ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଦୀନୋ ଦୁଶାସନୋଽବ୍ରଵୀତ୍। ଅଶ୍ରୁକଣ୍ଠଃ ସୁଦୁଃଖାର୍ତଃ ପ୍ରାଞ୍ଜଲିଃ ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ଚ
ସେ କଥା ଶୁଣି, ଦୁଃଶାସନ ବିପର୍ଯ୍ୟସ୍ତ ହୋଇ, ଅଶ୍ରୁ ଭରା କଣ୍ଠରେ, ଗଭୀର ଦୁଃଖରେ, ହାତ ଜୋଡି ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ କହିଲେ।
ସଗଦ୍ଗଦମିଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ଭ୍ରାତରଂ ଜ୍ଯେଷ୍ଠମାତ୍ମନଃ। କପ୍ରସୀଦେତ୍ଯପତଦ୍ଭୂମୌ ଦୂଯମାନେନ ଚେତସା
କମ୍ପିତ କଣ୍ଠରେ, ନିଜ ଜ୍ଯେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କୁ 'ଦୟା କର' ବୋଲି କହି, ମନ ମଧ୍ୟ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ଭୂମିରେ ପଡିଗଲେ।
ଦୁଃଖିତଃ ପାଦଯୋସ୍ତସ୍ଯ ନେତ୍ରଜଂ ଜଲମୁତ୍ସୃଜନ୍। ଉକ୍ତଵାଂଶ୍ଚ ନରଵ୍ଯାଘ୍ରୋ ନୈତଦେଵଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଦୁଃଖିତ ହୋଇ, ଭାଇଙ୍କର ପାଦ ଉପରେ ଅଶ୍ରୁ ଝରାଇ, ନରସିଂହ କହିଲେ, 'ଏପରି ହେବ ନାହିଁ।'
ଵିଦୀର୍ଯତ୍ସକଲା ଭୂମିର୍ଦ୍ଯୌଶ୍ଚାପି ଶକଲୀଭଵେତ୍। ରଵିରାତ୍ମପ୍ରଭାଂ ଜହ୍ଯାତ୍ସୋମଃ ଶୀତାଂଶୁତାଂ ତ୍ଯଜେତ୍
ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ଭାଙ୍ଗିଯାଉ, ଆକାଶ ଖଣ୍ଡ ଖଣ୍ଡ ହେଉ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ଆଲୋକ ଛାଡିଦିଅ, ଚନ୍ଦ୍ର ନିଜ ଶୀତଳତା ଛାଡିଦିଅ—
ଵାଯୁଃ ଶୈଘ୍ର୍ଯମଥୋ ଜହ୍ଯାଦ୍ଧିମଵାଂଶ୍ଚ ହିମଂ ତ୍ଯଜେତ୍। ଶୁଷ୍ଯେତ୍ତୋଯଂ ସମୁଦ୍ରେଷୁ ଵହ୍ନିରପ୍ଯୁଷ୍ଣତାଂ ତ୍ଯଜେତ୍
ବାୟୁ ତାର ତ୍ୱରିତତା ଛାଡିଦିଅ, ହିମାଳୟ ତାର ହିମ ଛାଡିଦିଅ, ସମୁଦ୍ରର ଜଳ ଶୁଷ୍କ ହେଉ, ଅଗ୍ନି ତାର ଉଷ୍ଣତା ଛାଡିଦିଅ—
ନ ଚାହଂ ତ୍ଵଦୃତେ ରାଜନ୍ପ୍ରଶାସେଯଂ ଵସୁଂଧରାମ୍। ପୁନଃପୁନଃ ପ୍ରସୀଦେତି ଵାକ୍ଯଂ ଚେଦମୁଵାଚ ହ
କିନ୍ତୁ ମୁଁ, ରାଜନ୍, ତୁମ ବିନା ପୃଥିବୀ ଶାସନ କରିପାରିବି ନାହିଁ। ପୁନି ପୁନି, ସେ ଏହି କଥା କହି ଦୟା ଚାହିଲେ।
