ଦୁର୍ଜ୍ଞେଯଃ ଶାଶ୍ଵତୋ ଧର୍ମଃ ଶୂଦ୍ରଯୋନୌ ହି ଵର୍ତତା। ନ ତ୍ଵାଂ ଶୂଦ୍ରମହଂ ମନ୍ଯେ ଭଵିତଵ୍ଯଂ ହି କାରଣମ୍
ଏହି ଶାଶ୍ୱତ ଧର୍ମ ବୁଝିବା ଦୁର୍ଲଭ, ବିଶେଷକରି ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମରେ। ତଥାପି, ମୁଁ ତୁମକୁ ଶୂଦ୍ର ଭାବେ ମନେ କରେନି; ଏହା ଭାଗ୍ୟର କାରଣ।
ଯେନ କର୍ମଵିଶେଷେଣ ପ୍ରାପ୍ତେଯଂ ଶୂଦ୍ରତା ତ୍ଵଯା। ଏତାମିଚ୍ଛାମି ଵିଜ୍ଞାତୁଂ ତତ୍ତ୍ଵେନ ତଵ ଶୂଦ୍ରତାମ୍। କାମଯାନସ୍ ମେ ଶଂସ ସର୍ଵଂ ତ୍ଵଂ ପ୍ରଯତାତ୍ମଵାନ୍
କେଉଁ କର୍ମର ଫଳରେ ତୁମେ ଏହି ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମ ପାଇଲ? ମୁଁ ଏହାର ସତ୍ୟ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ। ଦୟାକରି, ଯେପରି ମୁଁ ଜାଣିବାକୁ ଇଚ୍ଛା କରୁଛି, ସବୁ କଥା ମୋତେ କହ, କାରଣ ତୁମେ ନିୟମିତ ଓ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ମନ୍ତି।
ଅନତିକ୍ରମଣୀଯା ଵୈ ବ୍ରାହ୍ମଣା ମେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ। ଶୃଣୁ ସର୍ଵମିଦଂ ଵୃତ୍ତଂ ପୂର୍ଵଦେହେ ମମାନଘ
ହେ ଦ୍ବିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ପାଇଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ କେବେ ଅତିକ୍ରମ୍ୟ ନୁହଁନ୍ତି। ହେ ପାପରହିତ, ମୋ ପୂର୍ବଜନ୍ମର ସମସ୍ତ ଘଟଣା ତୁମେ ଶୁଣ।
ଅହଂ ହି ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ପୂର୍ଵମାସଂ ଦ୍ଵିଜଵରାତ୍ମଜଃ। ଵେଦାଧ୍ଯାଯୀ ସୁକୁଶଲୋ ଵେଦାଙ୍ଗାନାଂ ଚ ପାରଗଃ। ଆତ୍ମଦୋଷକୃତୈର୍ବ୍ରହ୍ମନ୍ନଵସ୍ଥାମାପ୍ତଵାନିମାମ୍
ପୂର୍ବେ ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲି, ଏକ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ପୁଅ। ମୁଁ ବେଦ ପଢ଼ୁଥିଲି, ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରେ ଦକ୍ଷ ଥିଲି। କିନ୍ତୁ, ମୋ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଥିବା ଦୋଷରୁ, ମୁଁ ଏହି ଦୁର୍ଦ୍ଦଶାକୁ ପହଞ୍ଚିଛି।
କଶ୍ଚିଦ୍ରାଜା ମମ ସଖା ଧନୁର୍ଵେଦପରାଯଣଃ। ସଂସର୍ଗାଦ୍ଧନୁଷି ଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତତୋଽହମଭଵଂ ଦ୍ଵିଜ
