ଆହୁତିଷ୍ଵେଵ ଯସ୍ଯାଗ୍ନେର୍ହଵିରାଜ୍ଯଂ ଵିଧୀଯତେ। ସୋଗ୍ନିର୍ବୃହସ୍ପତେଃ ପୁତ୍ର ଶଂଯୁର୍ନାମ ମହାପ୍ରଭଃ
ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଆହୁତିରେ ଘୃତ ଦେବାକୁ ନିୟମିତ, ସେଉଁଠି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପୁଅ ମହାପ୍ରଭା ଶଂୟୁ ନାମକ ଅଗ୍ନି।
ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯେଷୁ ଯସ୍ଯେଷ୍ଟମଶ୍ଵମେଧାଗ୍ରଭାଗଭୂତ୍। ଦୀପ୍ତିଜ୍ଵାଲୈରନେକାଗ୍ରୈରଗ୍ନିଷ୍ଟୋମୋଽଥ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ବଳିପୂଜାରେ ଯାହାଙ୍କ ଅଂଶ ଅଶ୍ୱମେଧରେ ପ୍ରଧାନ, ଅନେକ ତୀବ୍ର ଜ୍ୱାଳା ସହିତ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ଶଂଯୋରପ୍ରତିମା ଭାର୍ଯା ସତ୍ଯା ସତ୍ଯାଽଥ ଧର୍ମଜା। ଅଗ୍ନିତସ୍ଯ ସୁତୋ ଦୀପ୍ତସ୍ତିସ୍ରଃ କନ୍ଯାଶ୍ଚ ସୁଵ୍ରତାଃ
ଶଂୟୁଙ୍କ ଅପୂର୍ବା ଭାର୍ଯ୍ୟା ସତ୍ୟା, ଯିଏ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ; ତାଙ୍କର ପୁଅ ଅଗ୍ନିତସ୍ରୁ ଦୀପ୍ତ ଓ ତିନି ଜଣ ସୁବ୍ରତା କନ୍ୟା।
ପ୍ରଥମେନାଜ୍ଯଭାଗେନ ପୂଜ୍ଯତେ ଯୋଽଗ୍ନିରଧ୍ଵରେ। ଅଗ୍ନିସ୍ତସ୍ଯ ଭରଦ୍ଵାଜଃ ପ୍ରଥମଃ ପୁତ୍ର ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିକୁ ବଳିପୂଜାରେ ପ୍ରଥମେ ଘୃତ ଦେଇ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପୁଅ ଭରଦ୍ୱାଜ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପୌର୍ଣମାସେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ହଵିରାଜ୍ଯଂ ଧ୍ରୁଵୋଦ୍ଯତମ୍। ଭରତୋ ନାମତଃ ସୋଗ୍ନିର୍ଦ୍ଵିତୀଯଃ ଶଂଯୁତଃ ସୁତଃ
ସମସ୍ତ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବଳିପୂଜାରେ ଘୃତ ସଦା ଅର୍ପିତ ହୁଏ; ଏହିଁ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ନାମ ଭରତ, ଶଂୟୁଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁଅ।
ତିସ୍ରଃ କନ୍ଯା ଭଵନ୍ତ୍ଯନ୍ଯା ଯାସାଂ ସ ଭରତ ପତିଃ। ଭାରତସ୍ତୁ ସୁତସ୍ତସ୍ଯ ଭାରତ୍ଯେକା ଚ ପୁତ୍ରିକା
ଅନ୍ୟ ତିନି ଜଣ କନ୍ୟା ଅଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଭରତ; ତାଙ୍କର ପୁଅ ଭାରତ ଓ ଏକ କନ୍ୟା ଭାରତୀ।
ଭାରତୋ ଭରତସ୍ଯାଗ୍ନେଃ ପାଵକସ୍ତୁ ପ୍ରଜାଯତେ। ମହାନତ୍ଯର୍ଥମହିତସ୍ତଥା ଭରତସତ୍ତମ
