ଯଃ ପ୍ରଶାନ୍ତେଷୁ ଭୂତେଷୁ ଆଵିର୍ଭଵତି ପାଵକଃ। କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ଯ ତୁ ରସୋ ଜଜ୍ଞେ ମନ୍ଯୁତୀଵ୍ରା ଚ ପୁତ୍ରିକା
ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଶାନ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଅଗ୍ନି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହି ଅଗ୍ନିର ସ୍ୱରୂପ କ୍ରୋଧରୁ ଜନ୍ମିଥିଲା, ତାଙ୍କର ତୀବ୍ର କନ୍ୟା 'ମନ୍ୟୁତୀବ୍ରା'।
ସ୍ଵାହେତି ଦାରୁଣା କ୍ରୂରା ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ତିଷ୍ଠତି। ତ୍ରିଦିଵେ ଯସ୍ଯ ସଦୃଶୋ ନାସ୍ତି ରୂପେଣ କଶ୍ଚନ। ଅତୁଲତ୍ଵାତ୍କୃତୋ ଦେଵୈର୍ନାମ୍ନା କାମସ୍ତୁ ପାଵକଃ
ଯିଏ କଠୋର ଓ କ୍ରୂର, ସେ 'ସ୍ୱାହା' ନାମରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି। ସ୍ୱର୍ଗରେ ତାଙ୍କ ସମାନ ରୂପ କେହି ନାହାନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଅଦ୍ୱିତୀୟତା ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ 'କାମ' ନାମକ ଅଗ୍ନି ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।
ସଂହର୍ଷାଦ୍ଧାରଯନ୍କ୍ରୋଧଂ ଧନ୍ଵୀ ସ୍ରଗ୍ଵୀ ରଥେ ସ୍ଥିତଃ। ସମରେ ନାଶଯେଚ୍ଛତ୍ରୂନମୋଘୋ ନାମ ପାଵକଃ
ଯିଏ ଆନନ୍ଦ ଧାରଣ କରି କ୍ରୋଧକୁ ଦମନ କରନ୍ତି, ଧନୁଷ୍ ଧାରଣ କରି ମାଳା ପିନ୍ଧି ରଥରେ ଦଢ଼ିଛନ୍ତି, ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁମାନେ କୁ ନାଶ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ 'ଅମୋଘ' ନାମକ ଅଗ୍ନି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଉକ୍ଥ୍ଯୋ ନାମ ମହାଭାଗ ତ୍ରିଭିରୁକ୍ଥୈରଭିଷ୍ଟୁତଃ। ମହାଵର୍ଷଂ ତ୍ଵଜନଯତ୍ସକାମାଶ୍ଵଂ ହି ଯଂ ଵିଦୁଃ
ଯିଏ 'ଉକ୍ଥ୍ୟ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତିନିଟି ଷ୍ଟୁତିରେ ପୂଜିତ, ସେ ବଡ଼ ବର୍ଷା ଆଣିଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଜାଣିଥିବାମାନେ କହନ୍ତି, ସେ ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ ଘୋଡ଼ା ଥିଲେ।
କାଶ୍ଯପୋ ହ୍ଯଥ ଵାସିଷ୍ଠଃ ପ୍ରାଣଶ୍ଚ ପ୍ରାଣପୁତ୍ରକଃ। ଅଗ୍ନିରାଙ୍ଗିରସଶ୍ଚୈଵ ଚ୍ଯଵନସ୍ତୀଵ୍ରଵର୍ଚକଃ
କାଶ୍ୟପ, ବା ବାସିଷ୍ଠ, ପ୍ରାଣ ଓ ପ୍ରାଣଙ୍କ ପୁଅ, ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କ ଅଗ୍ନି ଓ ତୀବ୍ର ତେଜସ୍ୱୀ ଚ୍ୟବନ—