ମୋର ଏକ ରାଜା ବନ୍ଧୁ ଥିଲେ, ସେ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ନିଷ୍ଠାଶୀଳ। ତାଙ୍କ ସହ ମିଶିବା ଦ୍ୱାରା, ହେ ଦ୍ବିଜ, ମୁଁ ଧନୁର୍ବିଦ୍ୟାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ହେଲି।
ଏତସ୍ମିନ୍ନେଵ କାଲେ ତୁ ମୃଗଯାଂ ନିର୍ଗତୋ ନୃପଃ। ସହିତୋ ଯୋଧମୁଖ୍ଯୈଶ୍ ମନ୍ତ୍ରିଭିଶ୍ଚ ସୁସଂଵୃତଃ। ତତୋଽଭ୍ଯହନ୍ମୃଗାଂସ୍ତତ୍ର ସୁବହୂନାଶ୍ରମଂ ପ୍ରତି
ଏହି ସମୟରେ, ସେଇ ରାଜା ଶିକାରକୁ ବାହାରିଲେ, ମୁଖ୍ୟ ଯୋଦ୍ଧା ଓ ମନ୍ତ୍ରୀମାନେ ସହିତ ଭଲଭାବେ ରକ୍ଷିତ। ପରେ, ଆଶ୍ରମ ନିକଟକୁ ଯାଇ, ସେଠାରେ ବହୁତ ପଶୁ ମାରିଦେଲେ।
ଅଥ କ୍ଷିପ୍ତଃ ଶରୋ ଘୋରୋ ମଯାପି ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ। ତାଡିତଶ୍ଚ ଋଷିସ୍ତନ ଶରେଣାନତପର୍ଵଣା
ତାପରେ, ହେ ଦ୍ବିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଏକ ଭୟଙ୍କର ବାଣ ଛାଡ଼ିଲି, ଏବଂ ସେଠାରେ ଏକ ଋଷି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ଅଗ୍ର ବାଣରେ ଆଘାତ ପାଇଲେ।
ଭୂମୌ ନିପତିତୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନୁଵାଚ ପ୍ରତିନାଦଯନ୍। ନାପରାଧ୍ଯାମ୍ଯହଂ କିଂଚିତ୍କେନ ପାପମିଦଂ କୃତମ୍
ଭୂମିରେ ପଡ଼ି, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସେ ଋଷି ଉଚ୍ଚସ୍ୱରରେ କହିଲେ, 'ମୁଁ କୌଣସି ଅପରାଧ କରିନାହିଁ; କିଏ ଏହି ପାପ କଲା?'
ମନ୍ଵାନସ୍ତଂ ମୃଗଂ ଚାହଂ ସଂପ୍ରାପ୍ତଃ ସହସା ମୁନିମ୍। ଅପଶ୍ଯଂ ତମୃଷିଂ ଵିଦ୍ଧଂ ଶରେଣାନତପର୍ଵଣା। ତମୁଗ୍ରତପସଂ ଵିପ୍ରଂ ନିଷ୍ଟନନ୍ତଂ ମହୀତଲେ
ମୁଁ ଭାବିଥିଲି ଏହା କିଛି ପଶୁ, ହଠାତ୍ ମୁଁ ସେ ମୁନିଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲି। ମୁଁ ଦେଖିଲି, ସେ ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବାଣରେ ଆହତ, ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭୂମିରେ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଗଡ଼ାଗଡ଼ି ହେଉଛନ୍ତି।
ଅକାର୍ଯକରଣାଚ୍ଚାପି ଭୃଶଂ ମେ ଵ୍ଯଥିତଂ ମନଃ। ଅଜାନତା କୃତମିଦଂ ମଯେତ୍ଯହମଥାବ୍ରୁଵମ୍
ଏହି ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ମୋ ମନ ବହୁତ ଦୁଃଖିତ ହେଲା। ମୁଁ କହିଲି, 'ମୋ ଅଜ୍ଞାନରେ ଏହା ମୋ ଦ୍ୱାରା ହୋଇଯାଇଛି।'
କ୍ଷନ୍ତୁମର୍ହସି ମେ ସର୍ଵମିତି ଚୋକ୍ତୋ ମଯା ମୁନିଃ
ମୁଁ ସେ ମୁନିଙ୍କୁ କହିଲି, 'ମୋ ସମସ୍ତ ଅପରାଧକୁ ମାଫ କରନ୍ତୁ।'
