ମୂର୍ଧାନମାଶ୍ରିତୋ ଵହ୍ନିଃ ଶରୀରଂ ପରିପାଲଯନ୍। ପ୍ରାଣୋ ମୂର୍ଧନି ଚାଗ୍ନୌ ଚ ଵର୍ତମାନୋ ଵିଚେଷ୍ଟତେ
ମୁଣ୍ଡରେ ଥିବା ଅଗ୍ନି ଶରୀରକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖେ; ପ୍ରାଣ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଅଗ୍ନିରେ ଥାଇ ଚଳାଚଳ କରେ।
ଭୂଂ ଭଵ୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯଂ ଚ ସର୍ଵଂ ପ୍ରାଣେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍। ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ତଦେଵ ଭୂତାନାଂ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଯୋତିରୁପାସ୍ମହେ
ଯେଉଁଠି ଭୂତକାଳ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ସବୁ ପ୍ରାଣରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଆମେ ସେଇଁ ବ୍ରହ୍ମର ଦିବ୍ୟ ଆଲୋକକୁ ପୂଜା କରୁ।
ସ ଜନ୍ତୁଃ ସର୍ଵଭୂତାତ୍ମା ପୁରୁଷଃ ସ ସନାତନଃ। ମନୋବୁଦ୍ଧିରହଂକାରୋ ଭୂତାନାଂ ଵିଷଯଶ୍ଚ ସଃ
ସେଉଁଠି ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆତ୍ମା, ସେହି ପୁରୁଷ ସନାତନ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି; ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କର ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗତ ବସ୍ତୁମାନେ।
ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ ସସ୍ଵସଂଜ୍ଞଂ ଚ ଜୀଵଃ କାଲଃ ସ ଚୈଵ ହି। ପ୍ରକୃତିଃ ପୁରୁଷଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରାଣ ଏଵ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ, ସ୍ୱୟଂଜ୍ଞାନୀ, ଜୀବ ଓ ସମୟ ହେଉଛନ୍ତି; ସେ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ, ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବରେ ପ୍ରାଣ ଭି ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ଜାଗର୍ତି ସ୍ଵପ୍ନକାଲେ ଚ ସ୍ଵପ୍ନେ ସ୍ଵପ୍ନାଯତେ ଚ ସଃ। ଜାଗ୍ରତ୍ସୁ ବଲମାଧତ୍ତେ ଚେଷ୍ଟତ୍ସୁ ଚେଷ୍ଟଯତ୍ଯପି
ସେ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ସଚେତନ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖନ୍ତି; ଜାଗ୍ରତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସେ ଶକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି, କାର୍ଯ୍ୟରତ ଲୋକମାନଙ୍କ ସହିତ ସେ ନିଜେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
ତସ୍ମିନ୍ନିରୁଦ୍ଦେ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ମୃତ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ। ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଶରୀରଂ ଭୂତାତ୍ମା ପୁନରନ୍ଯତ୍ପ୍ରପଦ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ସେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ, ହେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାକୁ ମୃତ୍ୟୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଶରୀର ଛାଡି ଭୂତାତ୍ମା ପୁଣି ଅନ୍ୟ ଦେହ ଗ୍ରହଣ କରେ।
