ଅଵିଦ୍ଯାବହୁଲୋ ମୂଢଃ ସ୍ଵପ୍ନଶୀଲୋ ଵିଚେତନଃ। ଦୃର୍ହୃପୀକସ୍ତମୋଧ୍ଯସ୍ତଃ ସକ୍ରୋଧସ୍ତାମସୋଽଲସଃ
ଯିଏ ତମସର ପ୍ରଭାବରେ ରହିଛି, ସେ ଅଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଭ୍ରମିତ, ଘୁମଘୁମିଆ, ଅଜାଗୃତ, ଜିଦ୍ଧି, କ୍ରୋଧୀ ଓ ଅଳସ।
ସୁଵୃତ୍ତଵାକ୍ଯୋ ମନ୍ତ୍ରୀ ଚ ଯୋ ନରାଗ୍ର୍ଯୋଽନମୂଯକଃ। ଵିଵିତ୍ସମାନୋ ଵିପ୍ରର୍ଷେ ସ୍ତବ୍ଧୋ ମାନୀ ସ ରାଜସଃ
ଯିଏ ଭଲ କଥା କହେ, ଉପଦେଶକ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଇର୍ଷ୍ୟା ନଥିବା, ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ୍ତ, କିନ୍ତୁ ଅହଂକାରୀ ଓ ଅଡ଼ିଅ, ସେ ରାଜସିକ।
ପ୍ରକାଶବହୁଲୋ ଧୀରୋ ନିର୍ଵିଵିତ୍ସୋଽନସୂଯକଃ। ଅକ୍ରୋଧନୋ ନରୋ ଧୀମାନ୍ଦାନ୍ତଶ୍ଚୈଵସ ସାତ୍ଵିକଃ
ଯିଏ ପ୍ରକାଶରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଧୈର୍ୟଶୀଳ, ଇର୍ଷ୍ୟା ନଥିବା, କ୍ଷମାଶୀଳ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ନିୟମିତ ଓ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ।
ସାତ୍ଵିକସ୍ତ୍ଵଥ ସଂବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକଵୃତ୍ତୈର୍ନ ଲିପ୍ଯତେ। ଯଦା ବୁଧ୍ଯତି ବୋଧ୍ଧଵ୍ଯଂ ଲୋକଵୃତ୍ତଂ ଜୁଗୁପ୍ସତେ
ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବ୍ୟକ୍ତି ଜାଗୃତ ହେଲେ, ସେ ସାଧାରଣ ଲୋକର ଆଚରଣରେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଯେତେବେଳେ ସେ ଯାହା ଜାଣିବା ଉଚିତ, ତାହା ବୁଝିଥାଏ, ସେ ଲୋକର ଆଚରଣକୁ ଅପ୍ରସନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖେ।
ଵୈରାଗ୍ଯସ୍ ଚ ରୂପଂ ତୁ ପୂର୍ଵମେଵ ପ୍ରଵର୍ତତେ। ମୃଦୁର୍ଭଵତ୍ଯହଂକାରଃ ପ୍ରସୀଦତ୍ଯାର୍ଜଵଂ ଚ ଯତ୍
ତାଙ୍କ ପାଖରେ ପ୍ରଥମେ ବିରାଗ ଆସେ, ତାଙ୍କର ଅହଂକାର ମୃଦୁ ହୁଏ, ଏବଂ ସରଳତା ବିକାଶ ପାଏ।
ତତୋଽସ୍ ସର୍ଵଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵାନି ପ୍ରଶାମ୍ଯନ୍ତି ପରସ୍ପରମ୍। ନ ଚାସ୍ଯାସଂଯମୋ ନାମ କ୍ଵଚିଦ୍ଭଵତି କଶ୍ଚନ
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସେମାନେ ଆପସରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଖରେ କେବେ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣର ଅଭାବ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ଶୂଦ୍ରଯୋନୌ ହି ଜାତସ୍ଯ ସଦ୍ଗୁଣାନୁପତିଷ୍ଠତଃ। ଵୈଶ୍ଯତ୍ଵଂ ଭଵତି ବ୍ରହ୍ମନ୍କ୍ଷତ୍ରିଯତ୍ଵଂ ତଥୈଵ ଚ
ଯଦି ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଥାଏ, ତେବେ ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ବୈଶ୍ୟ କିମ୍ବା କ୍ଷତ୍ରିୟ ପଦବୀକୁ ଅଧିକାର କରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ଆର୍ଜଵେ ଵର୍ତମାନସ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯମଭିଜାଯତେ। ଗୁଣାସ୍ତେ କୀର୍ତିତାଃ ସର୍ଵେ କିଂ ଭୂଯଃ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ଯିଏ ସରଳତାରେ ଚାଲେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ମୁଁ କହିଦେଲି—ତୁମେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
ପାର୍ଥିଵଂ ଧାତୁମାସାଦ୍ଯ ଶାରୀରୋଽଗ୍ନିଃ କଥଂ ଭଵେତ୍। ଅଵକାଶଵିଶେଷେଣ କଥଂ ଵର୍ତଯତେଽନିଲଃ
ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଶରୀରର ଅଗ୍ନି କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ? ବିଶେଷ ସ୍ଥାନ ଅନୁଯାୟୀ ବାୟୁ କିପରି ଚଳନ କରେ?