ତତଃ ପ୍ରତ୍ଯବ୍ରଵୀଦ୍ଵାକ୍ଯମୃଷିର୍ମାଂ କ୍ରୋଧମୂର୍ଚ୍ଛିତଃ। ଵ୍ଯାଧସ୍ତ୍ଵଂ ଭଵିତା କ୍ରୂର ଶୂଦ୍ରଯୋନାଵିତି ଦ୍ଵିଜ
ତାପରେ, କ୍ରୋଧରେ ଭରିଥିବା ସେ ଋଷି ମୋତେ କହିଲେ, 'ହେ କ୍ରୂର, ତୁମେ ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମରେ ଏକ ଶିକାରୀ ହେବ।'
ଏଵଂ ଶପ୍ତୋଽହମୃଷିଣା ତଦା ଦ୍ଵିଜବରୋତ୍ତମ। ଅହଂ ପ୍ରାସାଦଯମୃଷିଂ ଗିରା ଵାକ୍ଯଵିଶାରଦମ୍
ଏଭଳି ଭାବେ ସେ ଋଷିଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମୁଁ ଶାପିତ ହେଲି, ହେ ଦ୍ବିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ। ମୁଁ ସେ ଶବ୍ଦରେ ପାରଙ୍ଗତ ଋଷିଙ୍କୁ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କଲି।
ଅଜାନତା ମଯାଽକାର୍ଯମିଦମଦ୍ଯ କୃତଂ ମୁନେ। କ୍ଷନ୍ତୁମର୍ହସି ତତ୍ସର୍ଵଂ ପ୍ରସୀଦ ଭଗଵନ୍ନିତି
'ମୁଁ ଅଜ୍ଞାନରେ ଏହି ଅନୁଚିତ କାର୍ଯ୍ୟ ଆଜି କରିଛି, ହେ ମୁନି। ଦୟାକରି ସମସ୍ତ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ, ହେ ଭଗବନ୍।'
ନାନ୍ଯଥା ଭଵିତା ଶାପ ଏଵମେତଦସଂଶଯମ୍। ଆନୃଶଂସ୍ଯାତ୍ତ୍ଵଂହକିଂଚିତ୍କର୍ତାଽନୁଗ୍ରହମଦ୍ଯ ତେ
'ଏହି ଶାପ ଅନ୍ୟଥା ହେବ ନାହିଁ; ଏହିପରି ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଘଟିବ। ତଥାପି, ଦୟାବଶତଃ ମୁଁ ତୁମକୁ ଏକ ଉପକାର କରିବି।'
ଶୂଦ୍ରଯୋନ୍ଯାଂ ଵର୍ତମାନୋ ଧର୍ମଜ୍ଞୋ ହି ଭଵିଷ୍ଯସି। ମାତାପିତ୍ରୋଶ୍ ଶୁଶ୍ରୂଷାଂ କରିଷ୍ଯସି ନ ସଂଶଯଃ
'ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମରେ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ତୁମେ ଧର୍ମରେ ପାରଙ୍ଗତ ହେବ। ତୁମେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ମାତାପିତାଙ୍କୁ ସେବା କରିବ।'
ତଯୋଃ ଶୁଶ୍ରୂଷଯା ସିଦ୍ଧିଂ ମହତୀଂ ସମଵାପ୍ସ୍ଯସି। ଜାତିସ୍ମରଶ୍ ଭଵିତା ସ୍ଵର୍ଗଂ ଚୈଵ ଗମିଷ୍ଯସି
'ସେ ସେବା ଦ୍ୱାରା ତୁମେ ବଡ଼ ସିଦ୍ଧି ପାଇବ। ତୁମେ ପୂର୍ବଜନ୍ମ ସ୍ମରଣ କରିପାରିବା, ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବ।'
ଭୂତ୍ଵାଚ ଧାର୍ମିକୋ ଵ୍ଯାଧଃ ପିତ୍ରୋଃ ଶୁଶ୍ରୂଷଣେ ରତଃ। ଶାପକ୍ଷଯେ ତୁ ନିର୍ଵୃତ୍ତେ ଭଵିତାଽସି ପୁନର୍ଦ୍ଵିଜଃ
'ଧାର୍ମିକ ଶିକାରୀ ହୋଇ, ପିତାମାତାଙ୍କ ସେବାରେ ଲାଗିଥିବା ବେଳେ, ଶାପ ଶେଷ ହେଲେ ପୁଣି ଦ୍ବିଜ ହେବ।'