ଶତ୍ରୂଣାଂ ଶୋକକୃଦ୍ରାଜନ୍ସୁହୃଦାଂ ଶୋକନାଶନଃ' ତ୍ଵମେଵ ନଃକୁଲେରାଜା ଭଵିଷ୍ଯସି ଶତଂ ସମାଃ
ରାଜା, ଆପଣ ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇଥିବା, ମିତ୍ରମାନଙ୍କର ଦୁଃଖ ଦୂର କରିଥିବା। ଆମ ପରିବାରରେ ଆପଣ ଏକା ରାଜା ହୋଇ ଶତ ବର୍ଷ ରହନ୍ତୁ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ସ ରାଜାନଂ ସୁଶ୍ଵରଂ ପ୍ରରୁରୋଦ ହ। ପାଦୌ ସଂସ୍ପୃଶ୍ଯ ମାନାର୍ହୌ ଭ୍ରାତୁର୍ଜ୍ଯେଷ୍ଠସ୍ଯ ଭାରତ
ଏପରି କହି ଶୁଭ୍ର ଶବ୍ଦରେ କାନ୍ଦିଲେ, ଆପଣଙ୍କ ଜେଷ୍ଠ ଭାଇଙ୍କର ଗୌରବମୟ ପାଦକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରିଲେ, ଭାରତବଂଶୀ।
ତଥା ତୌ ଦୁଃଖିତୌ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦୁଃଶାସନସୁଯୋଧନୌ। ଅଭିଗମ୍ଯ ଵ୍ଯଥାଵିଷ୍ଟଃ କର୍ଣସ୍ତୌ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ
ସେ ଦୁଇଜଣ ଦୁଃଖରେ ଡୁବିଥିବାକୁ ଦେଖି, ଦୁଃଶାସନ ଓ ସୁଯୋଧନଙ୍କୁ, କର୍ଣ୍ଣ ଦୁଃଖରେ ଭରି, ସେମାନଙ୍କୁ ନିକଟକୁ ଗଲେ ଓ କଥା କହିଲେ।
ଵିଷୀଦଥଃ କିଂ କୌରଵ୍ଯୌ ବାଲିଶ୍ଯାତ୍ପ୍ରାକୃତାଵିଵ। ନ ଶୋକଃ ଶୋଚମାନସ୍ଯ ଵିନିଵର୍ତେତ କର୍ହିଚିତ୍
କୌରବମାନେ, ଆପଣମାନେ କାହିଁକି ଦୁଃଖ କରୁଛନ୍ତି, ଜଣେ ଶିଶୁ ଭଳି ସାଧାରଣ ଲୋକମାନଙ୍କ ପରି? ଦୁଃଖ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଦୁଃଖ କେବେ ଦୂର ହୁଏନାହିଁ।
ଯଦା ଚ ଶୋଚତଃ ଶୋକୋଵ୍ଯସନଂ ନାପକର୍ଷତି। ସାମର୍ଥ୍ଯଂ କିଂ ତତଃ ଶୋକେ ଶୋଚମାନୌ ପ୍ରପଶ୍ଯଥଃ
ଯେତେବେଳେ ଦୁଃଖ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଦୁଃଖ ଦୂର ହୁଏନାହିଁ, ତେବେ ଦୁଃଖରେ କଣ ଶକ୍ତି ଅଛି, ଆପଣମାନେ ଦେଖୁଛନ୍ତି।
ଧୃତିଂ ଗୃହ୍ଣୀତଂ ମା ଶତ୍ରୂଞ୍ଶୋଚନ୍ତୌ ନନ୍ଦଯିଷ୍ଯଥଃ। କର୍ତଵ୍ଯଂ ହି କୃତଂ ରାଜନ୍ପାଣ୍ଡଵୈସ୍ତଵ ମୋକ୍ଷଣମ୍
ଧୈର୍ଯ୍ୟ ଧରନ୍ତୁ, ଦୁଃଖ କରି ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବେନାହିଁ। ରାଜା, ପାଣ୍ଡବମାନେ ଆପଣଙ୍କୁ ମୁକ୍ତ କରି ଯେ କରିବା ଉଚିତ ଥିଲା, ତାହା କରିଛନ୍ତି।
