ତତ୍ରନାନାଵିଧାନଗ୍ନୀନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମହାପ୍ରଭାନ୍। କର୍ମଭିର୍ଵହୁଭିଃ ଖ୍ଯାତାନନାନାର୍ଥାନ୍ବ୍ରାହ୍ମଣେଷ୍ଵିହ
ଏଠାରେ ମୁଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ତେଜସ୍ବୀ ଅଗ୍ନିମାନେ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବହୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଯସ୍ତୃତୀଯସ୍ତୁ ପୁତ୍ରଃ କୁରୁକୁଲୋଦ୍ଵହ। ତସ୍ଯାପି ଵସୁଦାଭାର୍ଯା ପ୍ରଜାସ୍ତସ୍ଯାଂ ଚ ମେ ଶୃଣୁ
ହେ କୁରୁବଂଶୀ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତୃତୀୟ ପୁଅ ବିଷୟରେ ଏବେ ଶୁଣ। ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ ବସୁଦା, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନ ବିଷୟରେ ମୁଁ କହୁଛି।
ବୃହତ୍କୀର୍ତିର୍ବୃହଜ୍ଜ୍ଯୋତିର୍ବୃହଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ବୃହନ୍ମନାଃ। ବୃହନ୍ମନ୍ତ୍ରୋ ବୃହଦ୍ଭାସସ୍ତଥା ରାଜନ୍ବୃହସ୍ପତିଃ
ବୃହତ୍କୀର୍ତ୍ତି, ବୃହଜ୍ୟୋତି, ବୃହଦ୍ବ୍ରହ୍ମା, ବୃହନ୍ମନା, ବୃହନ୍ମନ୍ତ୍ର, ବୃହଦ୍ଭାସା ଏବଂ ରାଜନ୍, ବୃହସ୍ପତି।
ପ୍ରଜାସୁ ତାସୁ ସର୍ଵାସୁ ରୂପେଣାପ୍ରତିମାଽଭଵତ୍। ଦେଵୀ ଭାନୁମତୀ ନାମ ପ୍ରଥମାଽଙ୍ଗିରସଃ ସୁତା
ସେଇ ସମସ୍ତ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଅପୂର୍ବ ରୂପରେ ଦେବୀ ଭାନୁମତୀ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଯିଏ ଅଙ୍ଗିରାଙ୍କ ପ୍ରଥମ କନ୍ୟା।
ଭୂତାନାମେଵ ସର୍ଵେଷାଂ ଯସ୍ଯାଂ ରାଗସ୍ତଦାଽଭଵତ୍। ରାଗାଦ୍ରାଗେତି ଯାମାହୁର୍ଦ୍ଵିତୀଯାଽଙ୍ଗିରସଃ ସୁତା
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଠାରେ ଆସକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ସେଉଁଠି ଯାହାକୁ ରାଗା କୁହାଯାଏ; ଏହି ରାଗାଙ୍କୁ ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ କନ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ସେ ଆସକ୍ତିରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ।
ଯାଂ କପର୍ଦିସୁତାମାହୁର୍ଦୃଶ୍ଯାଦୃଶ୍ଯେତି ଦେହିନଃ। ତନୁତ୍ଵାତ୍ସା ସିନୀଵାଲୀ ତୁତୀଯାଽଙ୍ଗିରସଃ ସୁତା
ଯାହାକୁ କପର୍ଦ୍ଦର କନ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯିଏ ଦେହୀମାନେ କେବେ ଦେଖନ୍ତି, କେବେ ଦେଖିପାରନ୍ତିନାହିଁ, ସେ ତାଙ୍କର କମ୍ଜଡ଼ା ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ସିନୀବାଳୀ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଏହିଁ ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କ ତୃତୀୟ କନ୍ୟା।
ଯାଂ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭଗଵତୀଂ ଜନଃ କୁହକୁହାଯତେ। ଏକାନକେତି ଯାମାହୁଶ୍ଚତୁର୍ଥ୍ଯଙ୍ଗିରସଃ ସୁତା
ଯାହାକୁ ଦେଖିଲେ ଲୋକମାନେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଯାହାକୁ ଏକାନକା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେ ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କ ଚତୁର୍ଥ କନ୍ୟା।