ଭାରତ ନାମକ ଅଗ୍ନିଠାରୁ ପାବକ ଜନ୍ମିଲେ, ଯିଏ ବଡ଼ ଓ ଅତିଶୟ ମହିମାଶାଳୀ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଭରଦ୍ଵାଜସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ତୁ ଵୀରା ଵୀରଶ୍ଚ ପିଣ୍ଡଦଃ। ପ୍ରାହୁରାଜ୍ଯେନ ତସ୍ଯେଜ୍ଯାଂ ସୋମସ୍ଯେଵ ଦ୍ଵିଜାଃ ଶନୈଃ
ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେଉଛନ୍ତି ବୀରା, ଓ ବୀର ହେଉଛନ୍ତି ପିଣ୍ଡଦା; ଦ୍ୱିଜମାନେ କହନ୍ତି, ତାଙ୍କର ବଳିପୂଜା ଘୃତ ଦ୍ୱାରା, ଯେପରି ସୋମଙ୍କର, ଦୀରେ-ଦୀରେ ହୁଏ।
ହଵିଷା ଯୋ ଦ୍ଵିତୀଯେନ ସୋମେନ ସହ ଯୁଜ୍ଯତେ। ରଥପ୍ରଭୂ ରଥଧ୍ଵାନଃ କୁମ୍ଭରେତାଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଦ୍ୱିତୀୟ ହବି ଓ ସୋମ ସହିତ ଯୋଗ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ରଥପ୍ରଭୁ, ରଥଧ୍ୱାନ ଓ କୁମ୍ଭରେତାସ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସରଯ୍ଵାଂ ଜନଯତ୍ସିଦ୍ଧିଂ ଭାନୁଂ ଭାଭିଃ ସମାଵୃଣୋତ୍। ଆଗ୍ନେଯମନଯନ୍ମିଥ୍ଯଂ ମିଥ୍ଯୋ ନାମୈଵ କଥ୍ଯତେ
ସରୟୂରେ ସିଦ୍ଧିକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଭାନୁଙ୍କୁ କିରଣରେ ଢାକିଦେଲେ; ମିଥ୍ୟା ଭାବରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ମିଥ୍ୟା ନାମରେ କୁହାଯାଏ।
ଯସ୍ତୁ ନ ଚ୍ଯଵତେ ନିତ୍ଯଂ ଶଯସା ଵର୍ଚସା ଶ୍ରିଯା। ଅଗ୍ନିର୍ନିଶ୍ଚ୍ଯଵନୋ ନାମ ପୃଥିଵୀଂ ସ୍ତୌତି କେଵଲମ୍
ଯିଏ କେବେ ଅସ୍ଥିର ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ, ସଦା ଶୟନ, ତେଜ ଓ ଶ୍ରୀରେ ଅଟୁଟ, ସେ ନିଶ୍ଚୟବନ ନାମକ ଅଗ୍ନି, ଯିଏ କେବଳ ପୃଥିବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।
ଵିପାପ୍ମା କଲୁଷୈର୍ମୁକ୍ତୋ ଵିଶୁଦ୍ଧଶ୍ଚାର୍ଚିଷା ଜ୍ଵଲନ୍। ଵିପାପୋଽଗ୍ନିଃ ସୁତସ୍ତସ୍ଯ ଯୋଜ୍ଯଃ ସମଯକର୍ମସୁ
ଯିଏ ଦୁଷ୍ଟତାରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ଶୁଧ୍ଧ ଜ୍ୱାଳାରେ ଦୀପ୍ତ, ସେ ଭିନ୍ନ ଅଗ୍ନି ବିପାପ, ତାଙ୍କର ପୁଅ, ଯିଏ ଯଥାଯଥ ନିୟମରେ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ।
ଅକ୍ରୋଶତାଂ ହି ଭୂତାନାଂ ଯଃ କରୋତି ହି ନିଷ୍କୃତିମ୍। ଅଗ୍ନିଃ ସ ନିଷ୍କୃତିର୍ନାମ ଶୋଭଯତ୍ଯଭିସେଵିତଃ
ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଦୁଃଖ ଓ ଦେଖି ତାହାର ପ୍ରତିକାର କରେ, ସେହି ଅଗ୍ନିକୁ 'ନିଷ୍କୃତି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ଯଦି ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ, ସେ ବଡ଼ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ଅନୁକୂଜନ୍ତି ଯେନେହ ଵେଦନାର୍ତାଃ ସ୍ଵଯଂ ଜନାଃ। ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରଃ ସ୍ଵନୋ ନାମ ପାଵକଃ ସରୁଜସ୍କରଃ
ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ଲୋକେ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରି ଦୁଃଖର ସ୍ୱର କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ପୁଅ 'ସ୍ୱନ' ବୋଲି ଅଭିଧାନ ହୁଏ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଆଣେ।
ଯସ୍ତୁ ଵିଶ୍ଵସ୍ ଜଗତୋ ବୁଦ୍ଧିମାକ୍ରମ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି। ତଂ ପ୍ରାହୁରଧ୍ଯାତ୍ମଵିଦୋ ଵିଶ୍ଵଜିନ୍ନାମ ପାଵକମ୍
ଯିଏ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ବୁଦ୍ଧିକୁ ଧରି ଦୃଢ଼ ରହିଛନ୍ତି, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ 'ବିଶ୍ୱଜିତ୍' ନାମକ ଅଗ୍ନି ବୋଲି କହନ୍ତି, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜିତିଥାଏ।
ଅନ୍ତରାଗ୍ନିଃ ସ୍ମୃତୋ ଯସ୍ତୁ ଭୁକ୍ତଂ ପଚତି ଦେହିନାମ୍। ସ ଯଜ୍ଞେ ଵିଶ୍ଵଭୁଙ୍ଵାମ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ଭାରତ
ଯିଏ ଦେହଧାରୀମାନେ ଖାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟକୁ ପଚାଇଥାଏ, ସେହି ଅନ୍ତର୍ଅଗ୍ନି ବୋଲି ପରିଚିତ। ଯଜ୍ଞରେ ସେ 'ବିଶ୍ୱଭୁକ୍' ବୋଲି ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଯତାତ୍ମା ଚ ସତତଂ ଵିପୁଲପ୍ରଭଃ। ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ପୂଜଯନ୍ତ୍ଯେନଂ ପାକଯଜ୍ଞେଷୁ ପାଵକମ୍
ଯିଏ ସଦା ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟାରେ ରହନ୍ତି, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଅଟୁଟ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ପାକଯଜ୍ଞରେ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ପ୍ରଥିତୋ ଗୋପତିର୍ନାମ ନଦୀ ଯସ୍ଯାଭଵତ୍ପ୍ରିଯା। ତସ୍ମିନ୍କର୍ମାଣି ସର୍ଵାଣି କ୍ରିଯନ୍ତେ ଧର୍ମକର୍ତୃଭିଃ
ଯିଏ 'ଗୋପତି' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯାହାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ନଦୀ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
ବଡବାଗ୍ନିଃ ପିବତ୍ଯମ୍ଭୋ ଯୋସୌ ପରମଦାରୁଣଃ। ଊର୍ଦ୍ଵଭାଗୂର୍ଧ୍ଵଭାଙ୍ନାମ କଵିଃ ପ୍ରାଣାଶ୍ରିତସ୍ତୁ ଯଃ
ଯିଏ ଭୟଙ୍କର ବଡ଼ବାଗ୍ନି ରୂପେ ପାଣିକୁ ପିଉଛନ୍ତି, ସେ କବି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ପ୍ରାଣରେ ବସିଥିବା 'ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଭାନୁ' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ।
ଉଦଗ୍ଦ୍ଵାରଂ ହଵିର୍ଯସ୍ଯ ଗୃହେ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଦୀଯତେ। ତତସ୍ତୁଷ୍ଟୋ ଭଵେଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ଵିଷ୍ଟକୃତ୍ପରମଃ ସ୍ମୃତଃ
ଯାହାଙ୍କ ଘରେ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ସଦା ହବି ଅର୍ପଣ ହୁଏ, ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ 'ସ୍ୱିଷ୍ଟକୃତ୍' ବୋଲି ପରିଚିତ।
ଯଃ ପ୍ରଶାନ୍ତେଷୁ ଭୂତେଷୁ ଆଵିର୍ଭଵତି ପାଵକଃ। କ୍ରୁଦ୍ଧସ୍ଯ ତୁ ରସୋ ଜଜ୍ଞେ ମନ୍ଯୁତୀଵ୍ରା ଚ ପୁତ୍ରିକା
ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ଶାନ୍ତ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ଅଗ୍ନି ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ। ଏହି ଅଗ୍ନିର ସ୍ୱରୂପ କ୍ରୋଧରୁ ଜନ୍ମିଥିଲା, ତାଙ୍କର ତୀବ୍ର କନ୍ୟା 'ମନ୍ୟୁତୀବ୍ରା'।
ସ୍ଵାହେତି ଦାରୁଣା କ୍ରୂରା ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ତିଷ୍ଠତି। ତ୍ରିଦିଵେ ଯସ୍ଯ ସଦୃଶୋ ନାସ୍ତି ରୂପେଣ କଶ୍ଚନ। ଅତୁଲତ୍ଵାତ୍କୃତୋ ଦେଵୈର୍ନାମ୍ନା କାମସ୍ତୁ ପାଵକଃ
ଯିଏ କଠୋର ଓ କ୍ରୂର, ସେ 'ସ୍ୱାହା' ନାମରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି। ସ୍ୱର୍ଗରେ ତାଙ୍କ ସମାନ ରୂପ କେହି ନାହାନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଅଦ୍ୱିତୀୟତା ଦେଖି ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କୁ 'କାମ' ନାମକ ଅଗ୍ନି ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।
ସଂହର୍ଷାଦ୍ଧାରଯନ୍କ୍ରୋଧଂ ଧନ୍ଵୀ ସ୍ରଗ୍ଵୀ ରଥେ ସ୍ଥିତଃ। ସମରେ ନାଶଯେଚ୍ଛତ୍ରୂନମୋଘୋ ନାମ ପାଵକଃ
ଯିଏ ଆନନ୍ଦ ଧାରଣ କରି କ୍ରୋଧକୁ ଦମନ କରନ୍ତି, ଧନୁଷ୍ ଧାରଣ କରି ମାଳା ପିନ୍ଧି ରଥରେ ଦଢ଼ିଛନ୍ତି, ସେ ଯୁଦ୍ଧରେ ଶତ୍ରୁମାନେ କୁ ନାଶ କରନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ 'ଅମୋଘ' ନାମକ ଅଗ୍ନି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଉକ୍ଥ୍ଯୋ ନାମ ମହାଭାଗ ତ୍ରିଭିରୁକ୍ଥୈରଭିଷ୍ଟୁତଃ। ମହାଵର୍ଷଂ ତ୍ଵଜନଯତ୍ସକାମାଶ୍ଵଂ ହି ଯଂ ଵିଦୁଃ
