ଅଗ୍ନିତ୍ଵଂ ଵିପ୍ରନଷ୍ଟଂ ହି ତପ୍ଯମାନସ୍ ମେ ତପଃ। କଥମଗ୍ନିଃ ପୁନରହଂ ଭଵେଯମିତି ଚିନ୍ତ୍ଯ ସଃ
'ମୋର ଅଗ୍ନି ଭାବ ହରାଇଯାଇଛି, କାରଣ ମୋର ତପସ୍ୟା ମୋତେ ଦଗ୍ଧ କରିଦେଇଛି। କିପରି ପୁଣି ମୁଁ ଅଗ୍ନି ହେବି?'—ଏଭଳି ସେ ଚିନ୍ତା କଲେ।
ଅପଶ୍ଯଦଗ୍ନିଵଲ୍ଲୋକାଂସ୍ତାପଯନ୍ତଂ ମହାମୁନିମ୍। ସୋପାସର୍ପଚ୍ଛନୈର୍ଭୀତସ୍ତମୁଵାଚ ତଦାଙ୍ଗିରାଃ
ସେ ଦେଖିଲେ ଜଗତମାନେ ଅଗ୍ନି ପରି ମହାମୁନିଙ୍କୁ ତାପିତ କରୁଛନ୍ତି। ସେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଶାନ୍ତ ଭାବେ ନିକଟକୁ ଗଲେ, ତେବେ ଅଙ୍ଗିରା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ଶୀଘ୍ରମେଵ ଭଵସ୍ଵାଗ୍ନିସ୍ତ୍ଵଂ ପୁନର୍ଲୋକଭାଵନଃ। ଵିଜ୍ଞାତଶ୍ଚାସି ଲୋକେଷୁ ତ୍ରିଷୁ ସଂସ୍ଥାନଚାରିଷୁ
'ତୁମେ ଶୀଘ୍ର ଅଗ୍ନି ହେଇଯାଅ, ଜଗତକୁ ପୋଷଣ କର। ତୁମେ ତିନୋଟି ଲୋକରେ ପରିଚିତ, ଯେଉଁଠାରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଗତି ଅଛି।'
ତ୍ଵମଗ୍ନେ ପ୍ରଥମଃ ସୃଷ୍ଟୋ ବ୍ର୍ହମଣା ତିମିରାପର୍ହଃ। ସ୍ଵସ୍ଥାନଂ ପ୍ରତିପଦ୍ଯସ୍ଵ ଶୀଘ୍ରମେଵ ତମୋ ନୁଦ
'ଅଗ୍ନି, ବ୍ରହ୍ମା ତୁମକୁ ପ୍ରଥମେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ତୁମେ ଅନ୍ଧକାର ନାଶ କର। ତୁମର ନିଜ ସ୍ଥାନକୁ ଶୀଘ୍ର ଫେରିଯାଅ ଏବଂ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କର।'
ନଷ୍ଟକୀର୍ତିରହଂ ଲୋକେ ଭଵାଞ୍ଜାତୋ ହୁତାଶନଃ। ଭଵନ୍ତମେଵ ଜ୍ଞାସ୍ଯନ୍ତି ପାଵକଂ ନ ତୁ ମାଂ ଜନାଃ
'ମୁଁ ଏହି ଜଗତରେ ମୋର କୀର୍ତି ହରାଇଛି, ତୁମେ ହୁତାଶନ ଭାବେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ। ଲୋକେ ତୁମକୁ ପାବକ ବୋଲି ଜାଣିବେ, ମୋତେ ନୁହେଁ।'
ନିକ୍ଷିପମ୍ଯହମଗ୍ନିତ୍ଵଂ ତ୍ଵମଗ୍ନିଃ ପ୍ରଥମୋ ଭଵ। ଭଵିଷ୍ଯାମି ଦ୍ଵିତୀଯୋଽହଂ ପ୍ରାଜାପତ୍ଯକ ଏଵ ଚ
'ମୁଁ ମୋର ଅଗ୍ନି ଭାବକୁ ଛାଡ଼ୁଛି, ତୁମେ ପ୍ରଥମ ଅଗ୍ନି ହେଉ। ମୁଁ ଦ୍ୱିତୀୟ ହେବି, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ସନ୍ତାନ ଭାବେ।'
କୁରୁ ପୁଣ୍ଯଂ ପ୍ରଜାସ୍ଵର୍ଗ୍ଯଂ ଭଵାଗ୍ନିସ୍ତିମିରାପହଃ। ମାଂ ଚ ଦେଵ କୁରୁଷ୍ଵାଗ୍ନେ ପ୍ରଥମଂ ପୁତ୍ରମଞ୍ଜସା
'ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ପୁଣ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କର, ସେମାନଙ୍କୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ନେଇଯାଅ। ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରିବା ଅଗ୍ନି ହେଉ। ଏବଂ ଦେବତା ଅଗ୍ନି, ମୋତେ ତୁମର ପ୍ରଥମ ପୁଅ ଭାବେ ତୁରନ୍ତ ଗ୍ରହଣ କର।'
ତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵାଙ୍ଗିରସୋ ଵାକ୍ଯଂ ଜାତଵେଦାସ୍ତଥାଽକରୋତ୍। ରାଜନ୍ଵୃହସ୍ପତିର୍ନାମ ତସ୍ଯାପ୍ଯଙ୍ଗିରସଃ ସୁତଃ
ଅଙ୍ଗିରାଙ୍କ ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଜାତବେଦା ଏହିପରି କଲେ। ରାଜନ୍, ଅଙ୍ଗିରାଙ୍କ ପୁଅଙ୍କ ନାମ ବୃହସ୍ପତି ହେଲା।
ଜ୍ଞାତ୍ଵା ପ୍ରଥମଜଂ ତଂ ତୁ ଵହ୍ନେରଙ୍ଗିରସଂ ସୁତମ୍। ଉପେତ୍ଯ ଦେଵାଃ ପପ୍ରଚ୍ଛୁଃ କାରଣଂ ତତ୍ର ଭାରତ
ଅଗ୍ନିର ପ୍ରଥମ ପୁଅ ଅଙ୍ଗିରାଙ୍କୁ ଚିହ୍ନି, ଦେବତାମାନେ ତାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଯାଇ କାରଣ ପଚାରିଲେ, ହେ ଭାରତ।
ସ ତୁ ପୃଷ୍ଟସ୍ତଦା ଦେଵୈସ୍ତତ କାରଣମବ୍ରଵୀତ୍। ପ୍ରତ୍ଯଗୃହ୍ଣନ୍ତ ଦେଵାଶ୍ଚ ତଦ୍ଵଚୋଽଙ୍ଗିରସସ୍ତଦା
ସେ ଦେବତାମାନେ ପଚାରିଲେ, ତେବେ ସେ କାରଣ କହିଲେ। ତାପରେ ଦେବତାମାନେ ଅଙ୍ଗିରାଙ୍କ କଥା ମାନିଲେ।
ତତ୍ରନାନାଵିଧାନଗ୍ନୀନ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମହାପ୍ରଭାନ୍। କର୍ମଭିର୍ଵହୁଭିଃ ଖ୍ଯାତାନନାନାର୍ଥାନ୍ବ୍ରାହ୍ମଣେଷ୍ଵିହ
ଏଠାରେ ମୁଁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ତେଜସ୍ବୀ ଅଗ୍ନିମାନେ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେଉଁମାନେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବହୁ କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବିଭିନ୍ନ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।
ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଯସ୍ତୃତୀଯସ୍ତୁ ପୁତ୍ରଃ କୁରୁକୁଲୋଦ୍ଵହ। ତସ୍ଯାପି ଵସୁଦାଭାର୍ଯା ପ୍ରଜାସ୍ତସ୍ଯାଂ ଚ ମେ ଶୃଣୁ
ହେ କୁରୁବଂଶୀ, ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ତୃତୀୟ ପୁଅ ବିଷୟରେ ଏବେ ଶୁଣ। ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ ବସୁଦା, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କର ସନ୍ତାନ ବିଷୟରେ ମୁଁ କହୁଛି।
