ୍
ପନସ, ନାଡ଼ିଆ, ଚନ୍ଦନ ଏବଂ ଅର୍ଜୁନ ଗଛ ସହିତ, ସେ ସମସ୍ତ ରମଣୀୟ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟ ମହାବୃକ୍ଷ, ମିଠା ଫଳରେ ଭରିଥିଲା।
କୋକିଲାକୁଲସନ୍ନାଦଂ ମତ୍ତଭ୍ରମରନାଦିତମ୍। ଵସନ୍ତକାଲେ ତତ୍ପଶ୍ଯନ୍ଵନଂ ଚୈତ୍ରରଥୋପମମ୍
କୋଇଲିଙ୍କ ଡାକ ଏବଂ ମଦମତ ମଧୁମକ୍ଷିକାଙ୍କ ଗୁଞ୍ଜନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ସେ ବସନ୍ତକାଳରେ ଏହି ଅରଣ୍ୟକୁ ଦେଖିଲେ, ଯାହା ଚୈତ୍ରରଥ ଉଦ୍ୟାନ ପରି ଲାଗୁଥିଲା।
ମନ୍ମଥାଭିପରୀତାତ୍ମା ନାପଶ୍ଯଦ୍ଗିରିକାଂ ତଦା। ଅପଶ୍ଯନ୍କାମସଂତପ୍ତଶ୍ଚରମାଣୋ ଯଦୃଚ୍ଛଯା
ପ୍ରେମରେ ମନ ଭରିଯିବାରୁ, ସେ ସମୟରେ ଗିରିକାକୁ ଦେଖିପାରିଲେ ନାହିଁ। ଆକାଂକ୍ଷାରେ ଜଳି, ଅନ୍ୟେଥା ଘୁରୁଥିଲେ।
ପୁଷ୍ପସଂଛନ୍ନଶାଖାଗ୍ରଂ ପଲ୍ଲଵୈରୁପଶୋଭିତମ୍। ଅଶୋକସ୍ତବକୈଶ୍ଛନ୍ନଂ ରମଣୀଯମପଶ୍ଯତ
ଫୁଲରେ ଢାକା ଏକ ଡାଳ, ନୂଆ ପତ୍ରରେ ଶୋଭିତ, ଅଶୋକ ମାଞ୍ଚିରେ ଲୁଚିଥିବା ଏକ ରମଣୀୟ ଶାଖାକୁ ଦେଖିଲେ।
ଅଧସ୍ଯାତ୍ତସ୍ଯ ଛାଯାଯାଂ ସୁଖାସୀନୋ ନରାଧିପଃ। ମଧୁଗନ୍ଧୈଶ୍ଚ ସଂଯୁକ୍ତଂ ପୁଷ୍ପଗନ୍ଧମନୋହରମ୍
ସେ ଡାଳର ଛାୟା ତଳେ ଆରାମରେ ବସି, ରାଜା ମଧୁର ଫୁଲ ଓ ମଧୁର ଗନ୍ଧର ଆନନ୍ଦ ଉଠାଇଲେ।
ଵାଯୁନା ପ୍ରେର୍ଯମାଣସ୍ତୁ ଧୂମ୍ରାଯ ମୁଦମନ୍ଵଗାତ୍। `ଭାର୍ଯାଂ ଚିନ୍ତଯମାନସ୍ଯ ମନ୍ମଥାଗ୍ନିରଵର୍ଧତ।' ତସ୍ଯ ରେତଃ ପ୍ରଚସ୍କନ୍ଦ ଚରତୋ ଗହନେ ଵନେ
ବାୟୁରେ ଡୋଲି, ସେ ଖୁସି ହେଲେ। ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କୁ ଭାବି ରହି, କାମନାର ଅଗ୍ନି ବଢ଼ିଗଲା, ଏବଂ ଘନ ଅରଣ୍ୟରେ ଘୁରୁଥିବା ସମୟରେ ତାଙ୍କର ବୀର୍ୟ ଝରିଗଲା।
ସ୍କନ୍ନମାତ୍ରଂ ଚ ତଦ୍ରେତୋ ଵୃକ୍ଷପତ୍ରେଣ ଭୂମିପଃ। ପ୍ରତିଜଗ୍ରାହ ମିଥ୍ଯା ମେ ନ ପତେଦ୍ରେତ ଇତ୍ଯୁତ
ବୀର୍ୟ ଝରିବା ସହିତ, ରାଜା ଏକ ପତ୍ରରେ ଧରିଲେ, 'ମୋର ବୀର୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ ନହେଉ' ବୋଲି କହିଲେ।