ଏଷ ତ୍ଵଗ୍ନିରପାନନ ପ୍ରାଣେନ ପରିପାଲ୍ଯତେ। ପୃଷ୍ଠତସ୍ତୁ ସମାନନ ସ୍ଵାଂସ୍ଵାଂ ଗତିମୁପାଶ୍ରିତଃ
ଏହି ଅପାନ ନାମକ ଅଗ୍ନି ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହୁଏ; ପଛରୁ ସମାନ ନିଜ ନିଜ ପଥରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି।
ଵସ୍ତୁମୂଲେ ଗୁଦେ ଚୈଵ ପାଵକଂ ସମୁପାଶ୍ରିତଃ। ଵହନ୍ମୂତ୍ରଂ ପୁରୀଷଂଵାଽପ୍ଯପାନଃ ପରିଵର୍ତତେ
ଅଙ୍ଗମୂଳ ଓ ଗୁଦରେ ଅପାନ ଅଗ୍ନିକୁ ଧାରଣ କରି ଅଛି; ଏହି ଅପାନ ମୂତ୍ର କିମ୍ବା ମଳକୁ ବହନ କରି ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ।
ପ୍ରଯତ୍ନେ କର୍ମଣି ବଲେ ଯ ଏକସ୍ତ୍ରିଷୁ ଵର୍ତତେ। ଉଦାନ ଇତି ତଂ ପ୍ରାହୁରଧ୍ଯାତ୍ମଵିଦୁଷୋ ଜନାଃ
ଯିଏ ପ୍ରୟାସ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବଳରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଚଳନ କରେ, ତାକୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ଉଦାନ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ସନ୍ଧୌସନ୍ଧୌ ସଂନିଵିଷ୍ଟଃ ସର୍ଵେଷ୍ଵପି ତଥାଽନିଲଃ। ଶରୀରେଷୁ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଵ୍ଯାନ ଇତ୍ଯୁପଦିଶ୍ତେ
ସମସ୍ତ ଯୋଗସ୍ଥଳରେ ଓ ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଂଶରେ ଯେଉଁ ବାୟୁ ଅବସ୍ଥିତ, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଶରୀରରେ ତାହାକୁ ବ୍ୟାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଧାତୁଷ୍ଵଗ୍ନିସ୍ତୁ ଵିତତଃ ସ ତୁ ଵାଯୁସମୀରିତଃ। ରସାନ୍ଧାତୂଂଶ୍ଚ ଦୋଷାଂଶ୍ଚ ଵର୍ତଯନ୍ପରିଧାଵତି
ଧାତୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛି, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ; ଏହିଅଗ୍ନି ରସ, ଧାତୁ ଓ ଦୋଷମାନେକୁ ଘୂରାଇ ଚଳାଏ।
ପ୍ରାଣାନାଂ ସଂନିପାତାତ୍ତୁ ସନ୍ନିପାତଃ ପ୍ରଜାଯତେ। ସୋଷ୍ମା ସୋଗ୍ନିରିତିଜ୍ଞେଯୋ ଯୋଽନ୍ନଂ ପଚତିଦେହିନାଂ
ପ୍ରାଣମାନେ ମିଶିଲେ ସନ୍ନିପାତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ଉଷ୍ମା, ଯାହାକୁ ଅଗ୍ନି ବୋଲାଯାଏ, ଦେହୀମାନେର ଖାଦ୍ୟ ପାଚନ କରେ।
ଅପାନୋଦାନଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ପ୍ରାଣନ୍ଯାନୌ ସମାହିତୌ। ସମନ୍ଵିତସ୍ତ୍ଵଧିଷ୍ଠାନଂ ସମ୍ଯକ୍ପଚତି ପାଵକଃ
ଅପାନ ଓ ଉଦାନ ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରାଣ ଓ ବ୍ୟାନ ଅବସ୍ଥିତ; ସେମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ଏଠି ଅଗ୍ନି ଠିକ୍ ଭାବରେ ପାଚନ କରେ।
ଅସ୍ଯାପି ପାଯୁପର୍ଯନ୍ତସ୍ତଥା ସ୍ଯାଦ୍ଗୁଦସଂଜ୍ଞିତଃ। ସ୍ରୋତାଂଶି ତସ୍ମାଜ୍ଜାଯନ୍ତେ ସର୍ଵପ୍ରାଣେଷୁ ଦେହିନାମ୍
ଏହାର ସୀମା ଗୁଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଯାହାକୁ ପାୟୁ ବୋଲାଯାଏ; ଏଠାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣମାନେର ଶରୀରରେ ନାଳୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଅଗ୍ନିଵେଗଵହଃ ପ୍ରାଣୋ ଗୁଦାନ୍ତେ ପ୍ରତିହନ୍ଯତେ। ସ ଊର୍ଧ୍ଵମାଗମ୍ଯ ପୁନଃ ସମୁତ୍କ୍ଷିପତି ପାଵକମ୍
ଅଗ୍ନିର ତୀବ୍ରତା ବହନ କରୁଥିବା ପ୍ରାଣ ପାୟୁର ଶେଷରେ ଅଟକିଯାଏ; ପୁଣି ଉପରକୁ ଯାଇ, ସେ ଅଗ୍ନିକୁ ଉଠାଏ।