ବୃହତ୍କୀର୍ତିର୍ବୃହଜ୍ଜ୍ଯୋତିର୍ବୃହଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ବୃହନ୍ମନାଃ। ବୃହନ୍ମନ୍ତ୍ରୋ ବୃହଦ୍ଭାସସ୍ତଥା ରାଜନ୍ବୃହସ୍ପତିଃ
ବୃହତ୍କୀର୍ତ୍ତି, ବୃହଜ୍ୟୋତି, ବୃହଦ୍ବ୍ରହ୍ମା, ବୃହନ୍ମନା, ବୃହନ୍ମନ୍ତ୍ର, ବୃହଦ୍ଭାସା ଏବଂ ରାଜନ୍, ବୃହସ୍ପତି।
ପ୍ରଜାସୁ ତାସୁ ସର୍ଵାସୁ ରୂପେଣାପ୍ରତିମାଽଭଵତ୍। ଦେଵୀ ଭାନୁମତୀ ନାମ ପ୍ରଥମାଽଙ୍ଗିରସଃ ସୁତା
ସେଇ ସମସ୍ତ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ, ଅପୂର୍ବ ରୂପରେ ଦେବୀ ଭାନୁମତୀ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଯିଏ ଅଙ୍ଗିରାଙ୍କ ପ୍ରଥମ କନ୍ୟା।
ଭୂତାନାମେଵ ସର୍ଵେଷାଂ ଯସ୍ଯାଂ ରାଗସ୍ତଦାଽଭଵତ୍। ରାଗାଦ୍ରାଗେତି ଯାମାହୁର୍ଦ୍ଵିତୀଯାଽଙ୍ଗିରସଃ ସୁତା
ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଠାରେ ଆସକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା, ସେଉଁଠି ଯାହାକୁ ରାଗା କୁହାଯାଏ; ଏହି ରାଗାଙ୍କୁ ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ କନ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କାରଣ ସେ ଆସକ୍ତିରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ।
ଯାଂ କପର୍ଦିସୁତାମାହୁର୍ଦୃଶ୍ଯାଦୃଶ୍ଯେତି ଦେହିନଃ। ତନୁତ୍ଵାତ୍ସା ସିନୀଵାଲୀ ତୁତୀଯାଽଙ୍ଗିରସଃ ସୁତା
ଯାହାକୁ କପର୍ଦ୍ଦର କନ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯିଏ ଦେହୀମାନେ କେବେ ଦେଖନ୍ତି, କେବେ ଦେଖିପାରନ୍ତିନାହିଁ, ସେ ତାଙ୍କର କମ୍ଜଡ଼ା ଶରୀର ଦ୍ୱାରା ସିନୀବାଳୀ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଏହିଁ ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କ ତୃତୀୟ କନ୍ୟା।
ଯାଂ ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଭଗଵତୀଂ ଜନଃ କୁହକୁହାଯତେ। ଏକାନକେତି ଯାମାହୁଶ୍ଚତୁର୍ଥ୍ଯଙ୍ଗିରସଃ ସୁତା
ଯାହାକୁ ଦେଖିଲେ ଲୋକମାନେ ଭ୍ରମିତ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଯାହାକୁ ଏକାନକା ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସେ ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କ ଚତୁର୍ଥ କନ୍ୟା।
ପଞ୍ଚମ୍ଯର୍ଚିଷ୍ମତୀ ନାମ୍ନା ହଵିର୍ଭିଶ୍ଚ ହଵିଷ୍ମତୀ। ଷଷ୍ଠୀମ୍ଗିରସଃ କନ୍ଯାଂ ପୁଣ୍ଯାମାହୁର୍ମହିଷ୍ମତୀମ୍
ପଞ୍ଚମ କନ୍ୟାଙ୍କ ନାମ ଅର୍ଚ୍ଚିଷ୍ମତୀ, ହବି ଦ୍ୱାରା ହବିଷ୍ମତୀ ବୋଲି ମଧ୍ୟ କୁହାଯାଏ; ସେ ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କ ପୁଣ୍ୟବତୀ କନ୍ୟା ଯାହାକୁ ମହିଷ୍ମତୀ ବୋଲି କୁହନ୍ତି।
ମହାମଖେଷ୍ଵାଙ୍ଗିରସୀ ଦୀପ୍ତିମତ୍ସୁ ମହୀଯତୀ। ମହାମତୀତି ଵିଖ୍ଯାତା ସପ୍ତମୀ କଥ୍ଯତେ ସୁତା
ବଡ଼ ବଳିପୂଜାରେ ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କ ଏହି ଦୀପ୍ତିମାନ୍ତି କନ୍ୟା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅତିଶୟ ଉଜ୍ୱଳ; ସେ ମହାମତୀ ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସପ୍ତମ କନ୍ୟା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ବୃହସ୍ପତେଶ୍ଚାନ୍ଦ୍ରମସୀ ଭାର୍ଯାଽଽସୀଦ୍ଯା ଯଶସ୍ଵିନୀ। ଅଗ୍ନୀନ୍ସାଽଜନଯତ୍ପୁଣ୍ଯାନ୍ଷଡେକାଂ ଚାପି ପୁତ୍ରିକାମ୍
ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ଯଶସ୍ବିନୀ ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେଲେ ଚାନ୍ଦ୍ରମସୀ; ସେ ଛଅ ଜଣ ଧର୍ମିକ ଅଗ୍ନି ଓ ଗୋଟିଏ କନ୍ୟାଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ।
ଆହୁତିଷ୍ଵେଵ ଯସ୍ଯାଗ୍ନେର୍ହଵିରାଜ୍ଯଂ ଵିଧୀଯତେ। ସୋଗ୍ନିର୍ବୃହସ୍ପତେଃ ପୁତ୍ର ଶଂଯୁର୍ନାମ ମହାପ୍ରଭଃ
ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଆହୁତିରେ ଘୃତ ଦେବାକୁ ନିୟମିତ, ସେଉଁଠି ବୃହସ୍ପତିଙ୍କ ପୁଅ ମହାପ୍ରଭା ଶଂୟୁ ନାମକ ଅଗ୍ନି।
ଚାତୁର୍ମାସ୍ଯେଷୁ ଯସ୍ଯେଷ୍ଟମଶ୍ଵମେଧାଗ୍ରଭାଗଭୂତ୍। ଦୀପ୍ତିଜ୍ଵାଲୈରନେକାଗ୍ରୈରଗ୍ନିଷ୍ଟୋମୋଽଥ ଵୀର୍ଯଵାନ୍
ଚାତୁର୍ମାସ୍ୟ ବଳିପୂଜାରେ ଯାହାଙ୍କ ଅଂଶ ଅଶ୍ୱମେଧରେ ପ୍ରଧାନ, ଅନେକ ତୀବ୍ର ଜ୍ୱାଳା ସହିତ ଅଗ୍ନିଷ୍ଟୋମ ଶକ୍ତିଶାଳୀ।
ଶଂଯୋରପ୍ରତିମା ଭାର୍ଯା ସତ୍ଯା ସତ୍ଯାଽଥ ଧର୍ମଜା। ଅଗ୍ନିତସ୍ଯ ସୁତୋ ଦୀପ୍ତସ୍ତିସ୍ରଃ କନ୍ଯାଶ୍ଚ ସୁଵ୍ରତାଃ
ଶଂୟୁଙ୍କ ଅପୂର୍ବା ଭାର୍ଯ୍ୟା ସତ୍ୟା, ଯିଏ ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରୁ ଜନ୍ମିଥିଲେ; ତାଙ୍କର ପୁଅ ଅଗ୍ନିତସ୍ରୁ ଦୀପ୍ତ ଓ ତିନି ଜଣ ସୁବ୍ରତା କନ୍ୟା।
ପ୍ରଥମେନାଜ୍ଯଭାଗେନ ପୂଜ୍ଯତେ ଯୋଽଗ୍ନିରଧ୍ଵରେ। ଅଗ୍ନିସ୍ତସ୍ଯ ଭରଦ୍ଵାଜଃ ପ୍ରଥମଃ ପୁତ୍ର ଉଚ୍ଯତେ
ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିକୁ ବଳିପୂଜାରେ ପ୍ରଥମେ ଘୃତ ଦେଇ ପୂଜା କରାଯାଏ, ସେଉଁଠି ତାଙ୍କର ପ୍ରଥମ ପୁଅ ଭରଦ୍ୱାଜ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ପୌର୍ଣମାସେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ହଵିରାଜ୍ଯଂ ଧ୍ରୁଵୋଦ୍ଯତମ୍। ଭରତୋ ନାମତଃ ସୋଗ୍ନିର୍ଦ୍ଵିତୀଯଃ ଶଂଯୁତଃ ସୁତଃ
ସମସ୍ତ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବଳିପୂଜାରେ ଘୃତ ସଦା ଅର୍ପିତ ହୁଏ; ଏହିଁ ଅଗ୍ନିଙ୍କ ନାମ ଭରତ, ଶଂୟୁଙ୍କ ଦ୍ୱିତୀୟ ପୁଅ।
ତିସ୍ରଃ କନ୍ଯା ଭଵନ୍ତ୍ଯନ୍ଯା ଯାସାଂ ସ ଭରତ ପତିଃ। ଭାରତସ୍ତୁ ସୁତସ୍ତସ୍ଯ ଭାରତ୍ଯେକା ଚ ପୁତ୍ରିକା
ଅନ୍ୟ ତିନି ଜଣ କନ୍ୟା ଅଛନ୍ତି, ଯାହାଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ ଭରତ; ତାଙ୍କର ପୁଅ ଭାରତ ଓ ଏକ କନ୍ୟା ଭାରତୀ।
ଭାରତୋ ଭରତସ୍ଯାଗ୍ନେଃ ପାଵକସ୍ତୁ ପ୍ରଜାଯତେ। ମହାନତ୍ଯର୍ଥମହିତସ୍ତଥା ଭରତସତ୍ତମ
ଭାରତ ନାମକ ଅଗ୍ନିଠାରୁ ପାବକ ଜନ୍ମିଲେ, ଯିଏ ବଡ଼ ଓ ଅତିଶୟ ମହିମାଶାଳୀ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଭରଦ୍ଵାଜସ୍ଯ ଭାର୍ଯା ତୁ ଵୀରା ଵୀରଶ୍ଚ ପିଣ୍ଡଦଃ। ପ୍ରାହୁରାଜ୍ଯେନ ତସ୍ଯେଜ୍ଯାଂ ସୋମସ୍ଯେଵ ଦ୍ଵିଜାଃ ଶନୈଃ
ଭରଦ୍ୱାଜଙ୍କ ଭାର୍ଯ୍ୟା ହେଉଛନ୍ତି ବୀରା, ଓ ବୀର ହେଉଛନ୍ତି ପିଣ୍ଡଦା; ଦ୍ୱିଜମାନେ କହନ୍ତି, ତାଙ୍କର ବଳିପୂଜା ଘୃତ ଦ୍ୱାରା, ଯେପରି ସୋମଙ୍କର, ଦୀରେ-ଦୀରେ ହୁଏ।
ହଵିଷା ଯୋ ଦ୍ଵିତୀଯେନ ସୋମେନ ସହ ଯୁଜ୍ଯତେ। ରଥପ୍ରଭୂ ରଥଧ୍ଵାନଃ କୁମ୍ଭରେତାଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ
ଯିଏ ଦ୍ୱିତୀୟ ହବି ଓ ସୋମ ସହିତ ଯୋଗ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ରଥପ୍ରଭୁ, ରଥଧ୍ୱାନ ଓ କୁମ୍ଭରେତାସ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ସରଯ୍ଵାଂ ଜନଯତ୍ସିଦ୍ଧିଂ ଭାନୁଂ ଭାଭିଃ ସମାଵୃଣୋତ୍। ଆଗ୍ନେଯମନଯନ୍ମିଥ୍ଯଂ ମିଥ୍ଯୋ ନାମୈଵ କଥ୍ଯତେ
ସରୟୂରେ ସିଦ୍ଧିକୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ, ଭାନୁଙ୍କୁ କିରଣରେ ଢାକିଦେଲେ; ମିଥ୍ୟା ଭାବରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ ମିଥ୍ୟା ନାମରେ କୁହାଯାଏ।