ଅଙ୍ଗୁଲୀଯେନ ଶୁକ୍ଲସ୍ଯ ରକ୍ଷାଂ ଚ ଵିଦଧେ ନୃପଃ। ଅଶୋକସ୍ତବକୈ ରକ୍ତୈଃ ପଲ୍ଲଵୈଶ୍ଚାପ୍ଯବନ୍ଧଯତ୍
ତାଙ୍କର ଅଙ୍ଗୁଠିରେ ବୀର୍ୟକୁ ସୁରକ୍ଷିତ କଲେ, ଏବଂ ଲାଲ ଅଶୋକ ମାଞ୍ଚି ଓ କୋମଳ ପତ୍ରରେ ବାନ୍ଧିଦେଲେ।
ଇଦଂ ମିଥ୍ଯା ପରିସ୍କନ୍ନଂ ରେତୋ ମେ ନ ଭଵେଦିତି। ଋତୁଶ୍ଚ ତସ୍ଯାଃ ପତ୍ନ୍ଯା ମେ ନ ମୋଘଃ ସ୍ଯାଦିତି ପ୍ରଭୁଃ
'ଏହି ଝରିଥିବା ବୀର୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ ନ ହେଉ', ଏବଂ 'ମୋର ଭାର୍ଯ୍ୟାଙ୍କର ଋତୁକାଳ ବ୍ୟର୍ଥ ନ ହେଉ', ବୋଲି ସେ ପ୍ରଭୁ ଭାବିଲେ।
ସଂଚିନ୍ତ୍ଯୈଵଂ ତଦା ରାଜା ଵିଚାର୍ଯ ଚ ପୁନଃପୁନଃ। ଅମୋଘତ୍ଵଂ ଚ ଵିଜ୍ଞାଯ ରେତସୋ ରାଜସତ୍ତମଃ
ଏଭଳି ଭାବି, ପୁନିପୁନି ଚିନ୍ତା କରି, ବୀର୍ୟ ବ୍ୟର୍ଥ ହେବ ନାହିଁ ବୋଲି ବୁଝି, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ରାଜା ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ।
ଶୁକ୍ରପ୍ରସ୍ଥାପନେ କାଲଂ ମହିଷ୍ଯା ପ୍ରସମୀକ୍ଷ୍ଯ ଵୈ। ଅଭିମନ୍ତ୍ର୍ଯାଥ ତଚ୍ଛୁକ୍ରମାରାତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତମାଶୁଗମ୍
ସେ ସମୟରେ, ତାଙ୍କର ରାନୀଙ୍କର ଶୁକ୍ର ବିସର୍ଜନ ପାଇଁ ଉପଯୁକ୍ତ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦେଖି, ସେ ଶୁକ୍ରକୁ ମନ୍ତ୍ରପୂର୍ବକ ପବିତ୍ର କରିଲେ, ଯାହା ତୁରନ୍ତ ବାହାରିବାକୁ ପ୍ରସ୍ତୁତ ଥିଲା।
ସୂକ୍ଷ୍ମଧର୍ମାର୍ଥତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞୋ ଗତ୍ଵା ଶ୍ଯେନଂ ତତୋଽବ୍ରଵୀତ୍। ମତ୍ପ୍ରିଯାର୍ଥମିଦଂ ସୌମ୍ଯ ଶୁକ୍ରଂ ମମ ଗୃହଂ ନଯ
ଧର୍ମ ଓ ଆର୍ଥିକ ତତ୍ତ୍ୱର ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅର୍ଥ ବୁଝି, ସେ ଶ୍ୟେନ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ, 'ମୋର ପ୍ରିୟା ପାଇଁ, ମୃଦୁ ହୃଦୟ ଥିବା ପକ୍ଷୀ, ଏହି ଶୁକ୍ରକୁ ମୋ ଘରକୁ ନେଇଯା।'
ଗୃହୀତ୍ଵା ତତ୍ତଦା ଶ୍ଯେନସ୍ତୂର୍ଣମୁତ୍ପତ୍ଯ ଵେଗଵାନ୍