ପ୍ରଶ୍ନମେତଂ ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ଯୁଧିଷ୍ଠିର। ଵ୍ଯାଧସ୍ତୁ କଥଯାମାସ ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ ମହାତ୍ମନେ
ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱାରା ଉଠାଯାଇଥିଲା, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଏବଂ ବ୍ୟାଧ ସେହି ବଡ଼ ଆତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ।
ମୂର୍ଧାନମାଶ୍ରିତୋ ଵହ୍ନିଃ ଶରୀରଂ ପରିପାଲଯନ୍। ପ୍ରାଣୋ ମୂର୍ଧନି ଚାଗ୍ନୌ ଚ ଵର୍ତମାନୋ ଵିଚେଷ୍ଟତେ
ମୁଣ୍ଡରେ ଥିବା ଅଗ୍ନି ଶରୀରକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖେ; ପ୍ରାଣ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଅଗ୍ନିରେ ଥାଇ ଚଳାଚଳ କରେ।
ଭୂଂ ଭଵ୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯଂ ଚ ସର୍ଵଂ ପ୍ରାଣେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍। ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ତଦେଵ ଭୂତାନାଂ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଯୋତିରୁପାସ୍ମହେ
ଯେଉଁଠି ଭୂତକାଳ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ସବୁ ପ୍ରାଣରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଆମେ ସେଇଁ ବ୍ରହ୍ମର ଦିବ୍ୟ ଆଲୋକକୁ ପୂଜା କରୁ।
ସ ଜନ୍ତୁଃ ସର୍ଵଭୂତାତ୍ମା ପୁରୁଷଃ ସ ସନାତନଃ। ମନୋବୁଦ୍ଧିରହଂକାରୋ ଭୂତାନାଂ ଵିଷଯଶ୍ଚ ସଃ
ସେଉଁଠି ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆତ୍ମା, ସେହି ପୁରୁଷ ସନାତନ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି; ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କର ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗତ ବସ୍ତୁମାନେ।
ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ ସସ୍ଵସଂଜ୍ଞଂ ଚ ଜୀଵଃ କାଲଃ ସ ଚୈଵ ହି। ପ୍ରକୃତିଃ ପୁରୁଷଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରାଣ ଏଵ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ, ସ୍ୱୟଂଜ୍ଞାନୀ, ଜୀବ ଓ ସମୟ ହେଉଛନ୍ତି; ସେ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ, ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବରେ ପ୍ରାଣ ଭି ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ଜାଗର୍ତି ସ୍ଵପ୍ନକାଲେ ଚ ସ୍ଵପ୍ନେ ସ୍ଵପ୍ନାଯତେ ଚ ସଃ। ଜାଗ୍ରତ୍ସୁ ବଲମାଧତ୍ତେ ଚେଷ୍ଟତ୍ସୁ ଚେଷ୍ଟଯତ୍ଯପି
ସେ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ସଚେତନ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖନ୍ତି; ଜାଗ୍ରତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସେ ଶକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି, କାର୍ଯ୍ୟରତ ଲୋକମାନଙ୍କ ସହିତ ସେ ନିଜେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