ନିତ୍ଯମେଵ ପ୍ରିଯଂ କାର୍ଯଂ ରାଜ୍ଞୋ ଵିପଯଵାସିଭିଃ। ପାଲ୍ଯମାନାସ୍ତ୍ଵଯା ତେ ହି ନିଵସନ୍ତି ଗତଜ୍ଵରାଃ
ରାଜାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ସଦା ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିବା ଉଚିତ। ଆପଣ ରକ୍ଷା କରିବାରୁ ସେମାନେ ଚିନ୍ତା ଶୂନ୍ୟ ହୋଇ ବସିଥାନ୍ତି।
ନାର୍ହସ୍ଯେଵଂଗତେ ମନ୍ଯୁଂ କର୍ତୁଂ ପ୍ରାକୃତଵତ୍ସ୍ଵଯମ୍। ଵିଷଣ୍ଣାସ୍ତଵ ସୋଦର୍ଯାସ୍ତ୍ଵଯି ପ୍ରାଯଂ ସମାସ୍ଥିତେ
ଏପରି ପରିସ୍ଥିତିରେ ଆପଣ ଏକ ସାଧାରଣ ଲୋକ ପରି କ୍ରୋଧ କରିବା ଉଚିତ ନୁହେଁ। ଆପଣ ଉପବାସ କରିବାକୁ ବସିଥିବାରୁ ଆପଣଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇଛନ୍ତି।
ତଦଲଂ ଦୁଃଖିତାନେତାନ୍କର୍ତୁଂ ସର୍ଵାନ୍ନରାଧିପ'। ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ଵ୍ରଜ ଭଦ୍ରଂ ତେ ସମାଶ୍ଵାସଯ ସୋଦରାନ୍
ଏହିପରି ଦୁଃଖ ଦେବା ଉଚିତ ନୁହେଁ, ମନୁଷ୍ୟମଧ୍ୟରାଜ। ଉଠନ୍ତୁ, ଯାନ୍ତୁ, ଆପଣଙ୍କ ଭାଇମାନେ ଭଲ ହେଉନ୍ତୁ, ସେମାନେ ଆଶ୍ୱସ୍ତ କରନ୍ତୁ।
ରାଜନ୍ନଦ୍ଯାଵଗଚ୍ଛାମି ତଵୈଵ ଲଘୁସତ୍ଵତାମ୍। `ଅଲ୍ପତ୍ଵଂ ଚ ତଥା ବୁଦ୍ଧେଃ କାର୍ଯାଣାମଵିଵେକିତାମ୍
ରାଜା, ଏବେ ମୁଁ ଦେଖୁଛି ଆପଣଙ୍କର ମନ ଦୁର୍ବଳ ହୋଇଛି। ଆପଣଙ୍କର ବୁଦ୍ଧି ଅଳ୍ପ ଓ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବିଚାର ନାହିଁ।
କିମତ୍ର ଚିତ୍ରଂ ଧର୍ମଜ୍ଞ ମୋକ୍ଷିତଃ ପାଣ୍ଡଵୈରସି। ସଦ୍ଯୋ ଵଶଂ ସମାପନ୍ନଃ ଶତ୍ରୂଣାଂ ଶତ୍ରୁକର୍ଶନ
ଧର୍ମ ଜଣା, ଏଠାରେ କଣ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ, ଆପଣ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହେଲେ? ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କ ଶକ୍ତିରେ ଆପଣ ତୁରନ୍ତ ପଡିଗଲେ, ଶତ୍ରୁମାନଙ୍କୁ ଦମନ କରୁଥିବା।
ସେନାଜୀଵୈଶ୍ଚ କୌରଵ୍ଯ ତଥା ଵିଷଯଵାସିଭିଃ। ଅଜ୍ଞାତୈର୍ଯଦି ଵା ଜ୍ଞାତୈଃ କର୍ତଵ୍ଯଂ ନୃପତେଃ ପ୍ରିଯମ୍
ସେନା ଲୋକମାନେ କିମ୍ବା ରାଜ୍ୟର ଜନମାନେ, ଜଣା ଅଜଣା ଯେହେଉଁ, ରାଜାଙ୍କ ପ୍ରସନ୍ନତା ପାଇଁ କାମ କରିବା ଉଚିତ।
