ଚିତୋଽଗ୍ନିରୁଦ୍ଵହନ୍ଯଜ୍ଞଂ ପକ୍ଷାଭ୍ଯାଂ ତାନ୍ପ୍ରବାଧତେ। ମନ୍ତ୍ରୈ ପ୍ରଶମିତାହ୍ଯେତେ ନେଷ୍ଟଂ ମୁଷ୍ଣନ୍ତି ଯଜ୍ଞିଯମ୍
ଚିତା ଉପରେ ଅଗ୍ନି ଯଜ୍ଞକୁ ଉଠାଇ ନେଇଯାଏ ଓ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପକ୍ଷରେ ଦୂରେ ରଖେ; ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ସେମାନେ ଚାହିତା ହବି ନେଇନିଅନ୍ତି।
ତପସ୍ଯେ ବୃଦୁକ୍ଥସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ଭୂମିମୁପାଶ୍ରିତଃ। ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରେ ହୂଯମାନେ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ସଦ୍ଭିରୀଡ୍ଯତେ
ବୃଦୁକ୍ଥଙ୍କ ତପସ୍ୟାଶୀଳ ପୁଅ ପୃଥିବୀରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି; ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ହୋମ ହେବାବେଳେ, ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
ରଥନ୍ତରଶ୍ଚତପସଃ ପୁତ୍ରୋଽଗ୍ନିଃ ପରିପଠ୍ଯତେ। ମିତ୍ରଵିନ୍ଦା ତଥା ଭାର୍ଯା ହଵିରଧ୍ଵର୍ଯଵୋ ଵିଦୁଃ ।।*
ତପସ୍ୟାର ପୁଅ ରଥାନ୍ତର ଭାବେ ଅଗ୍ନି ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ମିତ୍ରବିନ୍ଦା ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଓ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ପୁରୋହିତମାନେ ହବିକୁ ଜାଣନ୍ତି।
ଏତୈଃ ସହ ମହାଭାଗ ତପସ୍ତେଜସ୍ଵିଭିର୍ନୃପ'। ମୁମୁଦେ ପରମପ୍ରୀତଃ ସହ ପୁତ୍ରୈର୍ମହାଯଶାଃ
ଏହି ମହାତ୍ମା, ତପୋଧନମାନେ ସହିତ, ରାଜା, ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁଅମାନେ ସହ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦ ଓ ପ୍ରମୋଦରେ ରହିଲେ।
ଆପସ୍ଯ ମୁଦିତା ଭାର୍ଯା ସା ଚାସ୍ଯ ପରମାପ୍ରିଯା। ଭୂପତିଂ ଭୂତକର୍ତାରଂ ଜନଯାମାସ ପାଵକମ୍
ଆପସ୍ ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦିତ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ; ସେ ଭୂତମାନେର ନାଥ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପାଵକଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
ଭୂତାନାଂ ସାଽପି ସର୍ଵେଷାଂ ଯଂ ପ୍ରାହୁଃ ପାଵକଂ ପତିମ୍। ଆତ୍ମା ଭୁଵନକର୍ତା ଚ ସୋଽଧ୍ଵରେଷୁ ଦ୍ଵିଜାତିଭିଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନେଙ୍କର ପତି ପାଵକଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଭାବେ ପରିଚିତ; ସେ ନିଜେ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଓ ଯଜ୍ଞରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି।
ମହତାଂ ଚୈଵ ଭୂତାନାଂ ସର୍ଵେଷାମିହ ଯଃ ପତିଃ। ଭଗଵାନ୍ସ ମହାତେଜା ନିତ୍ଯଂ ଚରତି ପାଵକଃ
ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ମହାନ୍ ଭୂତମାନେଙ୍କର ପତି, ମହାତ୍ମା ଓ ତେଜସ୍ବୀ ପାଵକ ସଦା ଚଳିତିଛନ୍ତି।