ତାପରେ, ଶ୍ୟେନ ଏହାକୁ ନେଇ, ବେଗରେ ଆକାଶକୁ ଉଡ଼ିଗଲା।
ଜଵଂ ପରମମାସ୍ଥାଯ ପ୍ରଦୁଦ୍ରାଵ ଵିହଂଗମଃ। ତମପଶ୍ଯଦଥାଯାନ୍ତଂ ଶ୍ଯେନଂ ଶ୍ଯେନସ୍ତଥାଽପରଃ
ସେ ପକ୍ଷୀ ସର୍ବାଧିକ ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ହୋଇ ଦୂତିରେ ଉଡ଼ୁଥିଲା; ଏହି ସମୟରେ, ଅନ୍ୟ ଏକ ଶ୍ୟେନ ତାଙ୍କୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖିଲା।
ଅଭ୍ଯଦ୍ରଵଚ୍ଚ ତଂ ସଦ୍ଯୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵୈଵାମିଷଶଙ୍କଯା। ତୁଣ୍ଡଯୁଦ୍ଧମଥାକାଶେ ତାଵୁଭୌ ସଂପ୍ରଚକ୍ରତୁଃ
ଅନ୍ୟ ଶ୍ୟେନ ମାଂସ ଭାବି, ସେଠାରେ ସହସା ଆକ୍ରମଣ କଲା; ଏବଂ ଦୁଇଟି ପକ୍ଷୀ ଆକାଶରେ ତାଙ୍କର ଠୁଣ୍ଡାରେ ଯୁଦ୍ଧ କରିବାକୁ ଲାଗିଲେ।
ଯୁଦ୍ଧ୍ଯତୋରପତଦ୍ରେତସ୍ତଚ୍ଚାପି ଯମୁନାମ୍ଭସି। ତତ୍ରାଦ୍ରିକେତି ଵିଖ୍ଯାତା ବ୍ରହ୍ମଶାପାଦ୍ଵରାପ୍ସରା
ଯୁଦ୍ଧ କରୁଥିବାବେଳେ, ସେ ଶୁକ୍ର ଖସିଯାଇ ଯମୁନା ନଦୀର ପାଣିରେ ପଡ଼ିଲା; ସେଠାରେ ଏକ ଦେବକନ୍ୟା ଅଦ୍ରିକା ନାମରେ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶାପରେ ମାଛ ରୂପ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।
ମୀନଭାଵମନୁପ୍ରାପ୍ତା ବଭୂଵ ଯମୁନାଚରୀ। ଶ୍ଯେନପାଦପରିଭ୍ରଷ୍ଟଂ ତଦ୍ଵୀର୍ଯମଥ ଵାସଵମ୍
ମାଛ ରୂପ ଧାରଣ କରି, ସେ ଅଦ୍ରିକା ଯମୁନାରେ ଘୁରୁଥିଲେ; ଶ୍ୟେନର ତଳନୁଖୁଣିଠାରୁ ଖସିପଡ଼ିଥିବା ସେ ଶୁକ୍ରକୁ ମାଛ ରୂପ ଥିବା ସେ ଜୋରରେ ଧରିଲେ।
ଜଗ୍ରାହ ତରସୋପେତ୍ଯ ସାଽଦ୍ରିକା ମତ୍ସ୍ଯରୂପିଣୀ। କଦାଚିଦପି ମତ୍ସୀଂ ତାଂ ବବନ୍ଧୁର୍ମତ୍ସ୍ଯଜୀଵିନଃ
ଅଦ୍ରିକା ମାଛ ରୂପରେ ତୁରନ୍ତ ସେ ଶୁକ୍ରକୁ ଗିଲେ; କିଛି ସମୟ ପରେ ମାଛ ଧରୁଥିବା ମଣିଷମାନେ ସେ ମାଛକୁ ଧରିଲେ।
ମାସେ ଚ ଦଶମେ ପ୍ରାପ୍ତେ ତଦା ଭରତସତ୍ତମ।। ଉଜ୍ଜହ୍ରୁରୁଦରାତ୍ତସ୍ଯାଃ ସ୍ତ୍ରୀଂ ପୁମାଂସଂ ଚ ମାନୁଷୌ
ଦଶମ ମାସ ଆସିଲାବେଳେ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ମାଛର ପେଟରୁ ଏକ ଝିଅ ଓ ଏକ ପୁଅ ମଣିଷ ଜନ୍ମ ନେଲେ।