ପ୍ରାଯଃ ପ୍ରଧାନାଃ ପୁରୁଷାଃ କ୍ଷୋଭଯିତ୍ଵାଽରିଵାହିନୀମ୍। ନିଗୃହ୍ଯନ୍ତେ ଚଯୁଦ୍ଧେଷୁ ମୋକ୍ଷ୍ଯନ୍ତେ ଚ ସ୍ଵସୈନିକୈଃ
ଅନେକ ସମୟରେ, ପ୍ରଧାନ ଲୋକମାନେ ଶତ୍ରୁ ସେନାକୁ ବିକ୍ଷୋଭ କରି, ଯୁଦ୍ଧରେ ଦମିତ ହୁଅନ୍ତି ଓ ପରେ ନିଜ ସେନା ଦ୍ୱାରା ମୁକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ସେନାଜୀଵାଶ୍ଚ ଯେ ରାଜ୍ଞାଂ ଵିଷଯେ ସନ୍ତି ମାନଵାଃ। ତୈଃ ସଂଗମ୍ଯ ନୃପାର୍ଥାଯ ଯତିତଵ୍ଯଂ ଯଥାତଥମ୍
ରାଜାଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ ଥିବା ସେନା ଲୋକମାନେ, ଏକସାଥି ରାଜାଙ୍କ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ଯଥାଯଥି ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ।
ଯଦ୍ଯେଵଂ ପାଣ୍ଡଵୈ ରାଜନ୍ଭଵଦ୍ଵିଷଯଵାସିଭିଃ। ଯଦୃଚ୍ଛଯା ମୋକ୍ଷିତୋଽସି କତତ୍ରକା ପରିଦେଵନା
ରାଜା, ଯଦି ପାଣ୍ଡବମାନେ ଆପଣଙ୍କ ରାଜ୍ୟର ଲୋକମାନେ ଦ୍ୱାରା ଆପଣଙ୍କୁ ଯାହାକି ଘଟିଗଲା, ମୁକ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ତେବେ କଣ ଦୁଃଖ କରିବା?
ନ ଚୈତତ୍ସାଧୁ ଯଦ୍ରାଜନ୍ପାଣ୍ଡଵାସ୍ତ୍ଵାଂ ନୃପୋତ୍ତମମ୍। ସ୍ଵସେନଯା ସଂପ୍ରଯାନ୍ତଂ ନାନୁଯାନ୍ତି ସ୍ମ ପୃଷ୍ଠତଃ
ଏହା ଠିକ୍ ନୁହେଁ, ରାଜା, ଯେତେବେଳେ ଆପଣ ନିଜ ସେନା ସହ ଯାଉଥିଲେ, ପାଣ୍ଡବମାନେ ଆପଣଙ୍କ ପଛରେ ଯାଇନଥିଲେ।
ଶୂରାଶ୍ଚ ବଲଵନ୍ତଶ୍ଚ ସଂଯୁଗେଷ୍ଵପଲାଯିନଃ। ଭଵତସ୍ତେ ସଭାଯାଂ ଵୈ ପ୍ରେଷ୍ଯତାଂ ପୂର୍ଵମାଗତାଃ
ଯେଉଁ ସେନା ଶୂର ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଯୁଦ୍ଧରେ ଅପରାଜିତ, ସେମାନେ ଆପଣ ପୂର୍ବରୁ ସଭାକୁ ପଠାଯାଇଥିଲେ।
ପାଣ୍ଡଵେଯାନି ରତ୍ନାନି ତ୍ଵମଦ୍ଯାପ୍ଯୁପଭୁଞ୍ଜସେ। ସତ୍ଵସ୍ଥାନ୍ପାଣ୍ଡଵାନ୍ପଶ୍ଯ ନ ତେ ପ୍ରାଯମୁପାଵିଶନ୍
ଆପଣ ଏଯାଁ ମଧ୍ୟ ପାଣ୍ଡବମାନଙ୍କର ରତ୍ନ ଉପଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି, ଦେଖନ୍ତୁ—ଏହି ଧୈର୍ଯ୍ୟଶୀଳ ପାଣ୍ଡବମାନେ ଅଧିକାଂଶ ଆସି ବସିନଥିଲେ।
ତଦଲଂ ତେ ମହାବାହୋ ଵିଷାଦଂ କର୍ତୁମୀଦୃଶମ୍'। ଉତ୍ତିଷ୍ଠ ରରାଜନ୍ଭଦ୍ରଂ ତେ ନ ଚିନ୍ତାଂ କର୍ତୁମର୍ହସି