ଅଗ୍ନିର୍ଗୃହପତିର୍ନାମ ନିତ୍ଯଂ ଯଜ୍ଞେଷୁ ପୂଜ୍ଯତେ। ଆଜ୍ଯଂ ଵହତିଯୋ ହଵ୍ଯଂ ସର୍ଵଲୋକସ୍ ପାଵକଃ
ଅଗ୍ନି, ଗୃହସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ପରିଚିତ, ସଦା ଯଜ୍ଞରେ ପୂଜିତ; ପାଵକ ସମସ୍ତ ଲୋକ ପାଇଁ ଘିଅ ଓ ହବି ବହନ କରନ୍ତି।
ଅପାଂଗର୍ଭୋ ମହାଭାଗଃ ସତ୍ଵଭୁଗ୍ଯୋ ମହାଦ୍ଭୁତଃ। ଭୂପତିର୍ଭୂତକର୍ତା ଚ ମହତଃ ପତିରୁଚ୍ଯତେ
ସେ, ମହାନ୍ୟ, ଜଳର ଗର୍ଭରେ ଅଛନ୍ତି, ସତ୍ତ୍ୱର ଆସ୍ୱାଦକ, ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ସେ ଭୂମିର ମାଲିକ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଏବଂ ବଡ଼ ମହାନଙ୍କର ମାଲିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମତା ଵହନ୍ତୋ ହଵ୍ଯାନି ତସ୍ଯାଗ୍ନେରପ୍ରଜାଽଭଵନ୍। ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମସ୍ତୁ ନିଯତଃ କ୍ରତୁଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଭଵତ୍ଯୁତ
ଯେଉଁମାନେ ହବ୍ୟ ବହନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭାବି ଆଗ୍ନି ପାଇଁ ସନ୍ତାନ ହରାଇଲେ; ତଥାପି ଆଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥିର ରହିଲା।
[ସ ଵହ୍ନିଃ ପ୍ରଥମୋ ନିତ୍ଯଂ ଦେଵୈରନ୍ଵିଷ୍ଯତେ ପ୍ରଭୁଃ]। ଆଯାନ୍ତଂ ନିଯତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାପ୍ରଵିଵେଶାର୍ଣଵଂ ଭଯାତ୍
ସେଇ ଅଗ୍ନି, ସଦା ପ୍ରଥମ ଏବଂ ଚିରକାଳୀନ, ଦେବତାମାନେ ଯାହାକୁ ଖୋଜନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠାରେ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଭୟରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଦେଵାସ୍ତଂ ନାଧିଗଚ୍ଛନ୍ତି ମାର୍ଗମାଣା ଯଥାତଥମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତ୍ଵଗ୍ନିରଥର୍ଵାଣଂ ତତୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ଦେବତାମାନେ ସମସ୍ତ ଉପାୟରେ ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ମିଳିଲେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଅଥର୍ବଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାପରେ ଅଗ୍ନି କହିଲେ।
ଦେଵାନାଂ ଵହ ହଵ୍ଯଂ ତ୍ଵମହଂ ଵୀର ସୁଦୁର୍ବଲଃ। ଅଥ ତ୍ଵଂ ଗଚ୍ଛ ମଧ୍ଵକ୍ଷଂ ପ୍ରିଯମେତତ୍କୁରୁଷ୍ଵ ମେ
"ହେ ବୀର, ମୁଁ ଦେବମାନେର ହବ୍ୟ ବହନ କରିବାକୁ ବହୁତ ଦୁର୍ବଳ; ତେଣୁ ତୁମେ ମଧୁର ସ୍ଥାନକୁ ଯାଅ ଏବଂ ଏହି କାମଟି ମୋ ପାଇଁ କର।"
ପ୍ରେଷ୍ଯ ଚାଗ୍ନିରଥର୍ଵାଣମନ୍ଯଂ ଦେଶଂ ତତୋଽଗମତ୍। ମତ୍ସ୍ଯାସ୍ତସ୍ଯ ସମାଚଖ୍ଯୁଃ କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ତାନଗ୍ନିରବ୍ରଵୀତ୍। ଭକ୍ଷ୍ଯା ଵୈ ଵିଵିଧୈର୍ଭାଵୈର୍ଭଵିଷ୍ଯଥ ଶରୀରିଣାମ୍