ଆଶ୍ଚର୍ଯଭୂତଂ ତଦ୍ଗତ୍ଵା ରାଜ୍ଞେଽଥ ପ୍ରତ୍ଯଵେଦଯନ୍। କାଯେ ମତ୍ସ୍ଯା ଇମୌ ରାଜନ୍ସଂଭୂତୌ ମାନୁଷାଵିତି
ଏହି ଅଦ୍ଭୁତ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ସେମାନେ ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲେ ଏବଂ କହିଲେ, 'ହେ ରାଜା, ଏହି ମାଛର ଶରୀରରୁ ଏହି ଦୁଇ ମଣିଷ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି।'
ତଯୋଃ ପୁମାଂସଂ ଜଗ୍ରାହ ରାଜୋପରିଚରସ୍ତଦା। ସ ମତ୍ସ୍ଯୋ ନାମ ରାଜାସୀଦ୍ଧାର୍ମିକଃ ସତ୍ଯସଙ୍ଗରଃ
ସେ ଦୁଇଁ ମଧ୍ୟରୁ, ରାଜା ଉପରିଚର ବସୁ ପୁଅଟିକୁ ନେଲେ; ସେ ରାଜା 'ମାଛ' ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ, ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଓ ସତ୍ୟବାନ୍।
ସାଽପ୍ସରା ମୁକ୍ତଶାପା ଚ କ୍ଷଣେନ ସମପଦ୍ଯତ। ଯା ପୁରୋକ୍ତା ଭଗଵତା ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଗତା ଶୁଭା
ସେ ଅପ୍ସରା, ଶାପରୁ ମୁକ୍ତ ହୋଇ, କ୍ଷଣମାତ୍ରରେ ତାଙ୍କର ଦେବୀ ରୂପ ପୁନି ପାଇଲେ; ଯିଏ ପୂର୍ବରୁ ଭଗବାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପଶୁ ଯୋନିରେ ପଡ଼ିଥିବା ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଥିଲେ।
ମାନୁଷୌ ଜନଯିତ୍ଵା ତ୍ଵଂ ଶାପମୋକ୍ଷମଵାପ୍ସ୍ଯସି। ତତଃ ସାଜନଯିତ୍ଵା ତୌ ଵିଶସ୍ତା ମତ୍ସ୍ଯଘାତିଭିଃ
'ତୁମେ ଦୁଇ ମଣିଷ ଜନ୍ମ ଦେଲେ ପରେ ଶାପରୁ ମୁକ୍ତ ହେବା।' ଏଭଳି, ସେ ଦୁଇଁକୁ ଜନ୍ମ ଦେଇ, ମାଛ ଧରୁଥିବା ଲୋକମାନେ ତାଙ୍କୁ ମାରିଦେଲେ।
ସଂତ୍ଯଜ୍ଯ ମତ୍ସ୍ଯରୂପଂ ସା ଦିଵ୍ଯଂ ରୂପମଵାପ୍ଯ ଚ। ସିଦ୍ଧର୍ଷିଚାରଣପଥଂ ଜଗାମାଥ ଵରାପ୍ସରାଃ
ମାଛ ରୂପକୁ ଛାଡ଼ି, ସେ ଦେବୀ ରୂପ ପୁନି ପାଇଲେ ଏବଂ ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଅପ୍ସରା ହୋଇ ଦେବତା, ଋଷି ଓ ଚାରଣମାନେ ଯେଉଁପଥରେ ଯାଆନ୍ତି, ସେଠାକୁ ଚଲିଗଲେ।