ଅନିଷ୍ଟସଂପ୍ରଯୋଗାଚ୍ଚ ଵିପ୍ରଯୋଗାତ୍ପ୍ରଯିସ୍ଯ ଚ। ମନୁଷ୍ଯା ମାନସୈର୍ଦୁଃଖୈର୍ଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ ଚାଲ୍ପବୁଦ୍ଧଯଃ
ଅପ୍ରିୟ ସହିତ ମିଶିବା ଓ ପ୍ରିୟ ଥିବା ଜିନିଷ ଛାଡିବା ଦ୍ୱାରା, ଅଳ୍ପ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକେ ମନର ଦୁଃଖରେ ପଡନ୍ତି।
ଗୁଣୈର୍ଭୂତାନି ଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ ଵିଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ ତଥୈଵ ଚ। ସର୍ଵାଣି ନୈତଦେକସ୍ଯ ଶୋକସ୍ଥାନଂ ହି ଵିଦ୍ଯତେ
ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ମିଶନ୍ତି ଓ ଛିଡ଼ିଯାନ୍ତି; ଏହି ସବୁ କଥା କାହାରି ପାଇଁ ଦୁଃଖର କାରଣ ନୁହେଁ।
ଅନିଷ୍ଟନାନ୍ଵିତଂ ପଶ୍ଯଂସ୍ତଥା କ୍ଷିପ୍ରଂ ଵିରଜ୍ଯତେ। ତତଶ୍ଚ ପ୍ରତିକୁର୍ଵନ୍ତି ଯଦି ପଶ୍ଯନ୍ତ୍ଯୁପକ୍ରମମ୍
ଯେଉଁଠି ଅପ୍ରିୟ ଲାଗିଥାଏ, ଦେଖିଲେ ଲୋକେ ଶୀଘ୍ର ଅସକ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି; ତାପରେ ଯଦି ଉପାୟ ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନେ ତାହାର ସମାଧାନ କରନ୍ତି।
ଶୋଚତୋ ନ ଭଵେତ୍କିଂଚିତ୍କେଵଲଂ ପରିତପ୍ଯତେ। ପରିତ୍ଯଜନ୍ତି ଯେ ଦୁଃଖଂ ସୁଖଂ ଵାଽପ୍ଯୁଭଯଂ ନରାଃ
ଶୋକ କରିଲେ କିଛି ମିଳେ ନାହିଁ, କେବଳ ଅଧିକ ଯନ୍ତ୍ରଣା ହୁଏ; ଯେମାନେ ଦୁଃଖ କିମ୍ବା ସୁଖ, କିମ୍ବା ଦୁହିଁଟିକୁ ଛାଡିଦିଅନ୍ତି, ସେମାନେ ସତ୍ୟରେ ବୁଦ୍ଧିମାନ।
ତ ଏଵ ସୁଖମେଧନ୍ତେ ଜ୍ଞାନତୃପ୍ତା ମନୀଷିଣଃ। ଅସଂତୋଷପରା ମୂଢାଃ ସଂତୋଷଂ ଯାନତି ପଣ୍ଡିତାଃ
ଯେମାନେ ଜ୍ଞାନରେ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ, ସେମାନେ ଏକମାତ୍ର ସୁଖ ପାଆନ୍ତି; ମୂଢ଼ମାନେ ଅସନ୍ତୋଷରେ ଲାଗିଥାନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ପଣ୍ଡିତମାନେ ସନ୍ତୋଷକୁ ଖୋଜନ୍ତି।
ଅସଂତୋଷସ୍ଯ ନାସ୍ତ୍ଯନ୍ତସ୍ତୁଷ୍ଟିସ୍ତୁ ପରମଂ ସୁଖମ୍। ନ ଶୋଚନ୍ତି ଗତାଧ୍ଵାନଃ ପଶ୍ଯନ୍ତଃ ପରମାଂ ଗତିଂ
ଅସନ୍ତୋଷର କେବେ ଶେଷ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ସନ୍ତୋଷ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୁଖ; ଯେମାନେ ଜୀବନର ଗନ୍ତବ୍ୟ ସେଷକୁ ପହଞ୍ଚିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ପରମ ଲକ୍ଷ୍ୟ ଦେଖି ଶୋକ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ନ ଵିଷାଦେ ମନଃ କାର୍ଯଂ ଵିଷାଦୋ ଵିଷମୁତ୍ତମମ୍। ମାରଯତ୍ଯକୃତପ୍ରଜ୍ଞଂ ବାଲଂ କ୍ରୁଦ୍ଧ ଇଵୋରଗଃ
ମନକୁ ନିରାଶାରେ ଦେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ନିରାଶା ସବୁଠୁ ଭୟଙ୍କର ବିଷ; ଏହା ଅବୁଦ୍ଧିମାନକୁ ଧ୍ୱଂସ କରିଦିଏ, ଯେପରି ରାଗି ନାଗ ଶିଶୁକୁ ମାରିଦିଏ।
ଯଂଵିଷାଦୋଽଭିଭଵତି ଵିଷମେ ସମୁପସ୍ଥିତେ। ତେଜସା ତସ୍ ହୀନସ୍ଯ ପୁରୁଷାର୍ଥୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠି ଦୁଃଖ ଆସିଥାଏ, ଯେଉଁମାନେ ନିରାଶାରେ ଡୁବିଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ଶକ୍ତିହୀନ ହୋଇଯାନ୍ତି ଓ ସେମାନଙ୍କର କୌଣସି ଲକ୍ଷ୍ୟ ରହିନଥାଏ।
ଅଵଶ୍ଯଂ କ୍ରିଯମାଣସ୍ କର୍ମଣୋ ଦୃଶ୍ଯତେ ଫଲମ୍। ନ ହି ନିର୍ଵେଦମାଗମ୍ଯ କିଂଚିତ୍ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଶୋଭନମ୍
ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ କର୍ମର ଫଳ ଦେଖାଯାଏ; ନିରାଶାକୁ ଆଶ୍ରୟ କଲେ କେବେ ଭଲ କିଛି ମିଳେ ନାହିଁ।
ଅଥାପ୍ଯୁପାଯଂ ପଶ୍ଯେତ ଦୁଃଖସ୍ ପରିମୋକ୍ଷଣେ। ଅଶୋଚନ୍ନାରଭେତୈଵ ଯୁକ୍ତଶ୍ଚାଵ୍ଯସନୀ ଭଵେତ୍
ଯଦି କେହି ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବା ପାଇଁ ଉପାୟ ଦେଖେ, ସେ ଦୁଃଖ କରିବା ଛାଡ଼ି କାମ କରିବା ଉଚିତ, ଏବଂ ଦୃଢ଼ ରହିବା ଦରକାର।
ଭୂତେଷ୍ଵଭାଵଂ ସଂଚିନ୍ତ୍ଯ ଯେ ତୁ ବୁଦ୍ଧେଃ ପରଂ ଗତାଃ। ନ ଶୋଚନ୍ତି କୃତପ୍ରଜ୍ଞାଃ ପଶ୍ଯନ୍ତଃ ପରମାଂ ଗତିମ୍
ଯେମାନେ ଉଚ୍ଚ ଜ୍ଞାନକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଅସ୍ଥିରତା ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି, ତାଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ଦେଖି, ଦୁଃଖ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ନ ଶୋଚାମି ରମେ ଵିଦ୍ଵନ୍କାଲାକାଙ୍କ୍ଷୀ ସ୍ଥିତୋସ୍ମ୍ଯହମ୍। ଏତୈର୍ନିଦର୍ଶନୈର୍ବ୍ରହ୍ମନ୍ନାଵସୀଦାମି ସତ୍ତମ
ହେ ପଣ୍ଡିତ, ମୁଁ ଦୁଃଖିତ ନୁହେଁ; ମୁଁ ଠିକ୍ ସମୟର ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରୁଛି। ଏହି ଉଦାହରଣଗୁଡ଼ିକୁ ଦେଖି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ଆତ୍ମବଳ ହରାଏ ନାହିଁ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
କୃତପ୍ରଜ୍ଞୋସି ମେଧାଵୀ ବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ ଵିପୁଲା ତଵ। ପାପାନ୍ନିଵୃତ୍ତୋସି ସଦା ଜ୍ଞାନଵୃଦ୍ଧୋସି ଧର୍ମଵିତ୍
ତୁମେ ଜ୍ଞାନୀ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଏବଂ ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତୃତ। ତୁମେ ସଦା ଦୁଷ୍ଟ କାମରୁ ଦୂରେ ରହ, ଜ୍ଞାନରେ ପ୍ରବୀଣ ଏବଂ ଧର୍ମକୁ ଜାଣିଛ।
ଆପୃଚ୍ଛେ ତ୍ଵାଂ ସ୍ଵସ୍ତି ତେଽସ୍ତୁ ଧର୍ମସ୍ତ୍ଵାଂ ପରିରକ୍ଷତୁ। ଅପ୍ରମାଦସ୍ତୁ କର୍ତଵ୍ଯୋ ଧର୍ମେ ଧର୍ମଭୃତାଂଵର
ମୁଁ ତୁମକୁ ବିଦାୟ ଦେଉଛି; ତୁମର ମଙ୍ଗଳ ହେଉ। ଧର୍ମ ତୁମକୁ ରକ୍ଷା କରୁ, ଏବଂ ଧର୍ମରେ ସଦା ସଚେତନ ରୁହ, ହେ ଧର୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ବାଢମିତ୍ଯେଵ ତଂ ଵ୍ଯାଧଃ କୃତାଞ୍ଜଲିରୁଵାଚ ହ। ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମଥୋ କୃତ୍ଵା ପ୍ରସ୍ଥିତୋ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ
ସେ ଶିକାରୀ ହାତ ଜୋଡ଼ି କହିଲେ, 'ଠିକ୍ ଅଛି।' ତାପରେ ସେ ତାଙ୍କୁ ପରିକ୍ରମା କରି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚାଲିଗଲେ।
ସ ତୁ ଗତ୍ଵାଦ୍ଵିଜଃ ସର୍ଵାଂ ଶୁଶ୍ରୂଷାଂ କୃତଵାଂସ୍ତଦା। ମାତାପିତୃଭ୍ଯାମନ୍ଧାଭ୍ଯାଂ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ସୁସଂଶିତଃ
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯାଇ, ତାଙ୍କର ଅନ୍ଧା ମାଆ ବାପାଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଏବଂ ଯଥାଯଥ ଭାବରେ ସେବା କଲେ।
ଏତତ୍ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ ନିଖିଲେନ ଯୁଧିଷ୍ଠିର। ପୃଷ୍ଟଵାନସି ଯଂ ତାତ ଧର୍ମଂ ଧର୍ମଭୃତାଂଵର
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ତୁମେ ଯେ ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ପଚାରିଥିଲ, ସେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଗଳ୍ପ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି, ହେ ଧର୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ପତିଵ୍ରତାଯା ମାହାତ୍ମ୍ଯଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ଚ ସତ୍ତମ। ମାତାପିତ୍ରୋଶ୍ଚ ଶୁଶ୍ରୂଷା ଧର୍ମଵ୍ଯାଧେନ କୀର୍ତିତା
ପତିବ୍ରତା ଜନନୀର ମହିମା, ବ୍ରାହ୍ମଣର ଉତ୍କୃଷ୍ଟତା ଏବଂ ମାଆ ବାପାଙ୍କୁ ସେବା କରିବାକୁ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଶିକାରୀ ପ୍ରଶଂସା କରିଛନ୍ତି।
ଅତ୍ଯଦ୍ଭୁତମିଦଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଧର୍ମାଖ୍ଯାନମନୁତ୍ତମମ୍। ସର୍ଵଧର୍ମଵିଦାଂଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥିତଂ ମୁନିସତ୍ତମ
ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ଧର୍ମର କଥା ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟଜନକ ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମେ ଯେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଧର୍ମକୁ ଜାଣ, ତୁମେ ଏହା କହିଛ।
ସୁଖଶ୍ରାଵ୍ଯତଯା ଵିଦ୍ଵନ୍ମୁହୂର୍ତ ଇଵ ମେ ଗତଃ। ନ ହି ତୃପ୍ତୋସ୍ମି ଭଗଵଞ୍ଶୃଣ୍ଵାନୋ ଧର୍ମମୁତ୍ତମମ୍
ଏହି କଥା ଶୁଣିବା ଏତେ ସୁଖଦ ଲାଗିଲା ଯେ, ସମୟ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଭଳି କଟିଗଲା; ହେ ଭଗବନ୍, ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମ ଶୁଣି ମୋର ମନ ତୃପ୍ତ ହେଲା ନାହିଁ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵେମାଂ ଧର୍ମସଂଯୁକ୍ତାଂ ଧର୍ମରାଜଃ କଥାଂ ଶୁଭାମ୍। ପୁନଃ ପପ୍ରଚ୍ଛ ତମୃଷିଂ ମାର୍କଣ୍ଡେଯମିଦଂ ତଦା
ଏହି ଶୁଭ ଧର୍ମମୟ କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ପୁନିଥରେ ମାର୍କଣ୍ଡେୟ ଋଷିଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ।
କଥମଗ୍ନିର୍ଵନଂ ଯାତଃ କଥଂ ଚାପ୍ଯଙ୍ଗିରାଃ ପୁରା। ନଷ୍ଟେଽଗ୍ନୌ ହଵ୍ଯମହଵଦଗ୍ନିର୍ଭୂତ୍ଵା ମହାଦ୍ଯୁତିଃ
ଅଗ୍ନି କିପରି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ, ଏବଂ ପୁରୁଣା ଦିନରେ ଅଙ୍ଗିରା କିପରି ଗଲେ? ଅଗ୍ନି ନଷ୍ଟ ହେବା ପରେ, ସେ କିପରି ହବ୍ୟାଗ୍ନି ହେଲେ?
ଅଗ୍ନିର୍ଯଦା ଚୈକ ଏଵ ବହୁତ୍ଵଂ ଚାସ୍ଯ କର୍ମସୁ। ଦୃଶ୍ଯତେ ଭଗଵନ୍ସର୍ଵମେତଦିଚ୍ଛାମି ଵେଦିତୁମ୍
ହେ ଭଗବନ୍, ଅଗ୍ନି ଏକ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, କିପରି ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟରେ ବହୁ ରୂପ ନେଇଥାନ୍ତି? ମୁଁ ଏହା ସବୁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ।
କୁମାରଶ୍ଚ ଯଥୋତ୍ପନ୍ନୋ ଯଥା ଚାଗ୍ନେଃ ସୁତୋଽଭଵତ୍। ଯଥା ରୁଦ୍ରାଚ୍ଚ ସଂଭୂତୋ ଗଙ୍ଗାଯାଂ କୃତ୍ତିକାସୁ ଚ
ସେ ଶିଶୁ କିପରି ଜନ୍ମ ନେଲେ, ଏବଂ କିପରି ଅଗ୍ନିଙ୍କର ପୁଅ ହେଲେ? ସେ କିପରି ରୁଦ୍ର, ଗଙ୍ଗା ଏବଂ କୃତ୍ତିକାମାନେ ମଧ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ?
ଏତଦିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ତ୍ଵତ୍ତଃ ଶ୍ରୋତୁଂ ଭାର୍ଗଵସତ୍ତମ। କୌତୂହଲସମାଵିଷ୍ଟୋ ଯାଥାତଥ୍ଯଂ ମହାମୁନେ
ହେ ଭୃଗୁବଂଶର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଏହି ସବୁ କଥା ସଠିକ୍ ଭାବରେ ତୁମ ପାଖରୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, କାରଣ ମୋର ମନ ଉତ୍ସୁକତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ଅତ୍ରାପ୍ଯୁଦାହରନ୍ତୀମମିତିହାସଂ ପୁରାତନମ୍। ଯଥା କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ହୁତଵହସ୍ତପସ୍ତପ୍ତୁଂ ଵନଂ ଗତଃ
ଏଠି ମଧ୍ୟ ଏକ ପୁରୁଣା କଥା କୁହାଯାଏ: କିପରି କ୍ରୋଧରେ ଅଗ୍ନିଦେବ ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଜଙ୍ଗଲକୁ ଗଲେ।
ଯଥା ଚ ଭଗଵାନଗ୍ନିଃ ସ୍ଵଯମେଵାଙ୍ଗେରାଽଭଵତ୍। ସଂତାପଯଂଶ୍ଚ ପ୍ରଭଯା ନାଶଯଂସ୍ତିମିରାଵଲିମ୍
ଯେପରି ଭଗବାନ ଅଗ୍ନି ନିଜେ ଅଙ୍ଗିରାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ତେଜରେ ସମସ୍ତ ଅନ୍ଧକାରକୁ ଦୂର କରି ଆଲୋକ ଦେଲେ, ସେପରି...
ପୁରାଙ୍ଗିରା ମହାବାହୋ ଚଚାର ତପ ଉତ୍ତମମ୍। ଆଶ୍ରମସ୍ଥୋ ମହାଭାଗୋ ହଵ୍ଯଵାହଂ ଵିଶେଷଯନ୍। ଯଥାଗ୍ନିର୍ଭୂତ୍ଵା ତୁ ତଦା ଜଗତ୍ସର୍ଵଂ ଵ୍ଯକାଶଯତ୍
ପୁରୁଣା ଦିନରେ, ବଳଶାଳୀ ଅଙ୍ଗିରା ତାଙ୍କ ଆଶ୍ରମରେ ବସି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ତପସ୍ୟା କଲେ, ଏବଂ ହବ୍ୟବାହନଙ୍କୁ ବିଶେଷ ଭାବେ ପୂଜିଲେ। ସେତେବେଳେ ଅଗ୍ନି ହୋଇ ସମଗ୍ର ଜଗତକୁ ଆଲୋକିତ କଲେ।
ତପଶ୍ଚରଂସ୍ତୁ ହୁତଭୁକ୍ସଂତପ୍ତସ୍ତସ୍ଯ ତେଜସା। ଭୃଶଂ ଗ୍ଲାନଶ୍ଚତେଜସ୍ଵୀ ନ ଚ କିଂଚିତ୍ପ୍ରଜଜ୍ଞିଵାନ୍
ଅଗ୍ନିଦେବ ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ବେଳେ, ନିଜ ତେଜରେ ଜଳିଯାଇ ବହୁତ କ୍ଲାନ୍ତ ହେଲେ, ତାଙ୍କର ତେଜ ହ୍ରାସ ପାଇଲା ଏବଂ କିଛି ବୁଝିପାରୁନଥିଲେ।
ଅଥ ସଂଚିନ୍ତଯାମାସ ଭଗଵାନ୍ହଵ୍ଯଵାହନଃ। ଅନ୍ଯୋଽଗ୍ନିରିଵ ଲୋକାନାଂ ବ୍ରହ୍ମଣା ସଂପ୍ରକଲ୍ପିତଃ
ତାପରେ ଭଗବାନ ହବ୍ୟବାହନ ଚିନ୍ତା କଲେ—'ବ୍ରହ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଜଗତର ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଏକ ଅଗ୍ନି ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଛି ବୋଲି ଲାଗୁଛି।'