ଅଗ୍ନି ଅଥର୍ବଣଙ୍କୁ ପଠାଇ ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ; ସେଠାରେ ମାଛମାନେ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଖବର ଦେଲେ, ଏହା ଦେଖି ଅଗ୍ନି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲେ: "ତୁମେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଖାଦ୍ୟ ହେବା।"
ଅଥର୍ଵାଣଂ ତଥା ଚାପି ହଵ୍ଯଵାହୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ଵଚଃ
ଏଭଳି ଅଗ୍ନି ଅଥର୍ବଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କଥା କହିଲେ।
ଅନୁନୀଯମାନୋ ହି ଭୃଶଂ ଦେଵଵାକ୍ଯାନ୍ଵିତେନ ସଃ। ନୈଚ୍ଛଦ୍ଵୋଢୁଂ ହଵି ସର୍ଵଂ ଶରୀରଂ ଚାପି ସୋଽତ୍ଯଜତ୍
ଦେବମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସମସ୍ତ ହବ୍ୟ ବହନ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ସେ ତାଙ୍କର ଶରୀର ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ସ ତଚ୍ଛରୀରଂ ସଂତ୍ଯଜ୍ଯ ପ୍ରଵିଵେଶ ଧରାଂ ତଦା। ଭୂମିଂ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵାଽସୃଜଦ୍ଭ୍ରାତୂନ୍ପୃଥକ୍ପୃଥଗତୀଵ ହି
ସେ ତାଙ୍କର ଶରୀର ଛାଡ଼ି ଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଭୂମିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ସେ ଅନେକ ଭାଇଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କର ନିଜ ନିଜ ପଥ ଥିଲା।
ଆସ୍ଯାତ୍ସୁଗନ୍ଧଂ ତେଜଶ୍ଚ ଅସ୍ଥିଭ୍ଯୋ ଦେଵଦାରୁ ଚ। ଶ୍ଲେଷ୍ମଣଃ ସ୍ଫାଟିକଂ ତସ୍ ପିତ୍ତାନ୍ମାରକତଂ ତଥା
ତାଙ୍କର ମୁଁହରୁ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ତେଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଅସ୍ଥିରୁ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଚନ୍ଦନ, କଫରୁ ସ୍ଫଟିକ, ଏବଂ ପିତ୍ତରୁ ପନ୍ନା ହେଲା।
ଵାତାତ୍କୃଷ୍ଣାଯସଂ ତସ୍ଯ ତ୍ରିଭିରେତୈର୍ବହୁ ପ୍ରଜାଃ। ତ୍ଵଚସ୍ତସ୍ଯାଭ୍ରପଟଲଂ ସ୍ନାଯୁଜଂ ଚାପି ଵିଦ୍ରୁମମ୍
ତାଙ୍କର ବାୟୁରୁ କଳା ଲୋହା ହେଲା; ଏହି ତିନି ଉପାଦାନରୁ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ଚର୍ମରୁ ମେଘମାଳା ଏବଂ ସ୍ନାୟୁରୁ ପ୍ରବାଳ ହେଲା।
ଶରୀରାସ୍ଥିଵିଧାଶ୍ଚାନ୍ଯେ ଧାତଵୋଽସ୍ଯାଭଵନ୍ନୃପ। ଏଵଂ କୃତ୍ଵା ଶରୀରଂ ଚ ପରମେ ତପସି ସ୍ଥିତଃ
ତାଙ୍କର ଶରୀରର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଶ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଧାତୁ ହେଲା, ରାଜା; ଏଭଳି ଶରୀର ଛାଡ଼ି ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଲେ।
ଭୃଗ୍ଵଙ୍ଗିରାଦିଭିର୍ଭୂଯସ୍ତପସୋତ୍ଥାପିତସ୍ତଦା। ଭୃଶଂ ଜଜ୍ଵାଲ ତେଜସ୍ଵୀ ତପସାଽଽପ୍ଯାଧିତଃ ଶିଖୀ
ଭୃଗୁ, ଅଙ୍ଗିରା ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ତପସ୍ୟା କରି ତାଙ୍କୁ ଉତ୍ଥାପିଲେ; ତେଣୁ ସେ ତପସ୍ୟାର ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ହୋଇ ଜ୍ୱାଳାରେ ପ୍ରଜ୍ୱଳିତ ହେଲେ।
ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଋଷୀନଭଯାଚ୍ଚାପି ପ୍ରଵିଵେଶ ମହାର୍ଣଵମ୍। ତସ୍ମିନ୍ନଷ୍ଟେ ଜଗଦ୍ଭୀତମଥର୍ଵାଣମଥାଶ୍ରିତମ୍। ଅର୍ଚଯାମାସୁରେଵୈନମଥର୍ଵାଣଂ ସୁରାଦଯଃ
ଋଷିମାନେଙ୍କୁ ଦେଖି ଏବଂ ଭୟରେ ସେ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ସେ ହାରାଇଯିବା ପରେ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଭୟଭୀତ ହେଲା, ଏବଂ ଅଥର୍ବଣଙ୍କ ନେତୃତ୍ୱରେ ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜିଲେ।
ଅଥର୍ଵାଣଂ ଶ୍ରିତାଁଲ୍ଲୋକାନାତ୍ମନ୍ଯାଲୋଚ୍ଯ ପାଵକଃ। ମିଷତାଂ ସର୍ଵଭୂତାନାମୁନ୍ମମଜ୍ଜ ମହାର୍ଣଵାତ୍
ଅଥର୍ବଣଙ୍କ ଉପରେ ଆଶ୍ରୟ କରିଥିବା ଲୋକମାନେ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି, ପାବକ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ଦୃଷ୍ଟି ସାମ୍ନାରେ ବଡ଼ ସମୁଦ୍ରରୁ ଉଦ୍ଧାର ହେଲେ।
ଏଵମଗ୍ନିର୍ଭଗଵତା ନଷ୍ଟଃ ପୂର୍ଵମଥର୍ଵଣା। ଆହୂତଃ ସର୍ଵୂତାନାଂ ହଵ୍ଯଂ ଵହତି ସର୍ଵଦା
ଏଭଳି, ପୂର୍ବରୁ ଅଥର୍ବଣ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଥିଲେ, ବର୍ତ୍ତମାନ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଡାକିଲେ ସେ ସଦା ହବ୍ୟ ବହନ କରନ୍ତି।
ଏଵଂ ତ୍ଵଜନଯଦ୍ଧିଷ୍ଣ୍ଯାନ୍ଵେଦୋକ୍ତାନ୍ଵିବୁଧାନ୍ବହୂନ୍। ଵିଚରନ୍ଵିଵିଧାନ୍ଦେଶାନ୍ଭ୍ରମମାଣସ୍ତୁ ତତ୍ର ଵୈ
ଏଭଳି ସେ ବେଦରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ ଅନେକ ଅଗ୍ନିକୁଣ୍ଡ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ବିଭିନ୍ନ ଦେଶ ଘୁରିବା ସମୟରେ ସେ ଏଭଳି ଚଳିତ ରହିଲେ।
ସିନ୍ଧୁଵର୍ଜ୍ଯାଃ ପଞ୍ଚ ନଦ୍ଯୋ ଦେଵିକାଽଥ ସରସ୍ଵତୀ। ଗଙ୍ଗା ଚ ଶତକୁମ୍ଭା ଚ ସରଯୂ ଗଣ୍ଡସାହ୍ଵଯା
ସିନ୍ଧୁ ବ୍ୟତୀତ, ପାଞ୍ଚଟି ନଦୀର ନାମ ହେଉଛି: ଦେବିକା, ସରସ୍ୱତୀ, ଗଙ୍ଗା, ଶତକୁମ୍ଭା ଏବଂ ଗଣ୍ଡସାହ୍ୱୟା ନାମକ ସରୟୂ।
ଚର୍ମଣ୍ଵତୀ ମହୀ ଚୈଵ ମେଧ୍ଯା ମେଧାସୃତିସ୍ତଦା। ଇରାଵତୀ ଵେତ୍ରଵତୀ ନଦ୍ଯତିସ୍ରୋଽଥ କୌଶିକୀ
ଚର୍ମଣ୍ୱତୀ, ମହୀ, ମେଧ୍ୟା, ମେଧାସୃତି, ଇରାବତୀ, ଭେତ୍ରବତୀ ଏହି ତିନିଟି ଏବଂ କୌଶିକୀ ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
ତମସା ନର୍ମଦା ଚୈଵ ନଦୀ ଗୋଦାଵରୀ ତଥା। ଵେଣ୍ଣା ପ୍ରଵେଣୀ ଭୀମା ଚ ମରୁଦା ଚୈଵ ଭାରତ
ତମସା, ନର୍ମଦା, ଗୋଦାବରୀ, ବେଣ୍ଣା, ପ୍ରବେଣୀ, ଭୀମା ଏବଂ ମରୁଦା ନଦୀ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି, ହେ ଭାରତ।
ଭାରତୀ ସୁପ୍ରଯୋଗା ଚ କାଵେରୀ ମଜ୍ଜୁରା ତଥା। ତୁଙ୍ଗଵେଣା କୃଷ୍ଣଵେଣା କପିଲା ଶୋଣ ଏଵ ଚ
ଭାରତୀ, ସୁପ୍ରୟୋଗା, କାବେରୀ, ମଜ୍ଜୁରା, ତୁଙ୍ଗବେଣା, କୃଷ୍ଣବେଣା, କପିଳା ଏବଂ ଶୋଣ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।
ଏତା ନଦ୍ଯସ୍ତୁ ଧିଷ୍ଣ୍ଯାନାଂ ମାତରୋ ଯାଃ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ନଦୀମାନେ ଧିଷ୍ଣ୍ୟମାନଙ୍କର ମାଆ ବୋଲି କୁହାଯାଇଛନ୍ତି।