ଅଚରତ୍ସ ତପସ୍ତୀଵ୍ରଂ ପୁତ୍ରାର୍ଥେ ବହୁଵାର୍ଷିକମ୍। ପୁତ୍ରଂ ଲଭେଯଂ ଧର୍ମିଷ୍ଠଂ ଯଶସା ବ୍ରହ୍ମଣା ସମମ୍
ସେମାନେ ଅନେକ ବର୍ଷ ଧରି କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ, ପୁଅ ପାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି—'ମୋତେ ଧର୍ମିକ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମାନ ଯଶସ୍ୱୀ ପୁଅ ମିଳୁ।'
ମହାଵ୍ଯାହୃତିଭିର୍ଧ୍ଯାତଃ ପଞ୍ଚଭିସ୍ତୈସ୍ତଦା ତ୍ଵଥ। ଜଜ୍ଞେ ତେଜୋମଯାର୍ଚିଷ୍ମାନ୍ପଞ୍ଚଵର୍ଣଃ ପ୍ରାକରଃ
ସେହି ପାଞ୍ଚଜନେ ମହାମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଧ୍ୟାନ କଲେ, ତେବେ ପାଞ୍ଚ ରଙ୍ଗର, ତେଜମୟ, ଅର୍କବନ୍ଧ ଭଳି ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଜନ୍ମ ନେଲା।
ସମିଦ୍ଧୋଽଗ୍ନିଃ ଶିରସ୍ତସ୍ଯ ବାହୂ ସୂର୍ଯନିଭୌ ତଥା। ତ୍ଵଙ୍ନେତ୍ରେ ଚ ସୁଵର୍ଣାଭେ କୃଷ୍ଣେ ଜଙ୍ଘେ ଚ ଭାରତ
ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଜଳୁଥିବା ଅଗ୍ନି, ବାହୁ ଦୁଇଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ, ତ୍ୱକ୍ ଓ ଦୃଷ୍ଟି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭଳି ଚମକୁଥିଲା, ଜଂଘା ଦୁଇଟି କଳା ଥିଲା, ହେ ଭାରତ।
ପଞ୍ଚଵର୍ଷଃ ସ ତପସା କୃତସ୍ତୈଃ ପଞ୍ଚଭିର୍ଜନୈଃ। ପାଞ୍ଚଜନ୍ଯଃ ଶ୍ରୁତୋ ଦେଵଃ ପଞ୍ଚଵଂଶକରସ୍ତୁ ସଃ
ସେହି ପାଞ୍ଚ ଲୋକଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ସେ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ବୟସରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେ ଦେବତା 'ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ, ପାଞ୍ଚ ବଂଶର ଉତ୍ପାଦକ।
ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା ମହାତପାଃ। ଜନଯତ୍ପାଵକଂ ଘୋରଂ ପିତୄଣାଂ ସ ପ୍ରଜାଃ ସୃଜନ୍
ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ତପସ୍ୟା କରି, ସେ ମହାତପସ୍ୱୀ ଭୟଙ୍କର ପାଵକ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଯାହା ପିତୃମାନେଙ୍କର ସନ୍ତାନ ହେଲେ।
ବୃହଦ୍ରଥଂତରୌ ମୂର୍ଧ୍ନା ଵକ୍ରାଚ୍ଚ ତପସା ହରିମ୍। ଶିଵଂ ନାଭ୍ଯାଂ ବଲାଦିନ୍ଦ୍ରଂ ପ୍ରାଣାଦ୍ଵାଯୁଂ ଚ ଭାରତ