ପଞ୍ଚମ୍ଯର୍ଚିଷ୍ମତୀ ନାମ୍ନା ହଵିର୍ଭିଶ୍ଚ ହଵିଷ୍ମତୀ। ଷଷ୍ଠୀମ୍ଗିରସଃ କନ୍ଯାଂ ପୁଣ୍ଯାମାହୁର୍ମହିଷ୍ମତୀମ୍
ପଞ୍ଚମ କନ୍ୟାଙ୍କ ନାମ ଅର୍ଚ୍ଚିଷ୍ମତୀ, ହବି ଦ୍ୱାରା ହବିଷ୍ମତୀ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ସେ ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କ ପୁଣ୍ୟବତୀ କନ୍ୟା ଯାହାକୁ ମହିଷ୍ମତୀ ବୋଲି କୁହନ୍ତି।
ମହାମଖେଷ୍ଵାଙ୍ଗିରସୀ ଦୀପ୍ତିମତ୍ସୁ ମହୀଯତୀ। ମହାମତୀତି ଵିଖ୍ଯାତା ସପ୍ତମୀ କଥ୍ଯତେ ସୁତା
ବଡ଼ ବଳିପୂଜାରେ ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କ ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ତି କନ୍ୟା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତିଶୟ ଉଜ୍ୱଳ; ସେ ମହାମତୀ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସପ୍ତମ କନ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ବୃହସ୍ପତେଶ୍ଚାନ୍ଦ୍ରମସୀ ଭାର୍ଯାଽଽସୀଦ୍ଯା ଯଶସ୍ଵିନୀ। ଅଗ୍ନୀନ୍ସାଽଜନଯତ୍ପୁଣ୍ଯାନ୍ଷଡେକାଂ ଚାପି ପୁତ୍ରିକାମ୍
ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଯଶସ୍ବିନୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେଲେ ଚାନ୍ଦ୍ରମସୀ; ସେ ଛଅ ଜଣ ଧର୍ମିକ ଅଗ୍ନି ଓ ଗୋଟିଏ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
ଆହୁତିଷ୍ଵେଵ ଯସ୍ଯାଗ୍ନେର୍ହଵିରାଜ୍ଯଂ ଵିଧୀଯତେ। ସୋଗ୍ନିର୍ବୃହସ୍ପତେଃ ପୁତ୍ର ଶଂଯୁର୍ନାମ ମହାପ୍ରଭଃ
ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଆହୁତିରେ ଘୃତ ଦେବାକୁ ନିୟମିତ, ସେଉଁଠି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପୁଅ ମହାପ୍ରଭା ଶଂୟୁ ନାମକ ଅଗ୍ନି।
ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯେଷୁ ଯସ୍ଯେଷ୍ଟମଶ୍ଵମେଧାଗ୍ରଭାଗଭୂତ୍। ଦୀପ୍ତିଜ୍ଵାଲୈରନେକାଗ୍ରୈରଗ୍ନିଷ୍ଟୋମୋଽଥ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ବଳିପୂଜାରେ ଯାହାଙ୍କ ଅଂଶ ଅଶ୍ୱମେଧରେ ପ୍ରଧାନ, ଅନେକ ତୀବ୍ର ଜ୍ୱାଳା ସହିତ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ଶଂଯୋରପ୍ରତିମା ଭାର୍ଯା ସତ୍ଯା ସତ୍ଯାଽଥ ଧର୍ମଜା। ଅଗ୍ନିତସ୍ଯ ସୁତୋ ଦୀପ୍ତସ୍ତିସ୍ରଃ କନ୍ଯାଶ୍ଚ ସୁଵ୍ରତାଃ
ଶଂୟୁଙ୍କ ଅପୂର୍ବା ଭାର୍ଯ୍ୟା ସତ୍ୟା, ଯିଏ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ; ତାଙ୍କର ପୁଅ ଅଗ୍ନିତସ୍ରୁ ଦୀପ୍ତ ଓ ତିନି ଜଣ ସୁବ୍ରତା କନ୍ୟା।
ପ୍ରଥମେନାଜ୍ଯଭାଗେନ ପୂଜ୍ଯତେ ଯୋଽଗ୍ନିରଧ୍ଵରେ। ଅଗ୍ନିସ୍ତସ୍ଯ ଭରଦ୍ଵାଜଃ ପ୍ରଥମଃ ପୁତ୍ର ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିକୁ ବଳିପୂଜାରେ ପ୍ରଥମେ ଘୃତ ଦେଇ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପୁଅ ଭରଦ୍ୱାଜ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପୌର୍ଣମାସେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ହଵିରାଜ୍ଯଂ ଧ୍ରୁଵୋଦ୍ଯତମ୍। ଭରତୋ ନାମତଃ ସୋଗ୍ନିର୍ଦ୍ଵିତୀଯଃ ଶଂଯୁତଃ ସୁତଃ
