ଷଣ୍ଣାମାତ୍ପ୍ରନି ଯୋଜ୍ଯାନାମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ଯୋଽଧିତିଷ୍ଠତି। ନ ସ ପାପୈଃ କୁତୋଽନର୍ଥୈର୍ଯୁଜ୍ଯତେ ଵିଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯଃ
ଯିଏ ଛଅଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟକୁ ଆତ୍ମାରେ ଯୋଗ କରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରେ, ସେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଜୟୀ ପାପ କିମ୍ବା ଅନର୍ଥରେ ଆକ୍ରାନ୍ତ ହୁଏନାହିଁ।
ରଥଃ ଶରୀରଂ ପୁରୁଷସ୍ଯ ଦୃଷ୍ଟ- ମାତ୍ମା ନିଯନ୍ତେନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯାହୁରଶ୍ଵାନ୍। ତୈରପ୍ରମତ୍ତଃ କୁଶଲୀ ସଦଶ୍ଵୈ- ର୍ଦାନ୍ତ ସୁଖଂ ଯାତି ରଥୀଵ ଧୀରଃ
ମନୁଷ୍ୟର ଶରୀର ରଥ, ଆତ୍ମା ରଥୀ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଘୋଡ଼ା ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସଚେତନ ଓ ଦକ୍ଷ ହୋଇ, ଧୀର ଲୋକ ଶିକ୍ଷିତ ଘୋଡ଼ା ସହିତ ରଥୀ ପରି ସୁଖରେ ଯାତ୍ରା କରେ।
ଷଣ୍ଣାମାତ୍ମନିଯୁକ୍ତାନାମିନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ପ୍ରମାଥିନାମ୍। ଯୋ ଧୀରୋ ଧାରଯେଦ୍ରଶ୍ମୀନ୍ସ ସ୍ଯାତ୍ପରମସାରଥିଃ
ଯିଏ ଧୀର ଭାବରେ ଆତ୍ମାକୁ ଯୋଗ କରି ଛଅଟି ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ରଶି ଧରିଥାଏ, ସେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ ରଥୀ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ପ୍ରସୃଷ୍ଟାନାଂ ହଯାନାମିଵ ଵର୍ତ୍ମସୁ। ଧୃତିଂ କୁର୍ଵୀତ ସାରଥ୍ଯେ ଧୃତ୍ଯା ତାନି ଜଯେଦ୍ଧ୍ରୁଵମ୍
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୋଇ ଘୋଡ଼ା ପରି ନିଜ ମାର୍ଗରେ ଚାଲିଥିଲେ, ରଥୀ ଭାବରେ ଦୃଢ଼ତା ରଖିବା ଉଚିତ; ଦୃଢ଼ତା ଦ୍ୱାରା ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଏମାନେ ଜୟ କରାଯାଏ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ଵିଚରତାଂ ଯନ୍ମନୋଽନୁଵିଧୀଯତେ। ତଦସ୍ ହରତେ ବୁଦ୍ଧିଂ ନାଵଂ ଵାଯୁରିଵାମ୍ଭସି
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଯେତେବେଳେ ଚାରିପାଖ ଘୁରୁଛନ୍ତି, ମନ ଯଦି ସେମାନଙ୍କ ପଛରେ ଚାଲିଯାଏ, ତେବେ ଏହା ବୁଦ୍ଧିକୁ ଏମିତି ଭାବେ ଭାସି ନେଇଯାଏ, ଯେପରି ଜଳରେ ନୌକାକୁ ବାତାସ ଭାସି ନେଇଯାଏ।
ଯେଷୁ ଵିପ୍ରତିପଦ୍ଯନ୍ତେ ଷଟ୍ସ୍ଵମୋହାତ୍ଫଲାଗମମ୍। ତେଷ୍ଵଧ୍ଯଵସିତାଧ୍ଯାଯୀ ଵିନ୍ଦତେ ଧ୍ଯାନଜଂ ଫଲମ୍
ଏହି ଛଅଟି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମଧ୍ୟରେ, ଯେଉଁଠି ମନୁଷ୍ୟ ମୂଢତାରେ ଫଳ ଆଶାରେ ଆସକ୍ତ ହୁଅନ୍ତି, ସେଠି ଯିଏ ଧ୍ୟାନରେ ଦୃଢ଼ ରହିଥାଏ, ସେ ଧ୍ୟାନରୁ ଉପଜିଥିବା ଫଳକୁ ପାଇଥାଏ।
ଏଵଂ ତୁ ସୂକ୍ଷ୍ମେ କଥିତେ ଧର୍ମଵ୍ଯାଧେନ ଭାରତ। ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ସ ପୁନ ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ସୁସମାହିତଃ
ଏଭଳି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଧର୍ମ ଯେତେବେଳେ ଧର୍ମବ୍ୟାଧ ଦ୍ୱାରା କହାଯାଇଲା, ଓ ଭାରତ, ସେଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଶାନ୍ତ ମନେ ପୁଣି ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିଷୟ ପଚାରିଲେ।
ଵୃତ୍ତ୍ଵସ୍ଯ ରଜସଶ୍ଚୈଵ ତମସଶ୍ଚ ଯଥାତଥମ୍। ଵୃଣାଂସ୍ତତ୍ତ୍ଵେନ ମେ ବ୍ରୂହି ଯଥାଵଦିହ ପୃଚ୍ଛତଃ
ସତ୍ତ୍ୱ, ରଜସ ଓ ତମସର ଗୁଣ ଓ ପ୍ରଭେଦ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ଏବଂ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ମୋତେ କହ, ଯେପରି ମୁଁ ପଚାରୁଛି।
ଦୃନ୍ତ ତେ କଥଯିଷ୍ଯାମି ଯନ୍ମାଂ ତ୍ଵଂ ପରିପୃଚ୍ଛସି। ଏତାନ୍ଗୁଣାନ୍ପୃଥକ୍ତ୍ଵେନ ନିବୋଧ ଗଦତୋ ମମ
ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଛ, ମୁଁ ସେଥିରେ ତୁମକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି। ଏହି ଗୁଣଗୁଡ଼ିକୁ ଅଲଗା ଅଲଗା ଭାବରେ ମୋ କଥା ଶୁଣ।
ମୋହାତ୍ମକଂ ତମସ୍ତେଷାଂ ରଜ ଏଷାଂ ପ୍ରଵର୍ତକମ୍। ପ୍ରକାଶବହୁଲତ୍ଵାଚ୍ଚ ସତ୍ଵଂ ଜ୍ଯାଯ ଇହୋଚ୍ଯତେ
ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ତମସ ଭ୍ରମର ସ୍ୱଭାବର, ରଜସ କାର୍ଯ୍ୟର କାରଣ, ଏବଂ ସତ୍ତ୍ୱ ଅଧିକ ପ୍ରକାଶ ଥିବାରୁ ଏଠାରେ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍ତମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଅଵିଦ୍ଯାବହୁଲୋ ମୂଢଃ ସ୍ଵପ୍ନଶୀଲୋ ଵିଚେତନଃ। ଦୃର୍ହୃପୀକସ୍ତମୋଧ୍ଯସ୍ତଃ ସକ୍ରୋଧସ୍ତାମସୋଽଲସଃ
ଯିଏ ତମସର ପ୍ରଭାବରେ ରହିଛି, ସେ ଅଜ୍ଞାନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଭ୍ରମିତ, ଘୁମଘୁମିଆ, ଅଜାଗୃତ, ଜିଦ୍ଧି, କ୍ରୋଧୀ ଓ ଅଳସ।
ସୁଵୃତ୍ତଵାକ୍ଯୋ ମନ୍ତ୍ରୀ ଚ ଯୋ ନରାଗ୍ର୍ଯୋଽନମୂଯକଃ। ଵିଵିତ୍ସମାନୋ ଵିପ୍ରର୍ଷେ ସ୍ତବ୍ଧୋ ମାନୀ ସ ରାଜସଃ
ଯିଏ ଭଲ କଥା କହେ, ଉପଦେଶକ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଇର୍ଷ୍ୟା ନଥିବା, ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଉତ୍ସୁକ୍ତ, କିନ୍ତୁ ଅହଂକାରୀ ଓ ଅଡ଼ିଅ, ସେ ରାଜସିକ।
ପ୍ରକାଶବହୁଲୋ ଧୀରୋ ନିର୍ଵିଵିତ୍ସୋଽନସୂଯକଃ। ଅକ୍ରୋଧନୋ ନରୋ ଧୀମାନ୍ଦାନ୍ତଶ୍ଚୈଵସ ସାତ୍ଵିକଃ
ଯିଏ ପ୍ରକାଶରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଧୈର୍ୟଶୀଳ, ଇର୍ଷ୍ୟା ନଥିବା, କ୍ଷମାଶୀଳ, ବୁଦ୍ଧିମାନ୍, ନିୟମିତ ଓ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରିତ, ସେ ସାତ୍ତ୍ୱିକ।
ସାତ୍ଵିକସ୍ତ୍ଵଥ ସଂବୁଦ୍ଧୋ ଲୋକଵୃତ୍ତୈର୍ନ ଲିପ୍ଯତେ। ଯଦା ବୁଧ୍ଯତି ବୋଧ୍ଧଵ୍ଯଂ ଲୋକଵୃତ୍ତଂ ଜୁଗୁପ୍ସତେ
ସାତ୍ତ୍ୱିକ ବ୍ୟକ୍ତି ଜାଗୃତ ହେଲେ, ସେ ସାଧାରଣ ଲୋକର ଆଚରଣରେ ଲିପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ; ଯେତେବେଳେ ସେ ଯାହା ଜାଣିବା ଉଚିତ, ତାହା ବୁଝିଥାଏ, ସେ ଲୋକର ଆଚରଣକୁ ଅପ୍ରସନ୍ନ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖେ।
ଵୈରାଗ୍ଯସ୍ ଚ ରୂପଂ ତୁ ପୂର୍ଵମେଵ ପ୍ରଵର୍ତତେ। ମୃଦୁର୍ଭଵତ୍ଯହଂକାରଃ ପ୍ରସୀଦତ୍ଯାର୍ଜଵଂ ଚ ଯତ୍
ତାଙ୍କ ପାଖରେ ପ୍ରଥମେ ବିରାଗ ଆସେ, ତାଙ୍କର ଅହଂକାର ମୃଦୁ ହୁଏ, ଏବଂ ସରଳତା ବିକାଶ ପାଏ।
ତତୋଽସ୍ ସର୍ଵଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵାନି ପ୍ରଶାମ୍ଯନ୍ତି ପରସ୍ପରମ୍। ନ ଚାସ୍ଯାସଂଯମୋ ନାମ କ୍ଵଚିଦ୍ଭଵତି କଶ୍ଚନ
ତାପରେ ସମସ୍ତ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ସେମାନେ ଆପସରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାନ୍ତି; ଏବଂ ତାଙ୍କ ପାଖରେ କେବେ ଆତ୍ମନିୟନ୍ତ୍ରଣର ଅଭାବ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।
ଶୂଦ୍ରଯୋନୌ ହି ଜାତସ୍ଯ ସଦ୍ଗୁଣାନୁପତିଷ୍ଠତଃ। ଵୈଶ୍ଯତ୍ଵଂ ଭଵତି ବ୍ରହ୍ମନ୍କ୍ଷତ୍ରିଯତ୍ଵଂ ତଥୈଵ ଚ
ଯଦି ଶୂଦ୍ର ଜନ୍ମ ହେବା ସତ୍ତ୍ୱେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଥାଏ, ତେବେ ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ବୈଶ୍ୟ କିମ୍ବା କ୍ଷତ୍ରିୟ ପଦବୀକୁ ଅଧିକାର କରେ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ଆର୍ଜଵେ ଵର୍ତମାନସ୍ଯ ବ୍ରାହ୍ମଣ୍ଯମଭିଜାଯତେ। ଗୁଣାସ୍ତେ କୀର୍ତିତାଃ ସର୍ଵେ କିଂ ଭୂଯଃ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ଯିଏ ସରଳତାରେ ଚାଲେ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ; ଏହି ସମସ୍ତ ଗୁଣ ମୁଁ କହିଦେଲି—ତୁମେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ?