ଏହି ଦୁଃଖରେ ଆଉ କିଛି ଦରକାର ନାହିଁ, ବଳଶାଳୀ ମହାବାହୁ, ଉଠ ରାଜା, ତୁମ ପାଇଁ ଭଲ ହେଉ। ଚିନ୍ତା କରିବାର ଆବଶ୍ୟକତା ନାହିଁ।
ଅଵଶ୍ଯମେଵ ନୃପତେ ରାଜ୍ଞୋ ଵିଷଯଵାସିଭିଃ। ପ୍ରିଯାଣ୍ଯାଚରିତଵ୍ଯାନି ତତ୍ର କା ପରିଦେଵନା
ରାଜା, ରାଜ୍ୟରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ରାଜାଙ୍କୁ ଖୁସି କରିବା ପାଇଁ କାମ କରିବାକୁ ପଡିଥାଏ। ଏଠି ଦୁଃଖ କରିବାର କାହାଣି?
ମଦ୍ଵାକ୍ଯମେତଦ୍ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଯଦ୍ଯେଵଂ ନ କରିଷ୍ଯସି। ସ୍ଥାସ୍ଯାମୀହ ଭଵତ୍ପାଦୌ ଶୁଶ୍ରୂଷନ୍ନରିମର୍ଦନ
ରାଜାଙ୍କ ମହାନ୍ତ, ଯଦି ତୁମେ ମୋ କଥା ଅନୁସାରେ କାମ ନ କରିବା, ତେବେ ମୁଁ ଏଠି ତୁମ ପାଦ ତଳେ ରହିବି, ଶତ୍ରୁମାନେ ଯେଉଁଠି ହରାଇବା, ସେଉଁଠି ତୁମେ ଯେଉଁଠି ରହିବା।
ନୋତ୍ସହେ ଜୀଵିତୁମହଂ ତ୍ଵଦ୍ଵିହୀନୋ ନରର୍ଷଭଃ। ପ୍ରାଯୋପଵିଷ୍ଟସ୍ତୁ ତଥା ରାଜ୍ଞାଂ ହାସ୍ଯୋ ଭଵିଷ୍ଯସି
ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ତୁମ ବିନା ଜୀବନ ଚାଲିବାକୁ ସହିପାରିବି ନାହିଁ। ଯଦି ତୁମେ ଏଭଳି ଉପବାସରେ ଅଟୁଟ ରହିବା, ତେବେ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟରେ ହସ୍ୟର ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିବା।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ କର୍ଣେନ ରାଜା ଦୁର୍ଯୋଧନସ୍ତଦା। ନୈଵୋତ୍ଥାତୁଂ ମନଶ୍ଚକ୍ରେ ସ୍ଵର୍ଗାଯ କୃତନିଶ୍ଚଯଃ
କର୍ଣ୍ଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣିବା ପରେ ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ରାଜା ସେ ସମୟରେ ଉଠିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲେ ନାହିଁ, ସ୍ୱର୍ଗ ପାଇଁ ନିଶ୍ଚୟ କରିଥିଲେ।
ପ୍ରାଯୋପଵିଷ୍ଟଂ ରାଜାନଂ ଦୁର୍ଯୋଧନମମର୍ଷଣମ୍। ଉଵାଚ ସାନ୍ତ୍ଵଯନ୍ରାଜଞ୍ଶକୁନିଃ ସୌବଲସ୍ତଦା
ଉପବାସରେ ବସିଥିବା ଦୁର୍ଯ୍ୟୋଧନ ରାଜାଙ୍କୁ, ରୋଷରେ ଅତିପୂର୍ଣ୍ଣ ଥିବା ସମୟରେ, ସୁବଳଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶକୁନି ସାନ୍ତ୍ୱନା ଦେଇ କହିଲେ।