ସମସ୍ତ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବଳିପୂଜାରେ ଘୃତ ସଦା ଅର୍ପିତ ହୁଏ; ଏହିଁ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ନାମ ଭରତ, ଶଂୟୁଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁଅ।
ତିସ୍ରଃ କନ୍ଯା ଭଵନ୍ତ୍ଯନ୍ଯା ଯାସାଂ ସ ଭରତ ପତିଃ। ଭାରତସ୍ତୁ ସୁତସ୍ତସ୍ଯ ଭାରତ୍ଯେକା ଚ ପୁତ୍ରିକା
ଅନ୍ୟ ତିନି ଜଣ କନ୍ୟା ଅଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଭରତ; ତାଙ୍କର ପୁଅ ଭାରତ ଓ ଏକ କନ୍ୟା ଭାରତୀ।
ଭାରତୋ ଭରତସ୍ଯାଗ୍ନେଃ ପାଵକସ୍ତୁ ପ୍ରଜାଯତେ। ମହାନତ୍ଯର୍ଥମହିତସ୍ତଥା ଭରତସତ୍ତମ
ଭାରତ ନାମକ ଅଗ୍ନିଠାରୁ ପାବକ ଜନ୍ମିଲେ, ଯିଏ ବଡ଼ ଓ ଅତିଶୟ ମହିମାଶାଳୀ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଭରଦ୍ଵାଜସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ତୁ ଵୀରା ଵୀରଶ୍ଚ ପିଣ୍ଡଦଃ। ପ୍ରାହୁରାଜ୍ଯେନ ତସ୍ଯେଜ୍ଯାଂ ସୋମସ୍ଯେଵ ଦ୍ଵିଜାଃ ଶନୈଃ
ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେଉଛନ୍ତି ବୀରା, ଓ ବୀର ହେଉଛନ୍ତି ପିଣ୍ଡଦା; ଦ୍ୱିଜମାନେ କହନ୍ତି, ତାଙ୍କର ବଳିପୂଜା ଘୃତ ଦ୍ୱାରା, ଯେପରି ସୋମଙ୍କର, ଦୀରେ-ଦୀରେ ହୁଏ।
ହଵିଷା ଯୋ ଦ୍ଵିତୀଯେନ ସୋମେନ ସହ ଯୁଜ୍ଯତେ। ରଥପ୍ରଭୂ ରଥଧ୍ଵାନଃ କୁମ୍ଭରେତାଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଦ୍ୱିତୀୟ ହବି ଓ ସୋମ ସହିତ ଯୋଗ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ରଥପ୍ରଭୁ, ରଥଧ୍ୱାନ ଓ କୁମ୍ଭରେତାସ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସରଯ୍ଵାଂ ଜନଯତ୍ସିଦ୍ଧିଂ ଭାନୁଂ ଭାଭିଃ ସମାଵୃଣୋତ୍। ଆଗ୍ନେଯମନଯନ୍ମିଥ୍ଯଂ ମିଥ୍ଯୋ ନାମୈଵ କଥ୍ଯତେ
ସରୟୂରେ ସିଦ୍ଧିକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଭାନୁଙ୍କୁ କିରଣରେ ଢାକିଦେଲେ; ମିଥ୍ୟା ଭାବରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ମିଥ୍ୟା ନାମରେ କୁହାଯାଏ।
ଯସ୍ତୁ ନ ଚ୍ଯଵତେ ନିତ୍ଯଂ ଶଯସା ଵର୍ଚସା ଶ୍ରିଯା। ଅଗ୍ନିର୍ନିଶ୍ଚ୍ଯଵନୋ ନାମ ପୃଥିଵୀଂ ସ୍ତୌତି କେଵଲମ୍
ଯିଏ କେବେ ଅସ୍ଥିର ହୁଅନ୍ତିନାହିଁ, ସଦା ଶୟନ, ତେଜ ଓ ଶ୍ରୀରେ ଅଟୁଟ, ସେ ନିଶ୍ଚୟବନ ନାମକ ଅଗ୍ନି, ଯିଏ କେବଳ ପୃଥିବୀଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି।
ଵିପାପ୍ମା କଲୁଷୈର୍ମୁକ୍ତୋ ଵିଶୁଦ୍ଧଶ୍ଚାର୍ଚିଷା ଜ୍ଵଲନ୍। ଵିପାପୋଽଗ୍ନିଃ ସୁତସ୍ତସ୍ଯ ଯୋଜ୍ଯଃ ସମଯକର୍ମସୁ
ଯିଏ ଦୁଷ୍ଟତାରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ଶୁଧ୍ଧ ଜ୍ୱାଳାରେ ଦୀପ୍ତ, ସେ ଭିନ୍ନ ଅଗ୍ନି ବିପାପ, ତାଙ୍କର ପୁଅ, ଯିଏ ଯଥାଯଥ ନିୟମରେ କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ।
ଅକ୍ରୋଶତାଂ ହି ଭୂତାନାଂ ଯଃ କରୋତି ହି ନିଷ୍କୃତିମ୍। ଅଗ୍ନିଃ ସ ନିଷ୍କୃତିର୍ନାମ ଶୋଭଯତ୍ଯଭିସେଵିତଃ