ତସ୍ମିନ୍ନିରୁଦ୍ଦେ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ମୃତ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ। ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଶରୀରଂ ଭୂତାତ୍ମା ପୁନରନ୍ଯତ୍ପ୍ରପଦ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ସେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ, ହେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାକୁ ମୃତ୍ୟୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଶରୀର ଛାଡି ଭୂତାତ୍ମା ପୁଣି ଅନ୍ୟ ଦେହ ଗ୍ରହଣ କରେ।
ଏଷ ତ୍ଵଗ୍ନିରପାନନ ପ୍ରାଣେନ ପରିପାଲ୍ଯତେ। ପୃଷ୍ଠତସ୍ତୁ ସମାନନ ସ୍ଵାଂସ୍ଵାଂ ଗତିମୁପାଶ୍ରିତଃ
ଏହି ଅପାନ ନାମକ ଅଗ୍ନି ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହୁଏ; ପଛରୁ ସମାନ ନିଜ ନିଜ ପଥରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି।
ଵସ୍ତୁମୂଲେ ଗୁଦେ ଚୈଵ ପାଵକଂ ସମୁପାଶ୍ରିତଃ। ଵହନ୍ମୂତ୍ରଂ ପୁରୀଷଂଵାଽପ୍ଯପାନଃ ପରିଵର୍ତତେ
ଅଙ୍ଗମୂଳ ଓ ଗୁଦରେ ଅପାନ ଅଗ୍ନିକୁ ଧାରଣ କରି ଅଛି; ଏହି ଅପାନ ମୂତ୍ର କିମ୍ବା ମଳକୁ ବହନ କରି ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ।
ପ୍ରଯତ୍ନେ କର୍ମଣି ବଲେ ଯ ଏକସ୍ତ୍ରିଷୁ ଵର୍ତତେ। ଉଦାନ ଇତି ତଂ ପ୍ରାହୁରଧ୍ଯାତ୍ମଵିଦୁଷୋ ଜନାଃ
ଯିଏ ପ୍ରୟାସ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବଳରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଚଳନ କରେ, ତାକୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ଉଦାନ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ସନ୍ଧୌସନ୍ଧୌ ସଂନିଵିଷ୍ଟଃ ସର୍ଵେଷ୍ଵପି ତଥାଽନିଲଃ। ଶରୀରେଷୁ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଵ୍ଯାନ ଇତ୍ଯୁପଦିଶ୍ତେ
ସମସ୍ତ ଯୋଗସ୍ଥଳରେ ଓ ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଂଶରେ ଯେଉଁ ବାୟୁ ଅବସ୍ଥିତ, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଶରୀରରେ ତାହାକୁ ବ୍ୟାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଧାତୁଷ୍ଵଗ୍ନିସ୍ତୁ ଵିତତଃ ସ ତୁ ଵାଯୁସମୀରିତଃ। ରସାନ୍ଧାତୂଂଶ୍ଚ ଦୋଷାଂଶ୍ଚ ଵର୍ତଯନ୍ପରିଧାଵତି
ଧାତୁମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ବ୍ୟାପ୍ତ ଅଛି, ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଚଳିତ; ଏହିଅଗ୍ନି ରସ, ଧାତୁ ଓ ଦୋଷମାନେକୁ ଘୂରାଇ ଚଳାଏ।
ପ୍ରାଣାନାଂ ସଂନିପାତାତ୍ତୁ ସନ୍ନିପାତଃ ପ୍ରଜାଯତେ। ସୋଷ୍ମା ସୋଗ୍ନିରିତିଜ୍ଞେଯୋ ଯୋଽନ୍ନଂ ପଚତିଦେହିନାଂ
ପ୍ରାଣମାନେ ମିଶିଲେ ସନ୍ନିପାତ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହି ଉଷ୍ମା, ଯାହାକୁ ଅଗ୍ନି ବୋଲାଯାଏ, ଦେହୀମାନେର ଖାଦ୍ୟ ପାଚନ କରେ।
ଅପାନୋଦାନଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ପ୍ରାଣନ୍ଯାନୌ ସମାହିତୌ। ସମନ୍ଵିତସ୍ତ୍ଵଧିଷ୍ଠାନଂ ସମ୍ଯକ୍ପଚତି ପାଵକଃ
