ବୃହଦ୍ରଥଂତରୌ ମୂର୍ଧ୍ନା ଵକ୍ରାଚ୍ଚ ତପସା ହରିମ୍। ଶିଵଂ ନାଭ୍ଯାଂ ବଲାଦିନ୍ଦ୍ରଂ ପ୍ରାଣାଦ୍ଵାଯୁଂ ଚ ଭାରତ
ମୁଣ୍ଡରୁ ବୃହଦ୍ରଥ ଓ ଅନ୍ତରା ଜନ୍ମିଲେ; ବାକ୍ର ତପସ୍ୟାରୁ ହରି ହେଲେ; ନାଭିରୁ ଶିବ ହେଲେ; ଶକ୍ତିରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଶ୍ୱାସରୁ ବାୟୁ ହେଲେ, ହେ ଭାରତ।
ବାହୁଭ୍ଯାମନୁଦାତ୍ତୌ ଚ ଵିଶ୍ଵେ ଭୂତାନି ଚୈଵ ହ। ଏତାନ୍ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ତତଃ ପଞ୍ଚ ପିତୄଣାମସୃଜତ୍ସୁତାନ୍
ଦୁଇଟି ବାହୁରୁ ଅନୁଦାତ୍ତ ଓ ବିଶ୍ୱେ ଭୂତାନି ଜନ୍ମିଲେ; ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ସୃଷ୍ଟି କରି, ପିତୃମାନେଙ୍କର ପୁଅମାନେ ତିଆରି କଲେ।
ବୃହଦ୍ରଥସ୍ଯ ପ୍ରଣିଧିଃ କାଶ୍ଯପଶ୍ଯ ମହତ୍ତରଃ। ଭାନୁରଙ୍ଗିରସୋ ଧୀରଃ ପୁତ୍ରୋ ଵର୍ଚସ୍ଯ ସୌରଭଃ
ବୃହଦ୍ରଥଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରଣିଧି, କାଶ୍ୟପଙ୍କ ପୁଅ ମହତ୍ତର; ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କ ପ୍ରଜ୍ଞାନବାନ ପୁଅ ଭାନୁ, ସୌରଭଙ୍କ ପୁଅ ଭଲି ଭର୍ଚ୍ଚସ।
ପ୍ରାଣସ୍ଯ ଚାନୁଦାତ୍ତସ୍ତୁ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତାଃ ପଞ୍ଚ ଵଂଶଜାଃ। ଦେଵାନ୍ଯଜ୍ଞମୁଷଶ୍ଚାନ୍ଯାନ୍ସୃଜନ୍ପଞ୍ଚଦଶୋତ୍ତରାନ୍
ପ୍ରାଣରୁ ଅନୁଦାତ୍ତ ଜନ୍ମିଲେ; ଏଭଳି ପାଞ୍ଚଟି ବଂଶ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ପରେ, ଯଜ୍ଞମୁଷ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରି, ପନ୍ଦରଟି ଅଧିକ ତିଆରି କଲେ।
ସୁଭୀମମତିଭୀମଂ ଚ ଭୀମଂ ଭୀମବଲାବଲମ୍। ଏତାନ୍ଯଜ୍ଞମୁଷଃ ପଞ୍ଚ ଦେଵାନପ୍ଯସୃଜତ୍ତତଃ
ସୁଭୀମ, ଅତିଭୀମ, ଭୀମ, ଭୀମବଳା ଓ ଅବଳା—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଦେବତାକୁ ଯଜ୍ଞମୁଷ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ସୁମିତ୍ରଂ ମିତ୍ରଵନ୍ତଂ ଚ ମିତ୍ରଜ୍ଞଂ ମିତ୍ରଵର୍ଧନମ୍। ମିତ୍ରଧର୍ମାଣମିତ୍ଯେତାନ୍ଦେଵାନଭ୍ଯସୃଜତ୍ତତଃ
ସୁମିତ୍ର, ମିତ୍ରବନ୍ତ, ମିତ୍ରଜ୍ଞ, ମିତ୍ରବର୍ଦ୍ଧନ ଓ ମିତ୍ରଧର୍ମା—ଏହି ଦେବତାମାନେ ପରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ।
ସୁରପ୍ରଵୀରଂ ଵୀରଂ ଚ ସୁରେଶଂ ଚ ସୁଵର୍ଚସମ୍। ସୁରାଣାମପି ଭର୍ତାରଂ ପଞ୍ଚୈତାନସୃଜତ୍ତତଃ
ସୁରପ୍ରଭୀର, ବୀର, ସୁରେଶ, ସୁବର୍ଚ୍ଚସ ଓ ସୁରମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭୁ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ମଧ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ରାଜା ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ।
ତ୍ରିଵିଧଂ ସଂସ୍ଥିତା ହ୍ଯେତେ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍। ମୁଷ୍ଣନ୍ତ୍ଯତ୍ର ସ୍ଥିତା ହ୍ଯେତେ ସ୍ଵର୍ଗତାନ୍ଯଜ୍ଞଯାଜିନଃ
ଏମାନେ ତିନି ଦଳରେ, ପାଞ୍ଚଟି କରି ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ଏଠାରେ ଥିବା ଏମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ହବି ନେଇନିଅନ୍ତି।
ତେଷାମିଷ୍ଟଂ ହରନ୍ତ୍ଯେତେ ନିଘ୍ନନ୍ତି ଚ ମହଦ୍ଧଵିଃ। ସ୍ପର୍ଧଯାହଵ୍ଯଵାହାନାଂ ନିଘ୍ନନ୍ତ୍ଯେତେ ହରନ୍ତି ଚ
ସେମାନେ ନିଜ ପାଇଁ ଅର୍ପିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ନେଇନିଅନ୍ତି ଓ ବଡ଼ ହବି ଭୋଜନ କରନ୍ତି; ହବି ପାଇଁ ଏକାପେକ୍ଷାରେ ଲଢ଼ନ୍ତି, ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି ଓ ନେଇନିଅନ୍ତି।
ବହିର୍ଵେଦ୍ଯାଂ ତଦାଦାନଂ କୁଶଲୈଃ ସଂପ୍ରଵର୍ତିତମ୍। ତତ୍ରୈତେ ନୋପସର୍ପନ୍ତି ଯତ୍ର ଚାଗ୍ନିଃ ସ୍ଥିତୋ ଭଵେତ୍
ବେଦି ବାହାରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ନେବା କାମ କୁଶଳମାନେ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନି ବିଦ୍ୟମାନ, ସେଠାକୁ ଏମାନେ ଆସନ୍ତି ନାହିଁ।
ଚିତୋଽଗ୍ନିରୁଦ୍ଵହନ୍ଯଜ୍ଞଂ ପକ୍ଷାଭ୍ଯାଂ ତାନ୍ପ୍ରବାଧତେ। ମନ୍ତ୍ରୈ ପ୍ରଶମିତାହ୍ଯେତେ ନେଷ୍ଟଂ ମୁଷ୍ଣନ୍ତି ଯଜ୍ଞିଯମ୍
ଚିତା ଉପରେ ଅଗ୍ନି ଯଜ୍ଞକୁ ଉଠାଇ ନେଇଯାଏ ଓ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପକ୍ଷରେ ଦୂରେ ରଖେ; ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ସେମାନେ ଚାହିତା ହବି ନେଇନିଅନ୍ତି।
ତପସ୍ଯେ ବୃଦୁକ୍ଥସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ଭୂମିମୁପାଶ୍ରିତଃ। ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରେ ହୂଯମାନେ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ସଦ୍ଭିରୀଡ୍ଯତେ
ବୃଦୁକ୍ଥଙ୍କ ତପସ୍ୟାଶୀଳ ପୁଅ ପୃଥିବୀରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି; ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ହୋମ ହେବାବେଳେ, ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
ରଥନ୍ତରଶ୍ଚତପସଃ ପୁତ୍ରୋଽଗ୍ନିଃ ପରିପଠ୍ଯତେ। ମିତ୍ରଵିନ୍ଦା ତଥା ଭାର୍ଯା ହଵିରଧ୍ଵର୍ଯଵୋ ଵିଦୁଃ ।।*
ତପସ୍ୟାର ପୁଅ ରଥାନ୍ତର ଭାବେ ଅଗ୍ନି ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ମିତ୍ରବିନ୍ଦା ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଓ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ପୁରୋହିତମାନେ ହବିକୁ ଜାଣନ୍ତି।
ଏତୈଃ ସହ ମହାଭାଗ ତପସ୍ତେଜସ୍ଵିଭିର୍ନୃପ'। ମୁମୁଦେ ପରମପ୍ରୀତଃ ସହ ପୁତ୍ରୈର୍ମହାଯଶାଃ
ଏହି ମହାତ୍ମା, ତପୋଧନମାନେ ସହିତ, ରାଜା, ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁଅମାନେ ସହ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦ ଓ ପ୍ରମୋଦରେ ରହିଲେ।
ଆପସ୍ଯ ମୁଦିତା ଭାର୍ଯା ସା ଚାସ୍ଯ ପରମାପ୍ରିଯା। ଭୂପତିଂ ଭୂତକର୍ତାରଂ ଜନଯାମାସ ପାଵକମ୍
ଆପସ୍ ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦିତ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ; ସେ ଭୂତମାନେର ନାଥ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପାଵକଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
ଭୂତାନାଂ ସାଽପି ସର୍ଵେଷାଂ ଯଂ ପ୍ରାହୁଃ ପାଵକଂ ପତିମ୍। ଆତ୍ମା ଭୁଵନକର୍ତା ଚ ସୋଽଧ୍ଵରେଷୁ ଦ୍ଵିଜାତିଭିଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନେଙ୍କର ପତି ପାଵକଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଭାବେ ପରିଚିତ; ସେ ନିଜେ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଓ ଯଜ୍ଞରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି।
ମହତାଂ ଚୈଵ ଭୂତାନାଂ ସର୍ଵେଷାମିହ ଯଃ ପତିଃ। ଭଗଵାନ୍ସ ମହାତେଜା ନିତ୍ଯଂ ଚରତି ପାଵକଃ
ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ମହାନ୍ ଭୂତମାନେଙ୍କର ପତି, ମହାତ୍ମା ଓ ତେଜସ୍ବୀ ପାଵକ ସଦା ଚଳିତିଛନ୍ତି।
ଅଗ୍ନିର୍ଗୃହପତିର୍ନାମ ନିତ୍ଯଂ ଯଜ୍ଞେଷୁ ପୂଜ୍ଯତେ। ଆଜ୍ଯଂ ଵହତିଯୋ ହଵ୍ଯଂ ସର୍ଵଲୋକସ୍ ପାଵକଃ
ଅଗ୍ନି, ଗୃହସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ପରିଚିତ, ସଦା ଯଜ୍ଞରେ ପୂଜିତ; ପାଵକ ସମସ୍ତ ଲୋକ ପାଇଁ ଘିଅ ଓ ହବି ବହନ କରନ୍ତି।
ଅପାଂଗର୍ଭୋ ମହାଭାଗଃ ସତ୍ଵଭୁଗ୍ଯୋ ମହାଦ୍ଭୁତଃ। ଭୂପତିର୍ଭୂତକର୍ତା ଚ ମହତଃ ପତିରୁଚ୍ଯତେ
ସେ, ମହାନ୍ୟ, ଜଳର ଗର୍ଭରେ ଅଛନ୍ତି, ସତ୍ତ୍ୱର ଆସ୍ୱାଦକ, ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ସେ ଭୂମିର ମାଲିକ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଏବଂ ବଡ଼ ମହାନଙ୍କର ମାଲିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମତା ଵହନ୍ତୋ ହଵ୍ଯାନି ତସ୍ଯାଗ୍ନେରପ୍ରଜାଽଭଵନ୍। ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମସ୍ତୁ ନିଯତଃ କ୍ରତୁଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଭଵତ୍ଯୁତ
ଯେଉଁମାନେ ହବ୍ୟ ବହନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭାବି ଆଗ୍ନି ପାଇଁ ସନ୍ତାନ ହରାଇଲେ; ତଥାପି ଆଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥିର ରହିଲା।
[ସ ଵହ୍ନିଃ ପ୍ରଥମୋ ନିତ୍ଯଂ ଦେଵୈରନ୍ଵିଷ୍ଯତେ ପ୍ରଭୁଃ]। ଆଯାନ୍ତଂ ନିଯତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାପ୍ରଵିଵେଶାର୍ଣଵଂ ଭଯାତ୍
ସେଇ ଅଗ୍ନି, ସଦା ପ୍ରଥମ ଏବଂ ଚିରକାଳୀନ, ଦେବତାମାନେ ଯାହାକୁ ଖୋଜନ୍ତି, ତାଙ୍କୁ ଦୃଢ଼ ନିଷ୍ଠାରେ ଆସୁଥିବା ଦେଖି, ଭୟରେ ସମୁଦ୍ରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ଦେଵାସ୍ତଂ ନାଧିଗଚ୍ଛନ୍ତି ମାର୍ଗମାଣା ଯଥାତଥମ୍। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତ୍ଵଗ୍ନିରଥର୍ଵାଣଂ ତତୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ଦେବତାମାନେ ସମସ୍ତ ଉପାୟରେ ଖୋଜିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କୁ ମିଳିଲେ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଅଥର୍ବଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ତାପରେ ଅଗ୍ନି କହିଲେ।
ଦେଵାନାଂ ଵହ ହଵ୍ଯଂ ତ୍ଵମହଂ ଵୀର ସୁଦୁର୍ବଲଃ। ଅଥ ତ୍ଵଂ ଗଚ୍ଛ ମଧ୍ଵକ୍ଷଂ ପ୍ରିଯମେତତ୍କୁରୁଷ୍ଵ ମେ
"ହେ ବୀର, ମୁଁ ଦେବମାନେର ହବ୍ୟ ବହନ କରିବାକୁ ବହୁତ ଦୁର୍ବଳ; ତେଣୁ ତୁମେ ମଧୁର ସ୍ଥାନକୁ ଯାଅ ଏବଂ ଏହି କାମଟି ମୋ ପାଇଁ କର।"
ପ୍ରେଷ୍ଯ ଚାଗ୍ନିରଥର୍ଵାଣମନ୍ଯଂ ଦେଶଂ ତତୋଽଗମତ୍। ମତ୍ସ୍ଯାସ୍ତସ୍ଯ ସମାଚଖ୍ଯୁଃ କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ତାନଗ୍ନିରବ୍ରଵୀତ୍। ଭକ୍ଷ୍ଯା ଵୈ ଵିଵିଧୈର୍ଭାଵୈର୍ଭଵିଷ୍ଯଥ ଶରୀରିଣାମ୍
ଅଗ୍ନି ଅଥର୍ବଣଙ୍କୁ ପଠାଇ ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନକୁ ଗଲେ; ସେଠାରେ ମାଛମାନେ ତାଙ୍କ ବିଷୟରେ ଖବର ଦେଲେ, ଏହା ଦେଖି ଅଗ୍ନି କ୍ରୋଧିତ ହୋଇ କହିଲେ: "ତୁମେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାରର ଖାଦ୍ୟ ହେବା।"
ଅଥର୍ଵାଣଂ ତଥା ଚାପି ହଵ୍ଯଵାହୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ଵଚଃ
ଏଭଳି ଅଗ୍ନି ଅଥର୍ବଣଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ କଥା କହିଲେ।
ଅନୁନୀଯମାନୋ ହି ଭୃଶଂ ଦେଵଵାକ୍ଯାନ୍ଵିତେନ ସଃ। ନୈଚ୍ଛଦ୍ଵୋଢୁଂ ହଵି ସର୍ଵଂ ଶରୀରଂ ଚାପି ସୋଽତ୍ଯଜତ୍
ଦେବମାନେ ଅନୁରୋଧ କଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ସମସ୍ତ ହବ୍ୟ ବହନ କରିବାକୁ ଚାହିଲେ ନାହିଁ, ଏବଂ ସେ ତାଙ୍କର ଶରୀର ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ସ ତଚ୍ଛରୀରଂ ସଂତ୍ଯଜ୍ଯ ପ୍ରଵିଵେଶ ଧରାଂ ତଦା। ଭୂମିଂ ସ୍ପୃଷ୍ଟ୍ଵାଽସୃଜଦ୍ଭ୍ରାତୂନ୍ପୃଥକ୍ପୃଥଗତୀଵ ହି
ସେ ତାଙ୍କର ଶରୀର ଛାଡ଼ି ଭୂମିକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ; ଭୂମିକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରି, ସେ ଅନେକ ଭାଇଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କଲେ, ପ୍ରତ୍ୟେକଙ୍କର ନିଜ ନିଜ ପଥ ଥିଲା।
ଆସ୍ଯାତ୍ସୁଗନ୍ଧଂ ତେଜଶ୍ଚ ଅସ୍ଥିଭ୍ଯୋ ଦେଵଦାରୁ ଚ। ଶ୍ଲେଷ୍ମଣଃ ସ୍ଫାଟିକଂ ତସ୍ ପିତ୍ତାନ୍ମାରକତଂ ତଥା
ତାଙ୍କର ମୁଁହରୁ ସୁଗନ୍ଧ ଓ ତେଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା; ଅସ୍ଥିରୁ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ଚନ୍ଦନ, କଫରୁ ସ୍ଫଟିକ, ଏବଂ ପିତ୍ତରୁ ପନ୍ନା ହେଲା।
ଵାତାତ୍କୃଷ୍ଣାଯସଂ ତସ୍ଯ ତ୍ରିଭିରେତୈର୍ବହୁ ପ୍ରଜାଃ। ତ୍ଵଚସ୍ତସ୍ଯାଭ୍ରପଟଲଂ ସ୍ନାଯୁଜଂ ଚାପି ଵିଦ୍ରୁମମ୍
ତାଙ୍କର ବାୟୁରୁ କଳା ଲୋହା ହେଲା; ଏହି ତିନି ଉପାଦାନରୁ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ; ତାଙ୍କର ଚର୍ମରୁ ମେଘମାଳା ଏବଂ ସ୍ନାୟୁରୁ ପ୍ରବାଳ ହେଲା।
ଶରୀରାସ୍ଥିଵିଧାଶ୍ଚାନ୍ଯେ ଧାତଵୋଽସ୍ଯାଭଵନ୍ନୃପ। ଏଵଂ କୃତ୍ଵା ଶରୀରଂ ଚ ପରମେ ତପସି ସ୍ଥିତଃ
ତାଙ୍କର ଶରୀରର ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅଂଶ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଧାତୁ ହେଲା, ରାଜା; ଏଭଳି ଶରୀର ଛାଡ଼ି ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ ହେଲେ।