ଯିଏ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଦୁଃଖ ଓ ଦେଖି ତାହାର ପ୍ରତିକାର କରେ, ସେହି ଅଗ୍ନିକୁ 'ନିଷ୍କୃତି' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ଯଦି ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ, ସେ ବଡ଼ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ଅନୁକୂଜନ୍ତି ଯେନେହ ଵେଦନାର୍ତାଃ ସ୍ଵଯଂ ଜନାଃ। ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରଃ ସ୍ଵନୋ ନାମ ପାଵକଃ ସରୁଜସ୍କରଃ
ଏଠାରେ ଯେଉଁଠି ଲୋକେ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଅନୁଭବ କରି ଦୁଃଖର ସ୍ୱର କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ପୁଅ 'ସ୍ୱନ' ବୋଲି ଅଭିଧାନ ହୁଏ, ଯିଏ ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଆଣେ।
ଯସ୍ତୁ ଵିଶ୍ଵସ୍ ଜଗତୋ ବୁଦ୍ଧିମାକ୍ରମ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି। ତଂ ପ୍ରାହୁରଧ୍ଯାତ୍ମଵିଦୋ ଵିଶ୍ଵଜିନ୍ନାମ ପାଵକମ୍
ଯିଏ ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱର ବୁଦ୍ଧିକୁ ଧରି ଦୃଢ଼ ରହିଛନ୍ତି, ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ 'ବିଶ୍ୱଜିତ୍' ନାମକ ଅଗ୍ନି ବୋଲି କହନ୍ତି, ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜିତିଥାଏ।
ଅନ୍ତରାଗ୍ନିଃ ସ୍ମୃତୋ ଯସ୍ତୁ ଭୁକ୍ତଂ ପଚତି ଦେହିନାମ୍। ସ ଯଜ୍ଞେ ଵିଶ୍ଵଭୁଙ୍ଵାମ ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ଭାରତ
ଯିଏ ଦେହଧାରୀମାନେ ଖାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟକୁ ପଚାଇଥାଏ, ସେହି ଅନ୍ତର୍ଅଗ୍ନି ବୋଲି ପରିଚିତ। ଯଜ୍ଞରେ ସେ 'ବିଶ୍ୱଭୁକ୍' ବୋଲି ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ ଯତାତ୍ମା ଚ ସତତଂ ଵିପୁଲପ୍ରଭଃ। ବ୍ରାହ୍ମଣାଃ ପୂଜଯନ୍ତ୍ଯେନଂ ପାକଯଜ୍ଞେଷୁ ପାଵକମ୍
ଯିଏ ସଦା ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟାରେ ରହନ୍ତି, ଦୀପ୍ତିମାନ୍ ଅଟୁଟ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଏହି ଅଗ୍ନିକୁ ପାକଯଜ୍ଞରେ ପୂଜା କରନ୍ତି।
ପ୍ରଥିତୋ ଗୋପତିର୍ନାମ ନଦୀ ଯସ୍ଯାଭଵତ୍ପ୍ରିଯା। ତସ୍ମିନ୍କର୍ମାଣି ସର୍ଵାଣି କ୍ରିଯନ୍ତେ ଧର୍ମକର୍ତୃଭିଃ
ଯିଏ 'ଗୋପତି' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ଯାହାଙ୍କର ପ୍ରିୟା ନଦୀ ଥିଲେ, ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଲୋକମାନେ ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
ବଡବାଗ୍ନିଃ ପିବତ୍ଯମ୍ଭୋ ଯୋସୌ ପରମଦାରୁଣଃ। ଊର୍ଦ୍ଵଭାଗୂର୍ଧ୍ଵଭାଙ୍ନାମ କଵିଃ ପ୍ରାଣାଶ୍ରିତସ୍ତୁ ଯଃ
ଯିଏ ଭୟଙ୍କର ବଡ଼ବାଗ୍ନି ରୂପେ ପାଣିକୁ ପିଉଛନ୍ତି, ସେ କବି ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଓ ପ୍ରାଣରେ ବସିଥିବା 'ଉର୍ଦ୍ଧ୍ୱଭାନୁ' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ।
ଉଦଗ୍ଦ୍ଵାରଂ ହଵିର୍ଯସ୍ଯ ଗୃହେ ନିତ୍ଯଂ ପ୍ରଦୀଯତେ। ତତସ୍ତୁଷ୍ଟୋ ଭଵେଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ସ୍ଵିଷ୍ଟକୃତ୍ପରମଃ ସ୍ମୃତଃ
ଯାହାଙ୍କ ଘରେ ଉତ୍ତର ଦିଗକୁ ମୁହଁ କରି ସଦା ହବି ଅର୍ପଣ ହୁଏ, ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରସନ୍ନ ହେଲେ 'ସ୍ୱିଷ୍ଟକୃତ୍' ବୋଲି ପରିଚିତ।