ଏଵଂ ଶପ୍ତଃ ପୁରା ତେନ ଋଷିଣାଽସ୍ମ୍ଯୁଗ୍ରତେଜସା। ପ୍ରସାଦଶ୍ଚ କୃତସ୍ତେନ ମମୈଵ ଦ୍ଵିପଦାଂଵର
ଏଭଳି ଭାବେ, ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା ଥିବା ସେ ଋଷି ମୋତେ ପୂର୍ବେ ଶାପ ଦେଇଥିଲେ, ଏବଂ ସେ ମୋତେ ଦୟା ମଧ୍ୟ କରିଥିଲେ, ହେ ଦ୍ବିପଦମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଶରଂ ଚୋଦ୍ଧୃତଵାନସ୍ମି ତସ୍ଯ ଵୈ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ। ଆଶ୍ରମଂ ଚ ମଯା ନୀତୋ ନ ଚ ପ୍ରାଣୈର୍ଵ୍ଯଯୁଜ୍ଯତ
ମୁଁ ସେଠାରୁ ବାଣ ଉତାରିଦେଲି, ହେ ଦ୍ବିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ତାଙ୍କୁ ଆଶ୍ରମକୁ ନେଇଗଲି; କିନ୍ତୁ ସେ ତାଙ୍କ ପ୍ରାଣ ଛାଡ଼ିଲେ ନାହିଁ।
ଏତତ୍ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ ଯଥା ମମ ପୁରାଽଭଵତ୍। ଅଭିତଶ୍ଚାପି ଗନ୍ତଵ୍ଯୋ ମଯା ସ୍ଵର୍ଗୋ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ମୁଁ ତୁମକୁ ସବୁ କଥା କହିଦେଲି, ଯେପରିକି ଏହା ପୂର୍ବେ ମୋ ସହ ଘଟିଥିଲା। ଏବେ, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମତେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରୁ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବାକୁ ପଡିବ।
ଏଵମେତାନି ପୁରୁଷା ଦୁଃଖାନି ଚ ସୁଖାନି ଚ। ଆପ୍ନୁଵନ୍ତି ମହାବୁଦ୍ଧେ ନୋତ୍କଣ୍ଠାଂ କର୍ତୁମର୍ହସି
ଏଭଳି ଭାବରେ, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ, ଲୋକେ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖ ଦୁହିଁଟି ଅନୁଭବ କରନ୍ତି; ତୁମେ ନିରାଶ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଦୁଷ୍କରଂ ହି କୃତଂକର୍ମ ଜାନତା ଜାତିମାତ୍ମନଃ। [ଲୋକଵୃତ୍ତାନ୍ତତତ୍ତ୍ଵଜ୍ଞ ନିତ୍ଯଂ ଧର୍ମପରାଯଣ ।।]
ତୁମେ ନିଜ ଜନ୍ମକୁ ଜାଣି, ନିତ୍ୟ ଧର୍ମରେ ଲଗ୍ନ ରହି, ଲୋକର ତଥ୍ୟକୁ ବୁଝି, ଖୁବ କଷ୍ଟସାଧ୍ୟ କାମ କରିଛ।
କର୍ମଦୋଷାଚ୍ଚ ଵୈ ଵିଦ୍ଵନ୍ନାତ୍ମଜାତିକୃତେନ ଵୈ। କଂଚିତ୍କାଲଂ ମୃଷ୍ଯତାଂ ଵୈ ତତୋସି ଭଵିତା ଦ୍ଵିଜଃ
ହେ ପଣ୍ଡିତ, କର୍ମର ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା, ଜନ୍ମର ଦ୍ୱାରା ନୁହେଁ, ତୁମେ କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସହିବାକୁ ପଡିବ; ତାପରେ ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେବ।
ସାଂପ୍ରତଂ ଚ ମତୋ ମେଽସି ବ୍ରାହ୍ମଣୋ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଏବେ ମୋ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତୁମେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହେଉଛ; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ପତନୀଯେଷୁ ଵର୍ତମାନୋ ଵିକର୍ମସୁ। ଦାମ୍ଭିକ୍ଵୋ ଦୁଷ୍କୃତପ୍ରାଯଃ ଶୂଦ୍ରେଣ ସଦୃଶୋ ଭଵେତ୍
ଯେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅପରାଧ ଓ ଦୁଷ୍କର୍ମରେ ଲିପ୍ତ, ଭଣ୍ଡା ଓ ଦୁଷ୍ଟ ଚରିତ୍ର ଥାଏ, ସେ ଶୂଦ୍ର ସମାନ ହୋଇଯାଏ।
ଯସ୍ତୁ ଶୂଦ୍ରୋ ଦମେ ସତ୍ଯେ ଧର୍ମେ ଚ ସତତୋତ୍ଥିତଃ। ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମହଂ ମନ୍ଯେ ଵୃତ୍ତେନ ହି ଭଵେଦ୍ଦ୍ଵିଜଃ
ଯେ ଶୂଦ୍ର ସଦା ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସତ୍ୟ ଓ ଧର୍ମରେ ଲଗ୍ନ ରହେ, ସେଠିକି ମୁଁ ସେଉଁଠି ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲି ଭାବେ; କାରଣ ଚରିତ୍ର ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ ବ୍ରାହ୍ମଣ ହୁଏ।
କର୍ମଦୋଷେଣ ଵିଷମାଂ ଗତିମାପ୍ତୋସି ଦାରୁଣାମ୍। କ୍ଷୀଣଦୋଷମହଂ ମନ୍ଯେ ଚାଭିତସ୍ତ୍ଵାଂ ନରୋତ୍ତମ
କର୍ମର ଦୋଷରୁ ତୁମେ କଷ୍ଟଦାୟକ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଛ; କିନ୍ତୁ ଏବେ ମୁଁ ଭାବୁଛି ତୁମର ଦୋଷ କମିଯାଇଛି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷ।
କର୍ତୁମର୍ହସି ନୋତ୍କଣ୍ଠାଂ ତ୍ଵଦ୍ଵିଧା ହ୍ଯଵିଷାଦିନଃ। ଲୋକଵୃତ୍ତାନ୍ତତତ୍ଵଜ୍ଞା ନିତ୍ଯଂ ଧର୍ମପରାଯଣାଃ
ତୁମେ ନିରାଶ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୁମ ପରି ଯେଉଁମାନେ ଲୋକର ସତ୍ୟ ଜାଣନ୍ତି ଓ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମରେ ଲଗ୍ନ, ସେମାନେ କେବେ ନିରାଶ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।
ପ୍ରଜ୍ଞଯା ମାନସଂ ଦୁଃଖଂ ହନ୍ଯାଚ୍ଛାରୀରମୌଷଧୈଃ। ଏତଦ୍ଵିଜ୍ଞାନସାମର୍ଥ୍ଯଂ ନ ବାଲୈ ସମତାମିଯାତ୍
ବୁଦ୍ଧି ଦ୍ୱାରା ମନର ଦୁଃଖକୁ ଦୂର କରିବା ଉଚିତ୍, ଔଷଧ ଦ୍ୱାରା ଶରୀରର ଯନ୍ତ୍ରଣାକୁ; ଏହି ଜ୍ଞାନର ଶକ୍ତି, ଯାହା ଅଜ୍ଞାନୀମାନେ କେବେ ପାରିବେ ନାହିଁ।