ପାର୍ଥିଵଂ ଧାତୁମାସାଦ୍ଯ ଶାରୀରୋଽଗ୍ନିଃ କଥଂ ଭଵେତ୍। ଅଵକାଶଵିଶେଷେଣ କଥଂ ଵର୍ତଯତେଽନିଲଃ
ପୃଥିବୀ ତତ୍ତ୍ୱରୁ ଶରୀରର ଅଗ୍ନି କିପରି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ? ବିଶେଷ ସ୍ଥାନ ଅନୁଯାୟୀ ବାୟୁ କିପରି ଚଳନ କରେ?
ପ୍ରଶ୍ନମେତଂ ସମୁଦ୍ଦିଷ୍ଟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣେନ ଯୁଧିଷ୍ଠିର। ଵ୍ଯାଧସ୍ତୁ କଥଯାମାସ ବ୍ରାହ୍ମଣାଯ ମହାତ୍ମନେ
ଏହି ପ୍ରଶ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦ୍ୱାରା ଉଠାଯାଇଥିଲା, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଏବଂ ବ୍ୟାଧ ସେହି ବଡ଼ ଆତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଏହା ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲେ।
ମୂର୍ଧାନମାଶ୍ରିତୋ ଵହ୍ନିଃ ଶରୀରଂ ପରିପାଲଯନ୍। ପ୍ରାଣୋ ମୂର୍ଧନି ଚାଗ୍ନୌ ଚ ଵର୍ତମାନୋ ଵିଚେଷ୍ଟତେ
ମୁଣ୍ଡରେ ଥିବା ଅଗ୍ନି ଶରୀରକୁ ସୁରକ୍ଷିତ ରଖେ; ପ୍ରାଣ ମୁଣ୍ଡ ଓ ଅଗ୍ନିରେ ଥାଇ ଚଳାଚଳ କରେ।
ଭୂଂ ଭଵ୍ଯଂ ଭଵିଷ୍ଯଂ ଚ ସର୍ଵଂ ପ୍ରାଣେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍। ଶ୍ରେଷ୍ଠଂ ତଦେଵ ଭୂତାନାଂ ବ୍ରହ୍ମଜ୍ଯୋତିରୁପାସ୍ମହେ
ଯେଉଁଠି ଭୂତକାଳ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ସବୁ ପ୍ରାଣରେ ଅବସ୍ଥିତ, ସେଇଁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଆମେ ସେଇଁ ବ୍ରହ୍ମର ଦିବ୍ୟ ଆଲୋକକୁ ପୂଜା କରୁ।
ସ ଜନ୍ତୁଃ ସର୍ଵଭୂତାତ୍ମା ପୁରୁଷଃ ସ ସନାତନଃ। ମନୋବୁଦ୍ଧିରହଂକାରୋ ଭୂତାନାଂ ଵିଷଯଶ୍ଚ ସଃ
ସେଉଁଠି ଥିବା ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଆତ୍ମା, ସେହି ପୁରୁଷ ସନାତନ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି; ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତଙ୍କର ମନ, ବୁଦ୍ଧି, ଅହଂକାର ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗତ ବସ୍ତୁମାନେ।
ଅଵ୍ଯକ୍ତଂ ସସ୍ଵସଂଜ୍ଞଂ ଚ ଜୀଵଃ କାଲଃ ସ ଚୈଵ ହି। ପ୍ରକୃତିଃ ପୁରୁଷଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରାଣ ଏଵ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ସେ ଅଦୃଶ୍ୟ, ସ୍ୱୟଂଜ୍ଞାନୀ, ଜୀବ ଓ ସମୟ ହେଉଛନ୍ତି; ସେ ପ୍ରକୃତି ଓ ପୁରୁଷ, ଏବଂ ନିଶ୍ଚୟ ଭାବରେ ପ୍ରାଣ ଭି ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ହେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ଜାଗର୍ତି ସ୍ଵପ୍ନକାଲେ ଚ ସ୍ଵପ୍ନେ ସ୍ଵପ୍ନାଯତେ ଚ ସଃ। ଜାଗ୍ରତ୍ସୁ ବଲମାଧତ୍ତେ ଚେଷ୍ଟତ୍ସୁ ଚେଷ୍ଟଯତ୍ଯପି