ପକ୍ଵାଶଯସ୍ତ୍ଵଧୋନାଭ୍ଯା ଊର୍ଧ୍ଵମାମାଶଯଃ ସ୍ଥିତଃ। ନାଭିମଧ୍ଯେ ଶରୀରସ୍ଯ ପ୍ରାଣାଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ
ନାଭିର ତଳେ ପକ୍ୱାଶୟ ଅଛି, ଉପରେ ଆମାଶୟ ଅଛି; ନାଭି ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ଶରୀରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।
ପ୍ରଵୃତ୍ତା ହୃଦଯାତ୍ସର୍ଵେ ତିର୍ଯଗୂର୍ଧ୍ଵମଧସ୍ତଥା। ଵହନ୍ତ୍ଯନ୍ନରସାନ୍ନାଡ୍ଯୋ ଦଶପ୍ରାଣପ୍ରଚୋଦିତାଃ
ଦଶ ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ନାଳୀମାନେ ହୃଦୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ତିର୍ଯ୍ୟକ୍, ଉପରକୁ ଓ ତଳକୁ ଚଳି, ଖାଦ୍ୟର ରସ ବହନ କରନ୍ତି।
ଯୋଗିନାମେଷ ମାର୍ଗସ୍ତୁ ଯେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ତତ୍ପରମ୍। ଜିତକ୍ଲମାସନୋ ଧୀରୋ ମୂର୍ଧନ୍ଯାତ୍ମାନମାଦତ୍
ଏହି ହେଉଛି ଯୋଗୀମାନେର ପଥ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ପରମ ଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି; ଯିଏ କ୍ଲାନ୍ତି ଜିତ କରି ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ବସିଛନ୍ତି, ସେ ଆତ୍ମାକୁ ମୁଣ୍ଡର ଶିରା ଦିଗରେ ଉଠାନ୍ତି।
ଏଵଂ ସର୍ଵେଷୁ ଵିତତୌ ପ୍ରାଣାପାନୌ ହି ଦେହିଷୁ। `ତୌ ତାଵଦଗ୍ନିସହିତୌ ଵିଦ୍ଧି ଵୈ ପ୍ରାଣମାତ୍ମନି
ଏଭଳି ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ସମସ୍ତ ଦେହୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ଏହି ଦୁଇଟି ଅଗ୍ନି ସହିତ ଏହି ଆତ୍ମାରେ ପ୍ରାଣତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି ଜାଣ।
ଏକାଦଶଵିକାରାତ୍ମା କଲାସଂଭାରସଂଭୃତଃ। ମୂର୍ତିମନ୍ତଂ ହି ତଂ ଵିଦ୍ଧି ନିତ୍ଯଂ ଯୋଗଜିତାତ୍ମକମ୍। ତସ୍ମିନ୍ଯଃ ସଂସ୍ଥିତୋ ହ୍ଯଗ୍ନିର୍ନିତ୍ଯଂ ସ୍ଥାଲ୍ଯାମିଵାହିତଃ
ଏକାଦଶ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ଓ କଳାମାନେର ସମୁଦାୟ ଦ୍ୱାରା ଯିଏ ଗଠିତ, ସେ ଦେହୀକୁ ଆକୃତିବାନ୍ ଓ ସଦା ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ବୋଲି ଜାଣ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ସଦା ଏକ ପାତ୍ରରେ ରହୁଥିବା ପରି ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି।
ଆତ୍ମାନଂ ତଂ ଵିଜାନୀହି ନିତ୍ଯଂ ତ୍ଯାଗଜିତାତ୍ମକଂ
ଯିଏ ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଜିତିଛନ୍ତି, ସେଇ ଆତ୍ମା ସଦା ଅବିନାଶୀ ବୋଲି ଜାଣ।
ଦେଵୋ ଯଃ ସଂସ୍ଥିତସ୍ତସ୍ମିନ୍ନବ୍ବିନ୍ଦୁରିଵ ପୁଷ୍କରେ। କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଂ ତଂ ଵିଜାନୀହି ନିତ୍ଯଂ ତ୍ଯାଗଜିତାତ୍ମକଂ
ଯେ ଦେବତା ସେଇ ଆତ୍ମାରେ ବସିଛନ୍ତି, ଯେପରି ଗୋଲାପରେ ଜଳବିନ୍ଦୁ, ସେଠି ଥିବା କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞକୁ ତୁମେ ସଦା ତ୍ୟାଗ ଦ୍ୱାରା ନିଜକୁ ଜିତିଥିବା ବୋଲି ଜାଣ।
ଜୀଵାତ୍ମକଂ ଵିଜାନୀହି ରଜଃ ସତ୍ଵଂ ତମସ୍ତଥା। ଜୀଵମାତ୍ମଗୁଣଂ ଵିଦ୍ଧି ତଥାଽଽତ୍ମାନଂ ପରାତ୍ମକଂ
ଜୀବାତ୍ମାକୁ ରଜ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ତମସ୍ ଭାବରେ ବୁଝ; ଜୀବକୁ ଆତ୍ମାର ଗୁଣ ବୋଲି ଜାଣ, ଏବଂ ଆତ୍ମାକୁ ପରମାତ୍ମା ଭାବେ ଜାଣ।