ମୁଣ୍ଡରୁ ବୃହଦ୍ରଥ ଓ ଅନ୍ତରା ଜନ୍ମିଲେ; ବାକ୍ର ତପସ୍ୟାରୁ ହରି ହେଲେ; ନାଭିରୁ ଶିବ ହେଲେ; ଶକ୍ତିରୁ ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଶ୍ୱାସରୁ ବାୟୁ ହେଲେ, ହେ ଭାରତ।
ବାହୁଭ୍ଯାମନୁଦାତ୍ତୌ ଚ ଵିଶ୍ଵେ ଭୂତାନି ଚୈଵ ହ। ଏତାନ୍ସୃଷ୍ଟ୍ଵା ତତଃ ପଞ୍ଚ ପିତୄଣାମସୃଜତ୍ସୁତାନ୍
ଦୁଇଟି ବାହୁରୁ ଅନୁଦାତ୍ତ ଓ ବିଶ୍ୱେ ଭୂତାନି ଜନ୍ମିଲେ; ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ସୃଷ୍ଟି କରି, ପିତୃମାନେଙ୍କର ପୁଅମାନେ ତିଆରି କଲେ।
ବୃହଦ୍ରଥସ୍ଯ ପ୍ରଣିଧିଃ କାଶ୍ଯପଶ୍ଯ ମହତ୍ତରଃ। ଭାନୁରଙ୍ଗିରସୋ ଧୀରଃ ପୁତ୍ରୋ ଵର୍ଚସ୍ଯ ସୌରଭଃ
ବୃହଦ୍ରଥଙ୍କ ପୁଅ ପ୍ରଣିଧି, କାଶ୍ୟପଙ୍କ ପୁଅ ମହତ୍ତର; ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କ ପ୍ରଜ୍ଞାନବାନ ପୁଅ ଭାନୁ, ସୌରଭଙ୍କ ପୁଅ ଭଲି ଭର୍ଚ୍ଚସ।
ପ୍ରାଣସ୍ଯ ଚାନୁଦାତ୍ତସ୍ତୁ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତାଃ ପଞ୍ଚ ଵଂଶଜାଃ। ଦେଵାନ୍ଯଜ୍ଞମୁଷଶ୍ଚାନ୍ଯାନ୍ସୃଜନ୍ପଞ୍ଚଦଶୋତ୍ତରାନ୍
ପ୍ରାଣରୁ ଅନୁଦାତ୍ତ ଜନ୍ମିଲେ; ଏଭଳି ପାଞ୍ଚଟି ବଂଶ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି। ପରେ, ଯଜ୍ଞମୁଷ ଓ ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରି, ପନ୍ଦରଟି ଅଧିକ ତିଆରି କଲେ।
ସୁଭୀମମତିଭୀମଂ ଚ ଭୀମଂ ଭୀମବଲାବଲମ୍। ଏତାନ୍ଯଜ୍ଞମୁଷଃ ପଞ୍ଚ ଦେଵାନପ୍ଯସୃଜତ୍ତତଃ
ସୁଭୀମ, ଅତିଭୀମ, ଭୀମ, ଭୀମବଳା ଓ ଅବଳା—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଦେବତାକୁ ଯଜ୍ଞମୁଷ ସୃଷ୍ଟି କଲେ।
ସୁମିତ୍ରଂ ମିତ୍ରଵନ୍ତଂ ଚ ମିତ୍ରଜ୍ଞଂ ମିତ୍ରଵର୍ଧନମ୍। ମିତ୍ରଧର୍ମାଣମିତ୍ଯେତାନ୍ଦେଵାନଭ୍ଯସୃଜତ୍ତତଃ
ସୁମିତ୍ର, ମିତ୍ରବନ୍ତ, ମିତ୍ରଜ୍ଞ, ମିତ୍ରବର୍ଦ୍ଧନ ଓ ମିତ୍ରଧର୍ମା—ଏହି ଦେବତାମାନେ ପରେ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ।
ସୁରପ୍ରଵୀରଂ ଵୀରଂ ଚ ସୁରେଶଂ ଚ ସୁଵର୍ଚସମ୍। ସୁରାଣାମପି ଭର୍ତାରଂ ପଞ୍ଚୈତାନସୃଜତ୍ତତଃ
ସୁରପ୍ରଭୀର, ବୀର, ସୁରେଶ, ସୁବର୍ଚ୍ଚସ ଓ ସୁରମାନେଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଭୁ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ମଧ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ରାଜା ଭାବେ ସୃଷ୍ଟି ହେଲେ।
ତ୍ରିଵିଧଂ ସଂସ୍ଥିତା ହ୍ଯେତେ ପଞ୍ଚପଞ୍ଚ ପୃଥକ୍ପୃଥକ୍। ମୁଷ୍ଣନ୍ତ୍ଯତ୍ର ସ୍ଥିତା ହ୍ଯେତେ ସ୍ଵର୍ଗତାନ୍ଯଜ୍ଞଯାଜିନଃ
ଏମାନେ ତିନି ଦଳରେ, ପାଞ୍ଚଟି କରି ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ। ଏଠାରେ ଥିବା ଏମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯାଆନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ହବି ନେଇନିଅନ୍ତି।
ତେଷାମିଷ୍ଟଂ ହରନ୍ତ୍ଯେତେ ନିଘ୍ନନ୍ତି ଚ ମହଦ୍ଧଵିଃ। ସ୍ପର୍ଧଯାହଵ୍ଯଵାହାନାଂ ନିଘ୍ନନ୍ତ୍ଯେତେ ହରନ୍ତି ଚ
ସେମାନେ ନିଜ ପାଇଁ ଅର୍ପିତ ଦ୍ରବ୍ୟ ନେଇନିଅନ୍ତି ଓ ବଡ଼ ହବି ଭୋଜନ କରନ୍ତି; ହବି ପାଇଁ ଏକାପେକ୍ଷାରେ ଲଢ଼ନ୍ତି, ନଷ୍ଟ କରନ୍ତି ଓ ନେଇନିଅନ୍ତି।
ବହିର୍ଵେଦ୍ଯାଂ ତଦାଦାନଂ କୁଶଲୈଃ ସଂପ୍ରଵର୍ତିତମ୍। ତତ୍ରୈତେ ନୋପସର୍ପନ୍ତି ଯତ୍ର ଚାଗ୍ନିଃ ସ୍ଥିତୋ ଭଵେତ୍
ବେଦି ବାହାରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ନେବା କାମ କୁଶଳମାନେ କରନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠି ଅଗ୍ନି ବିଦ୍ୟମାନ, ସେଠାକୁ ଏମାନେ ଆସନ୍ତି ନାହିଁ।
ଚିତୋଽଗ୍ନିରୁଦ୍ଵହନ୍ଯଜ୍ଞଂ ପକ୍ଷାଭ୍ଯାଂ ତାନ୍ପ୍ରବାଧତେ। ମନ୍ତ୍ରୈ ପ୍ରଶମିତାହ୍ଯେତେ ନେଷ୍ଟଂ ମୁଷ୍ଣନ୍ତି ଯଜ୍ଞିଯମ୍
ଚିତା ଉପରେ ଅଗ୍ନି ଯଜ୍ଞକୁ ଉଠାଇ ନେଇଯାଏ ଓ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପକ୍ଷରେ ଦୂରେ ରଖେ; ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ସେମାନେ ଚାହିତା ହବି ନେଇନିଅନ୍ତି।
ତପସ୍ଯେ ବୃଦୁକ୍ଥସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋ ଭୂମିମୁପାଶ୍ରିତଃ। ଅଗ୍ନିହୋତ୍ରେ ହୂଯମାନେ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ସଦ୍ଭିରୀଡ୍ଯତେ
ବୃଦୁକ୍ଥଙ୍କ ତପସ୍ୟାଶୀଳ ପୁଅ ପୃଥିବୀରେ ଆଶ୍ରୟ ନେଇଛନ୍ତି; ଅଗ୍ନିହୋତ୍ର ହୋମ ହେବାବେଳେ, ସଦ୍ବ୍ୟକ୍ତିମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।
ରଥନ୍ତରଶ୍ଚତପସଃ ପୁତ୍ରୋଽଗ୍ନିଃ ପରିପଠ୍ଯତେ। ମିତ୍ରଵିନ୍ଦା ତଥା ଭାର୍ଯା ହଵିରଧ୍ଵର୍ଯଵୋ ଵିଦୁଃ ।।*
ତପସ୍ୟାର ପୁଅ ରଥାନ୍ତର ଭାବେ ଅଗ୍ନି ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ମିତ୍ରବିନ୍ଦା ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା, ଓ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ପୁରୋହିତମାନେ ହବିକୁ ଜାଣନ୍ତି।
ଏତୈଃ ସହ ମହାଭାଗ ତପସ୍ତେଜସ୍ଵିଭିର୍ନୃପ'। ମୁମୁଦେ ପରମପ୍ରୀତଃ ସହ ପୁତ୍ରୈର୍ମହାଯଶାଃ
ଏହି ମହାତ୍ମା, ତପୋଧନମାନେ ସହିତ, ରାଜା, ତାଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ ପୁଅମାନେ ସହ ବଡ଼ ଆନନ୍ଦ ଓ ପ୍ରମୋଦରେ ରହିଲେ।
ଆପସ୍ଯ ମୁଦିତା ଭାର୍ଯା ସା ଚାସ୍ଯ ପରମାପ୍ରିଯା। ଭୂପତିଂ ଭୂତକର୍ତାରଂ ଜନଯାମାସ ପାଵକମ୍
ଆପସ୍ ତାଙ୍କର ଆନନ୍ଦିତ ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ, ସେ ତାଙ୍କର ସବୁଠାରୁ ପ୍ରିୟ; ସେ ଭୂତମାନେର ନାଥ ଓ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ପାଵକଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
ଭୂତାନାଂ ସାଽପି ସର୍ଵେଷାଂ ଯଂ ପ୍ରାହୁଃ ପାଵକଂ ପତିମ୍। ଆତ୍ମା ଭୁଵନକର୍ତା ଚ ସୋଽଧ୍ଵରେଷୁ ଦ୍ଵିଜାତିଭିଃ
ସେ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନେଙ୍କର ପତି ପାଵକଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଭାବେ ପରିଚିତ; ସେ ନିଜେ ଆତ୍ମା, ସମସ୍ତ ଜଗତର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଓ ଯଜ୍ଞରେ ଦ୍ୱିଜମାନେ ତାଙ୍କୁ ପୂଜନ୍ତି।
ମହତାଂ ଚୈଵ ଭୂତାନାଂ ସର୍ଵେଷାମିହ ଯଃ ପତିଃ। ଭଗଵାନ୍ସ ମହାତେଜା ନିତ୍ଯଂ ଚରତି ପାଵକଃ
ଏଠାରେ ସମସ୍ତ ମହାନ୍ ଭୂତମାନେଙ୍କର ପତି, ମହାତ୍ମା ଓ ତେଜସ୍ବୀ ପାଵକ ସଦା ଚଳିତିଛନ୍ତି।
ଅଗ୍ନିର୍ଗୃହପତିର୍ନାମ ନିତ୍ଯଂ ଯଜ୍ଞେଷୁ ପୂଜ୍ଯତେ। ଆଜ୍ଯଂ ଵହତିଯୋ ହଵ୍ଯଂ ସର୍ଵଲୋକସ୍ ପାଵକଃ
ଅଗ୍ନି, ଗୃହସ୍ୱାମୀ ଭାବେ ପରିଚିତ, ସଦା ଯଜ୍ଞରେ ପୂଜିତ; ପାଵକ ସମସ୍ତ ଲୋକ ପାଇଁ ଘିଅ ଓ ହବି ବହନ କରନ୍ତି।
ଅପାଂଗର୍ଭୋ ମହାଭାଗଃ ସତ୍ଵଭୁଗ୍ଯୋ ମହାଦ୍ଭୁତଃ। ଭୂପତିର୍ଭୂତକର୍ତା ଚ ମହତଃ ପତିରୁଚ୍ଯତେ
ସେ, ମହାନ୍ୟ, ଜଳର ଗର୍ଭରେ ଅଛନ୍ତି, ସତ୍ତ୍ୱର ଆସ୍ୱାଦକ, ଅଦ୍ଭୁତ ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ସେ ଭୂମିର ମାଲିକ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା ଏବଂ ବଡ଼ ମହାନଙ୍କର ମାଲିକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ମତା ଵହନ୍ତୋ ହଵ୍ଯାନି ତସ୍ଯାଗ୍ନେରପ୍ରଜାଽଭଵନ୍। ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମସ୍ତୁ ନିଯତଃ କ୍ରତୁଶ୍ରେଷ୍ଠୋ ଭଵତ୍ଯୁତ
ଯେଉଁମାନେ ହବ୍ୟ ବହନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତାଙ୍କୁ ଭାବି ଆଗ୍ନି ପାଇଁ ସନ୍ତାନ ହରାଇଲେ; ତଥାପି ଆଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ନାମକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଯଜ୍ଞ ସ୍ଥିର ରହିଲା।