ସେ ଜାଗ୍ରତ ଅବସ୍ଥାରେ ସଚେତନ ଓ ସ୍ୱପ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ ସ୍ୱପ୍ନ ଦେଖନ୍ତି; ଜାଗ୍ରତ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ସେ ଶକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି, କାର୍ଯ୍ୟରତ ଲୋକମାନଙ୍କ ସହିତ ସେ ନିଜେ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।
ତସ୍ମିନ୍ନିରୁଦ୍ଦେ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ର ମୃତ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ। ତ୍ଯକ୍ତ୍ଵା ଶରୀରଂ ଭୂତାତ୍ମା ପୁନରନ୍ଯତ୍ପ୍ରପଦ୍ଯତେ
ଯେତେବେଳେ ସେ ନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହୁଏ, ହେ ବିପ୍ରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତାକୁ ମୃତ୍ୟୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଶରୀର ଛାଡି ଭୂତାତ୍ମା ପୁଣି ଅନ୍ୟ ଦେହ ଗ୍ରହଣ କରେ।
ଏଷ ତ୍ଵଗ୍ନିରପାନନ ପ୍ରାଣେନ ପରିପାଲ୍ଯତେ। ପୃଷ୍ଠତସ୍ତୁ ସମାନନ ସ୍ଵାଂସ୍ଵାଂ ଗତିମୁପାଶ୍ରିତଃ
ଏହି ଅପାନ ନାମକ ଅଗ୍ନି ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ରକ୍ଷିତ ହୁଏ; ପଛରୁ ସମାନ ନିଜ ନିଜ ପଥରେ ଅବସ୍ଥିତ ଅଛି।
ଵସ୍ତୁମୂଲେ ଗୁଦେ ଚୈଵ ପାଵକଂ ସମୁପାଶ୍ରିତଃ। ଵହନ୍ମୂତ୍ରଂ ପୁରୀଷଂଵାଽପ୍ଯପାନଃ ପରିଵର୍ତତେ
ଅଙ୍ଗମୂଳ ଓ ଗୁଦରେ ଅପାନ ଅଗ୍ନିକୁ ଧାରଣ କରି ଅଛି; ଏହି ଅପାନ ମୂତ୍ର କିମ୍ବା ମଳକୁ ବହନ କରି ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ।
ପ୍ରଯତ୍ନେ କର୍ମଣି ବଲେ ଯ ଏକସ୍ତ୍ରିଷୁ ଵର୍ତତେ। ଉଦାନ ଇତି ତଂ ପ୍ରାହୁରଧ୍ଯାତ୍ମଵିଦୁଷୋ ଜନାଃ
ଯିଏ ପ୍ରୟାସ, କାର୍ଯ୍ୟ ଓ ବଳରେ ତିନି ପ୍ରକାର ଚଳନ କରେ, ତାକୁ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନୀମାନେ ଉଦାନ ବୋଲି କହନ୍ତି।
ସନ୍ଧୌସନ୍ଧୌ ସଂନିଵିଷ୍ଟଃ ସର୍ଵେଷ୍ଵପି ତଥାଽନିଲଃ। ଶରୀରେଷୁ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଵ୍ଯାନ ଇତ୍ଯୁପଦିଶ୍ତେ
ସମସ୍ତ ଯୋଗସ୍ଥଳରେ ଓ ଦେହର ସମସ୍ତ ଅଂଶରେ ଯେଉଁ ବାୟୁ ଅବସ୍ଥିତ, ମନୁଷ୍ୟଙ୍କ ଶରୀରରେ ତାହାକୁ ବ୍ୟାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।