ଯିଏ 'ଉକ୍ଥ୍ୟ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ତିନିଟି ଷ୍ଟୁତିରେ ପୂଜିତ, ସେ ବଡ଼ ବର୍ଷା ଆଣିଥିଲେ। ତାଙ୍କୁ ଜାଣିଥିବାମାନେ କହନ୍ତି, ସେ ଚାହିଦା ଅନୁଯାୟୀ ଘୋଡ଼ା ଥିଲେ।
କାଶ୍ଯପୋ ହ୍ଯଥ ଵାସିଷ୍ଠଃ ପ୍ରାଣଶ୍ଚ ପ୍ରାଣପୁତ୍ରକଃ। ଅଗ୍ନିରାଙ୍ଗିରସଶ୍ଚୈଵ ଚ୍ଯଵନସ୍ତୀଵ୍ରଵର୍ଚକଃ
କାଶ୍ୟପ, ବା ବାସିଷ୍ଠ, ପ୍ରାଣ ଓ ପ୍ରାଣଙ୍କ ପୁଅ, ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କ ଅଗ୍ନି ଓ ତୀବ୍ର ତେଜସ୍ୱୀ ଚ୍ୟବନ—
ଅଚରତ୍ସ ତପସ୍ତୀଵ୍ରଂ ପୁତ୍ରାର୍ଥେ ବହୁଵାର୍ଷିକମ୍। ପୁତ୍ରଂ ଲଭେଯଂ ଧର୍ମିଷ୍ଠଂ ଯଶସା ବ୍ରହ୍ମଣା ସମମ୍
ସେମାନେ ଅନେକ ବର୍ଷ ଧରି କଠିନ ତପସ୍ୟା କଲେ, ପୁଅ ପାଇବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରି—'ମୋତେ ଧର୍ମିକ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ସମାନ ଯଶସ୍ୱୀ ପୁଅ ମିଳୁ।'
ମହାଵ୍ଯାହୃତିଭିର୍ଧ୍ଯାତଃ ପଞ୍ଚଭିସ୍ତୈସ୍ତଦା ତ୍ଵଥ। ଜଜ୍ଞେ ତେଜୋମଯାର୍ଚିଷ୍ମାନ୍ପଞ୍ଚଵର୍ଣଃ ପ୍ରାକରଃ
ସେହି ପାଞ୍ଚଜନେ ମହାମନ୍ତ୍ର ଉଚ୍ଚାରଣ କରି ଧ୍ୟାନ କଲେ, ତେବେ ପାଞ୍ଚ ରଙ୍ଗର, ତେଜମୟ, ଅର୍କବନ୍ଧ ଭଳି ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଜନ୍ମ ନେଲା।
ସମିଦ୍ଧୋଽଗ୍ନିଃ ଶିରସ୍ତସ୍ଯ ବାହୂ ସୂର୍ଯନିଭୌ ତଥା। ତ୍ଵଙ୍ନେତ୍ରେ ଚ ସୁଵର୍ଣାଭେ କୃଷ୍ଣେ ଜଙ୍ଘେ ଚ ଭାରତ
ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଜଳୁଥିବା ଅଗ୍ନି, ବାହୁ ଦୁଇଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ସମାନ, ତ୍ୱକ୍ ଓ ଦୃଷ୍ଟି ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭଳି ଚମକୁଥିଲା, ଜଂଘା ଦୁଇଟି କଳା ଥିଲା, ହେ ଭାରତ।
ପଞ୍ଚଵର୍ଷଃ ସ ତପସା କୃତସ୍ତୈଃ ପଞ୍ଚଭିର୍ଜନୈଃ। ପାଞ୍ଚଜନ୍ଯଃ ଶ୍ରୁତୋ ଦେଵଃ ପଞ୍ଚଵଂଶକରସ୍ତୁ ସଃ
ସେହି ପାଞ୍ଚ ଲୋକଙ୍କ ତପସ୍ୟାରେ ସେ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ବୟସରେ ପହଞ୍ଚିଲେ। ସେ ଦେବତା 'ପାଞ୍ଚଜନ୍ୟ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ, ପାଞ୍ଚ ବଂଶର ଉତ୍ପାଦକ।
ଦଶଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା ମହାତପାଃ। ଜନଯତ୍ପାଵକଂ ଘୋରଂ ପିତୄଣାଂ ସ ପ୍ରଜାଃ ସୃଜନ୍
ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଧରି ତପସ୍ୟା କରି, ସେ ମହାତପସ୍ୱୀ ଭୟଙ୍କର ପାଵକ ଉତ୍ପନ୍ନ କଲେ, ଯାହା ପିତୃମାନେଙ୍କର ସନ୍ତାନ ହେଲେ।