ଅପାନ ଓ ଉଦାନ ମଧ୍ୟରେ, ପ୍ରାଣ ଓ ବ୍ୟାନ ଅବସ୍ଥିତ; ସେମାନେ ଏକତ୍ରିତ ହେଲେ, ଏଠି ଅଗ୍ନି ଠିକ୍ ଭାବରେ ପାଚନ କରେ।
ଅସ୍ଯାପି ପାଯୁପର୍ଯନ୍ତସ୍ତଥା ସ୍ଯାଦ୍ଗୁଦସଂଜ୍ଞିତଃ। ସ୍ରୋତାଂଶି ତସ୍ମାଜ୍ଜାଯନ୍ତେ ସର୍ଵପ୍ରାଣେଷୁ ଦେହିନାମ୍
ଏହାର ସୀମା ଗୁଦ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଯାହାକୁ ପାୟୁ ବୋଲାଯାଏ; ଏଠାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣମାନେର ଶରୀରରେ ନାଳୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ଅଗ୍ନିଵେଗଵହଃ ପ୍ରାଣୋ ଗୁଦାନ୍ତେ ପ୍ରତିହନ୍ଯତେ। ସ ଊର୍ଧ୍ଵମାଗମ୍ଯ ପୁନଃ ସମୁତ୍କ୍ଷିପତି ପାଵକମ୍
ଅଗ୍ନିର ତୀବ୍ରତା ବହନ କରୁଥିବା ପ୍ରାଣ ପାୟୁର ଶେଷରେ ଅଟକିଯାଏ; ପୁଣି ଉପରକୁ ଯାଇ, ସେ ଅଗ୍ନିକୁ ଉଠାଏ।
ପକ୍ଵାଶଯସ୍ତ୍ଵଧୋନାଭ୍ଯା ଊର୍ଧ୍ଵମାମାଶଯଃ ସ୍ଥିତଃ। ନାଭିମଧ୍ଯେ ଶରୀରସ୍ଯ ପ୍ରାଣାଃ ସର୍ଵେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ
ନାଭିର ତଳେ ପକ୍ୱାଶୟ ଅଛି, ଉପରେ ଆମାଶୟ ଅଛି; ନାଭି ମଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣ ଶରୀରରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।
ପ୍ରଵୃତ୍ତା ହୃଦଯାତ୍ସର୍ଵେ ତିର୍ଯଗୂର୍ଧ୍ଵମଧସ୍ତଥା। ଵହନ୍ତ୍ଯନ୍ନରସାନ୍ନାଡ୍ଯୋ ଦଶପ୍ରାଣପ୍ରଚୋଦିତାଃ
ଦଶ ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରେରିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ନାଳୀମାନେ ହୃଦୟରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ତିର୍ଯ୍ୟକ୍, ଉପରକୁ ଓ ତଳକୁ ଚଳି, ଖାଦ୍ୟର ରସ ବହନ କରନ୍ତି।
ଯୋଗିନାମେଷ ମାର୍ଗସ୍ତୁ ଯେନ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ତତ୍ପରମ୍। ଜିତକ୍ଲମାସନୋ ଧୀରୋ ମୂର୍ଧନ୍ଯାତ୍ମାନମାଦତ୍
ଏହି ହେଉଛି ଯୋଗୀମାନେର ପଥ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ପରମ ଦେଶକୁ ପହଞ୍ଚନ୍ତି; ଯିଏ କ୍ଲାନ୍ତି ଜିତ କରି ଏକାଗ୍ର ହୋଇ ବସିଛନ୍ତି, ସେ ଆତ୍ମାକୁ ମୁଣ୍ଡର ଶିରା ଦିଗରେ ଉଠାନ୍ତି।
ଏଵଂ ସର୍ଵେଷୁ ଵିତତୌ ପ୍ରାଣାପାନୌ ହି ଦେହିଷୁ। `ତୌ ତାଵଦଗ୍ନିସହିତୌ ଵିଦ୍ଧି ଵୈ ପ୍ରାଣମାତ୍ମନି
ଏଭଳି ପ୍ରାଣ ଓ ଅପାନ ସମସ୍ତ ଦେହୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବ୍ୟାପ୍ତ; ଏହି ଦୁଇଟି ଅଗ୍ନି ସହିତ ଏହି ଆତ୍ମାରେ ପ୍ରାଣତତ୍ତ୍ୱ ବୋଲି ଜାଣ।
ଏକାଦଶଵିକାରାତ୍ମା କଲାସଂଭାରସଂଭୃତଃ। ମୂର୍ତିମନ୍ତଂ ହି ତଂ ଵିଦ୍ଧି ନିତ୍ଯଂ ଯୋଗଜିତାତ୍ମକମ୍। ତସ୍ମିନ୍ଯଃ ସଂସ୍ଥିତୋ ହ୍ଯଗ୍ନିର୍ନିତ୍ଯଂ ସ୍ଥାଲ୍ଯାମିଵାହିତଃ
ଏକାଦଶ ପ୍ରକାର ଭିନ୍ନତା ଓ କଳାମାନେର ସମୁଦାୟ ଦ୍ୱାରା ଯିଏ ଗଠିତ, ସେ ଦେହୀକୁ ଆକୃତିବାନ୍ ଓ ସଦା ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ବୋଲି ଜାଣ; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଅଗ୍ନି ସଦା ଏକ ପାତ୍ରରେ ରହୁଥିବା ପରି ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି।