ଭୃଗ୍ଵଙ୍ଗିରାଦିଭିର୍ଭୂଯସ୍ତପସୋତ୍ଥାପିତସ୍ତଦା। ଭୃଶଂ ଜଜ୍ଵାଲ ତେଜସ୍ଵୀ ତପସାଽଽପ୍ଯାଧିତଃ ଶିଖୀ
ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତପସ୍ୟା କରି ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ଥାପିଲେ; ତେଣୁ ସେ ତପସ୍ୟାର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଜ୍ୱାଳାରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହେଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଋଷୀନଭଯାଚ୍ଚାପି ପ୍ରଵିଵେଶ ମହାର୍ଣଵମ୍। ତସ୍ମିନ୍ନଷ୍ଟେ ଜଗଦ୍ଭୀତମଥର୍ଵାଣମଥାଶ୍ରିତମ୍। ଅର୍ଚଯାମାସୁରେଵୈନମଥର୍ଵାଣଂ ସୁରାଦଯଃ
ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ଦେଖି ଏବଂ ଭୟରେ ସେ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସେ ହାରାଇଯିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଭୟଭୀତ ହେଲା, ଏବଂ ଅଥର୍ବଣଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ।
ଅଥର୍ଵାଣଂ ଶ୍ରିତାଁଲ୍ଲୋକାନାତ୍ମନ୍ଯାଲୋଚ୍ଯ ପାଵକଃ। ମିଷତାଂ ସର୍ଵଭୂତାନାମୁନ୍ମମଜ୍ଜ ମହାର୍ଣଵାତ୍
ଅଥର୍ବଣଙ୍କ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି, ପାବକ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ସାମ୍ନାରେ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଦ୍ଧାର ହେଲେ।
ଏଵମଗ୍ନିର୍ଭଗଵତା ନଷ୍ଟଃ ପୂର୍ଵମଥର୍ଵଣା। ଆହୂତଃ ସର୍ଵୂତାନାଂ ହଵ୍ଯଂ ଵହତି ସର୍ଵଦା
ଏଭଳି, ପୂର୍ବରୁ ଅଥର୍ବଣ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ, ବର୍ତ୍ତମାନ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଡାକିଲେ ସେ ସଦା ହବ୍ୟ ବହନ କରନ୍ତି।
ଏଵଂ ତ୍ଵଜନଯଦ୍ଧିଷ୍ଣ୍ଯାନ୍ଵେଦୋକ୍ତାନ୍ଵିବୁଧାନ୍ବହୂନ୍। ଵିଚରନ୍ଵିଵିଧାନ୍ଦେଶାନ୍ଭ୍ରମମାଣସ୍ତୁ ତତ୍ର ଵୈ
ଏଭଳି ସେ ବେଦରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଅନେକ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ ଘୁରିବା ସମୟରେ ସେ ଏଭଳି ଚଳିତ ରହିଲେ।