ଅଚେତନଂ ଜୀଵଗୁଣଂ ଵଦନ୍ତି ସଚେଷ୍ଟତେ ଚେଷ୍ଟଯତେ ଚ ସର୍ଵମ୍। ତତଃ ପରଂ କ୍ଷେତ୍ରଵିଦୋ ଵଦନ୍ତି ପ୍ରାକଲ୍ପଯଦ୍ଯୋ ଭୁଵନାନି ସପ୍ତ
ଜୀବର ଗୁଣ ଜଡ଼ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, କିନ୍ତୁ ସେ ସବୁ କାମ କରେ ଓ କରାଏ; ଏହାଠାରୁ ଉପରେ ଯିଏ ସପ୍ତ ଲୋକ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିଲେ, ତାଙ୍କୁ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞ ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।
ଏଷ ସର୍ଵେଷୁ ଭୂତେଷୁ ଭୂତାତ୍ମା ନ ପ୍ରକାଶତେ। ଦୃଶ୍ଯତେ ତ୍ଵଗ୍ର୍ଯଯା ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ସୂକ୍ଷ୍ମଯା ଜ୍ଞାନଵେଦିଭିଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଆତ୍ମା ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ ନାହିଁ; କିନ୍ତୁ ଅତି ତୀକ୍ଷ୍ଣ ବୁଦ୍ଧି ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଲୋକେ ଏହାକୁ ଦେଖିପାରନ୍ତି।
ଚିତ୍ତସ୍ଯ ହି ପ୍ରସାଦେନ ହନତି କର୍ମ ଶୁଭାଶୁଭମ୍। ପ୍ରସନ୍ନାତ୍ମାତ୍ମନି ସ୍ଥିତ୍ଵା ସୁଖମନନ୍ତ୍ଯମଶ୍ନୁତେ
ମନ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ମଣିଷ ନିଜର ସଭଳ ଓ ଅସଭଳ କର୍ମକୁ ନଶ୍ୱ କରେ; ଶାନ୍ତ ଆତ୍ମାରେ ନିଜକୁ ରଖି, ଅନନ୍ତ ସୁଖକୁ ଉପଭୋଗ କରେ।
ଲକ୍ଷଣଂ ତୁ ପ୍ରସାଦସ୍ଯ ଯଥା ତୃପ୍ତଃ ସୁଖଂ ସ୍ଵପେତ୍। `ସୁଖଦୁଃଖେ ହି ସଂତ୍ଯଜ୍ଯ ନିର୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵୋ ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହଃ'। ନିଵାତେ ଵା ଯଥା ଦୀପୋ ଦୀପ୍ଯେତ୍କୁଶଲଦୀପିତଃ
ଶାନ୍ତିର ଚିହ୍ନ ହେଉଛି, ଯେପରି ଜଣେ ତୃପ୍ତି ଭରି ଆନନ୍ଦରେ ଶୁଏ; ସେ ସୁଖ-ଦୁଃଖକୁ ଛାଡ଼ି, ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଓ ଆସକ୍ତି ରହିତ ହୁଏ, ଯେପରି ନିରବାତ ସ୍ଥାନରେ ଦୀପ ଶାନ୍ତ ଜ୍ୱଳେ।
ପୂର୍ଵରାତ୍ରେଽପରେ ଚୈଵ ଯୁଞ୍ଜାନଃ ସତତଂ ମନଃ। ଲଧ୍ଵାହାରୋ ଵିଶୁଦ୍ଧାତ୍ମା ପଶ୍ଯତ୍ଯାତ୍ମାନମାତ୍ମନି
ପ୍ରଥମ ଓ ଶେଷ ରାତିରେ ସଦା ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରି, ମଧ୍ୟମ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପବିତ୍ର ଆତ୍ମା ସହିତ, ମଣିଷ ନିଜ ଆତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମାରେ ଦେଖିପାରେ।
ପ୍ରଦୀପ୍ତେନେଵ ଦୀପେନ ମନୋଦୀପେନ ପଶ୍ଯତି। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵାଽଽତ୍ମାନଂ ନିରାତ୍ମାନଂ ସ ତଦା ଵିପ୍ରମୁଚ୍ଯତେ
ଯେପରି ଜ୍ୱଳନ୍ତି ଦୀପରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେପରି ମନର ଦୀପରେ ମଣିଷ ଦେଖେ; ଆତ୍ମାକୁ ନିରାତ୍ମା ଭାବେ ଦେଖିଲେ, ସେବେଳେ ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତି ପାଏ।
ସର୍ଵୋପାଯୈସ୍ତୁ ଲୋଭସ୍ କ୍ରୋଧସ୍ଯ ଚ ଵିନିଗ୍ରହଃ। ଏତତ୍ପଵିତ୍ରଂ ଯଞ୍ଜ୍ଞାନଂ ତପୋ ଵୈ ସଂକ୍ରମୋ ମତଃ
ସମସ୍ତ ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା ଲୋଭ ଓ କ୍ରୋଧକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା—ଏହିଠାରେ ପବିତ୍ରତମ ଜ୍ଞାନ, ସତ୍ୟ ତପସ୍ୟା ଓ ଉତ୍ତମ ଅନୁଶାସନ ବୋଲି ମନାଯାଏ।