ସିନ୍ଧୁଵର୍ଜ୍ଯାଃ ପଞ୍ଚ ନଦ୍ଯୋ ଦେଵିକାଽଥ ସରସ୍ଵତୀ। ଗଙ୍ଗା ଚ ଶତକୁମ୍ଭା ଚ ସରଯୂ ଗଣ୍ଡସାହ୍ଵଯା
ସିନ୍ଧୁ ବ୍ୟତୀତ, ପାଞ୍ଚଟି ନଦୀର ନାମ ହେଉଛି: ଦେବିକା, ସରସ୍ୱତୀ, ଗଙ୍ଗା, ଶତକୁମ୍ଭା ଏବଂ ଗଣ୍ଡସାହ୍ୱୟା ନାମକ ସରୟୂ।
ଚର୍ମଣ୍ଵତୀ ମହୀ ଚୈଵ ମେଧ୍ଯା ମେଧାସୃତିସ୍ତଦା। ଇରାଵତୀ ଵେତ୍ରଵତୀ ନଦ୍ଯତିସ୍ରୋଽଥ କୌଶିକୀ
ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ, ମହୀ, ମେଧ୍ୟା, ମେଧାସୃତି, ଇରାବତୀ, ଭେତ୍ରବତୀ ଏହି ତିନିଟି ଏବଂ କୌଶିକୀ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
ତମସା ନର୍ମଦା ଚୈଵ ନଦୀ ଗୋଦାଵରୀ ତଥା। ଵେଣ୍ଣା ପ୍ରଵେଣୀ ଭୀମା ଚ ମରୁଦା ଚୈଵ ଭାରତ
ତମସା, ନର୍ମଦା, ଗୋଦାବରୀ, ବେଣ୍ଣା, ପ୍ରବେଣୀ, ଭୀମା ଏବଂ ମରୁଦା ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ହେ ଭାରତ।
ଭାରତୀ ସୁପ୍ରଯୋଗା ଚ କାଵେରୀ ମଜ୍ଜୁରା ତଥା। ତୁଙ୍ଗଵେଣା କୃଷ୍ଣଵେଣା କପିଲା ଶୋଣ ଏଵ ଚ
ଭାରତୀ, ସୁପ୍ରୟୋଗା, କାବେରୀ, ମଜ୍ଜୁରା, ତୁଙ୍ଗବେଣା, କୃଷ୍ଣବେଣା, କପିଳା ଏବଂ ଶୋଣ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
ଏତା ନଦ୍ଯସ୍ତୁ ଧିଷ୍ଣ୍ଯାନାଂ ମାତରୋ ଯାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀମାନେ ଧିଷ୍ଣ୍ୟମାନଙ୍କର ମାଆ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛନ୍ତି।
ଅଦ୍ଭୁତସ୍ଯ ପ୍ରିଯା ଭାର୍ଯା ତସ୍ଯାଃ ପୁତ୍ରୋ ଵିଡୂରଥଃ। ଯାଵନ୍ତଃ ପାଵକାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ସୋମାସ୍ତାଵନ୍ତ ଏଵ ତୁ
ଅଦ୍ଭୁତା ତାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ଭାର୍ଯ୍ୟା ଏବଂ ତାଙ୍କର ପୁଅ ହେଉଛନ୍ତି ବିଡୂରଥ। ଯେତେ ଅଗ୍ନି ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛନ୍ତି, ସେତେ ସୋମ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
ଅତ୍ରେଶ୍ଚାପ୍ଯନ୍ଵଯେ ଜାତା ବ୍ରହ୍ମଣୋ ମାନସାଃ ପ୍ରଜାଃ। ଅଗ୍ନିଃ ପୁତ୍ରାନ୍ସ୍ରଷ୍ଟୁକାମସ୍ତାନେଵାତ୍ମନ୍ଯଧାରଯତ୍
ଅତ୍ରିଙ୍କ ବଂଶରେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମନରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ପ୍ରଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପୁଅମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ କରିବାକୁ ଚାହିଁ, ଅଗ୍ନି ସେମାନେକୁ ନିଜ ଭିତରେ ଧାରଣ କଲେ।
ତସ୍ଯ ତଦ୍ବ୍ରହ୍ମଣଃ କାଯାନ୍ନିର୍ହରନ୍ତି ହୁତାଶନାଃ। ଏଵମେତେ ମହାତ୍ମାନଃ କୀର୍ତିତାସ୍ତେଽଗ୍ନଯୋ ଯଥା
ସେଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦେହରୁ ଅଗ୍ନିମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଏଭଳି ମହାତ୍ମାମାନେ, ଅର୍ଥାତ୍ ଅଗ୍ନିମାନେ, ଯେପରି ଅଛନ୍ତି, ସେପରି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।
ଅପ୍ରମେଯା ଯଥୋତ୍ପନ୍ନାଃ ଶ୍ରୀମନ୍ତସ୍ତିମିରାପହାଃ। ଅଦ୍ଭୁତସ୍ତ ତୁ ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ଯଥା ଵେଦେଷୁ କୀର୍ତିତମ୍
ଅପରିମାପ୍ୟ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରୁଥିବା, ଏହି ଅଗ୍ନିମାନେ ଯେପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଅଦ୍ଭୁତଙ୍କ ମହିମା ବେଦରେ ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣିତ, ସେପରି।
ତାଦୃଶଂ ଵିଦ୍ଧି ସର୍ଵେଷାମେକୋ ହ୍ଯେଷୁ ହୁତାଶନଃ। ଏକ ଏଵୈଷ ଭଗଵାନ୍ଵିଜ୍ଞେଯଃ ପ୍ରଥମୋଽଙ୍ଗିରାଃ
ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଏକମାତ୍ର ଅଗ୍ନିକୁ ଜାଣ, ସେଉଁଛି ପ୍ରଥମ ଅଙ୍ଗିରା ଏବଂ ପୂଜ୍ୟ।
ବହୁଧା ନିଃସୃତଃ କାଯାଜ୍ଜ୍ଯୋତିଷ୍ଟୋମଃ କ୍ରତୁର୍ଵଥା। ଇତ୍ଯେଷ ଵଂଶଃ ସୁମହାନଗ୍ନୀନାଂ କୀର୍ତିତୋ ମଯା। ପାଵକୋ ଵିଵିଧୈର୍ମନ୍ତ୍ରୈର୍ହଵ୍ଯଂ ଵହତି ଦେହିନାମ୍
ତାଙ୍କ ଦେହରୁ ବହୁ ରୂପରେ, ଯେପରି ଜ୍ୟୋତିଷ୍ଟୋମ ଓ ଅନ୍ୟ କ୍ରତୁମାନେ, ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛନ୍ତି। ଏଭଳି ମୁଁ ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କ ବଡ଼ ବଂଶ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି। ପାବକ ନାନା ମନ୍ତ୍ରରେ ଦେହୀମାନଙ୍କ ହବ୍ୟ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।
ଅଗ୍ନୀନାଂ ଵିଵିଧା ଵଂଶାଃ କୀର୍ତିତାସ୍ତେ ମଯାଽନଘ। ଶୁଣୁ ଜନ୍ମ ତୁ କୌରଵ୍ଯ କାର୍ତିକେଯସ୍ ଧୀମତଃ
ମୁଁ ଅଗ୍ନିମାନଙ୍କ ବିଭିନ୍ନ ବଂଶ ବର୍ଣ୍ଣନା କଲି, ହେ ନିଷ୍ପାପ, ଏବେ ହେ କୌରବ, ଧୀର କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କ ଜନ୍ମ କଥା ଶୁଣ।
ଅଦ୍ଭୁତସ୍ଯାଦ୍ଭୁତଂ ପୁତ୍ରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମ୍ଯମିତୌଜସମ୍। ଜାତଂ ସପ୍ତର୍ଷିଭାର୍ଯାଭିର୍ବ୍ରହ୍ମଣ୍ଯଂ କୀର୍ତିଵର୍ଧନମ୍
ମୁଁ ଅଦ୍ଭୁତଙ୍କ ଅଦ୍ଭୁତ ପୁଅଙ୍କ କଥା କହିବି, ଅସୀମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟାମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ବ୍ରହ୍ମନିଷ୍ଠ ଏବଂ ଖ୍ୟାତି ବଢ଼ାଇଥିବା।
ଦେଵାସୁରାଃ ପୁରା ଯତ୍ତା ଵିନିଘ୍ନନ୍ତଃ ପରସ୍ପରମ୍। ତତ୍ରାଜଯନ୍ସଦା ଦେଵାନ୍ଦାନଵା ଘୋରରୂପିଣଃ
ପୁରୁଣା ଦିନରେ ଦେବତା ଓ ଦାନବମାନେ ପରସ୍ପରଙ୍କୁ ବିନାଶ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲେ, ସେଠାରେ ଭୟଙ୍କର ଦାନବମାନେ ସବୁବେଳେ ଦେବତାମାନେକୁ ହରାଇଥିଲେ।
ଵଧ୍ଯମାନଂ ବଲଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ବହୁଶସ୍ତୈଃ ପୁରଂଦରଃ। ସ ସୈନ୍ଯନାଯକାର୍ଥାଯ ଚିନ୍ତଯାମାସ ଵାସଵଃ
ତାଙ୍କ ସେନାକୁ ବାରମ୍ବାର ହତ୍ୟା ହେଉଥିବା ଦେଖି, ପୁରନ୍ଦର ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ସେନାପତି ନିଯୁକ୍ତି ପାଇଁ ଗଭୀର ଚିନ୍ତା କଲେ।
ଦେଵସେନାଂ ଦାନଵୈର୍ହି ଭଗ୍ନାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମହାବଲଃ। ପାଲଯେଦ୍ଵୀର୍ଯମାଶ୍ରିତ୍ଯ ସ ଜ୍ଞେଯଃ ପୁରୁଷୋ ମଯା
ଦେବତାଙ୍କ ସେନାକୁ ଦାନବମାନେ ଭାଙ୍ଗିଦେଇଥିବା ଦେଖି, ସେ ଶକ୍ତିରେ ଭରସା କରି, 'ଏପରି ପୁରୁଷକୁ ମୁଁ ଜାଣିବି' ବୋଲି ଭାବିଲେ।
ସ ଶୈଲଂ ମାନସଂ ଗତ୍ଵା ଧ୍ଯାଯନ୍ନର୍ଥମିମଂ ଭୃଶମ୍। ଶୁଶ୍ରାଵାର୍ତସ୍ଵରଂ ଘୋରମଥ ମୁକ୍ତଂ ସ୍ତ୍ରିଯା ତଦା
ସେ ମାନସ ପର୍ବତକୁ ଯାଇ, ଏହି କଥା ଉପରେ ଗଭୀର ଧ୍ୟାନ କରୁଥିବାବେଳେ, ଏକ ଭୟଙ୍କର ଏବଂ ଦୁଃଖିତ ନାରୀର ଚିତ୍କାର ଶୁଣିଲେ।
ଅଭିଧାଵତୁ ମାଂ କଶ୍ଚିତ୍ପୁରୁଷସ୍ତ୍ରାତୁ ଚୈଵ ହ। ପତିଂ ଚ ମେ ପ୍ରଦିଶତୁ ସ୍ଵଯଂ ଵା ପତିରସ୍ତୁ ମେ
'ମୋତେ କେହି ଆସି ରକ୍ଷା କରୁନ୍ତୁ! ମୋତେ ପତି ଦେଖାନ୍ତୁ, କିମ୍ବା ମୋ ପତି ହେଉନ୍ତୁ!'
ପୁରଂଦରସ୍ତୁ ତାମାହ ମା ଭୈର୍ନାସ୍ତି ଭଯଂ ତଵ। ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ତତୋଽପଶ୍ଯତ୍କେଶିନଂ ସ୍ଥିତମଗ୍ରତଃ
କିନ୍ତୁ ପୁରନ୍ଦର ତାକୁ କହିଲେ, 'ଭୟ କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ, ତୁମ ପାଇଁ କୌଣସି ଆପଦ ନାହିଁ।' ଏଭଳି କହି ସେ ଆଗରେ କେଶିନ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
କିରୀଟିନଂ ଗଦାପାଣିଂ ଧାତୁମନ୍ତମିଵାଚଲମ୍। ହସ୍ତେ ଗୃହୀତ୍ଵା କନ୍ଯାଂ ତାମଥୈନଂ ଵାସଵୋଽବ୍ରଵୀତ୍
ମୁଣ୍ଡରେ ମୁକୁଟ ଓ ହାତରେ ଗଦା ଧରିଥିବା, ଧାତୁର ପାହାଡ଼ ପରି ଦୃଢ଼ ଥିବା ସେଠି, ବୀର୍ୟଶାଳୀ ପୁରୁଷ ତାଙ୍କର ହାତରେ ସେଇ କନ୍ୟାକୁ ଧରି ରଖିଲେ, ତେବେ ବାସବ ତାଙ୍କୁ କହିଲେ—
ଅନାର୍ଯକର୍ମନ୍କସ୍ମାତ୍ତ୍ଵମିମାଂ କନ୍ଯାଂ ଜିହୀର୍ଷସି। ଵଜ୍ରିଣଂ ମାଂଵିଜାନୀହି ଵିରମାସ୍ଯାଃ ପ୍ରବାଧନାତ୍
ହେ ଅଧର୍ମ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା, ତୁମେ କାହିଁକି ଏହି କନ୍ୟାକୁ ନେବାକୁ ଚାହୁଁଛ? ମୁଁ ହେଉଛି ବଜ୍ରଧାରୀ, ଏହି ଝଞ୍ଜଟ ଛାଡ଼ିଦିଅ।
ଵିସୃଜସ୍ଵ ତ୍ଵମେଵୈନାଂ ଶକ୍ରୈଷା ପ୍ରାର୍ଥିତା ମଯା। କ୍ଷମଂ ତେଜୀଵତୋ ଗନତୁଂ ସ୍ଵପୁରଂ ପାକଶାସନ
ତୁମେ ଏହି କନ୍ୟାକୁ ଏବେ ଛାଡ଼ିଦିଅ; ଏହାକୁ ମୁଁ ଚାହିଁଛି, ଶକ୍ର। ତୁମେ ଅଗ୍ନିପରି ତେଜସ୍ୱୀ, ଏବେ ତୁମର ନିଜ ସହରକୁ ଫେରିଯାଅ, ଭୃତ୍ର ନାଶକ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଗଦାଂ କେଶୀ ଚିକ୍ଷେପେନ୍ଦ୍ରଵଧାଯ ଵୈ। ତାମାପତନ୍ତୀଂ ଚିଚ୍ଛେଦ ମଧ୍ଯେ ଵଜ୍ରେଣ ଵାସଵଃ
ଏଭଳି କହି, କେଶୀ ତାଙ୍କର ଗଦାକୁ ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ମାରିବା ପାଇଁ ଛାଡ଼ିଲେ; କିନ୍ତୁ ବାସବ ତାହାକୁ ଆକାଶରେ ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ।
ଅଥାସ୍ଯ ଶୈଲଶିଖରଂ କେଶୀ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵ୍ଯଵାସୃଜତ୍। `ମହାମେଘପ୍ରତୀକାଶଂ ଚଲତ୍ପାଵକସଂକୁଲମ୍
ତାପରେ, କେଶୀ କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ, ଏକ ପାହାଡ଼ର ଶିଖର ଉଠାଇ ଛାଡ଼ିଲେ, ଯାହା ବଡ଼ ମେଘ ପରି ଦେଖାଯାଉଥିଲା ଓ ଅଗ୍ନିରେ ଜ୍ୱଳିଥିଲା।
ତଦାପନ୍ତତଂ ସଂପ୍ରେକ୍ଷ୍ଯ ଶୈଲଶୃଙ୍ଗଂ ଶତକ୍ରତୁଃ। ବିଭେଦ ରାଜନ୍ଵଜ୍ରେଣ ଭୁଵି ତନ୍ନିପପାତ ହ
ହେ ରାଜା, ଶତକ୍ରତୁ ଏହି ପାହାଡ଼ ଶିଖରକୁ ତାଙ୍କ ଦିଗକୁ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ବଜ୍ର ଦ୍ୱାରା ଭାଙ୍ଗିଦେଲେ, ଏବଂ ସେଠାରୁ ଭୂମିକୁ ପଡ଼ିଗଲା।