ବ୍ରଵୀଷି ସୂନୃତଂଧର୍ମଂ ଯସ୍ଯ ଵକ୍ତା ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ଦିଵ୍ଯପ୍ରଭାଵଃ ସୁମହାନୃଷିରେଵ ମତୋସି ମେ
ତୁମେ ଯେଉଁ ଧର୍ମ କଥା କହୁଛ, ତାହା ସତ୍ୟ; ତୁମେ ଯାହାକୁ ଶିକ୍ଷକ ନାହିଁ। ମୋ ମତରେ, ଏପରି କଥା କେବଳ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଥିବା ବଡ଼ ଋଷି କହିପାରିବେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣା ଵୈ ମହାଭାଗାଃ ପିତରୋଽଗ୍ରଭୁଜଃ ସଦା। ତେଷାଂ ସର୍ଵାତ୍ମନା କାର୍ଯଂ ପ୍ରିଯଂ ଲୋକେ ମନୀଷିଣା
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସଦା ପ୍ରଥମ ଭୋଗୀ। ଜଗତରେ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୃଦୟରେ ତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ।
ଯତ୍ତେଷାଂ ଚ ପ୍ରିଯଂ ତତ୍ତେ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ। ନମସ୍କୃତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋ ବ୍ରାହ୍ମୀଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ନିବୋଧ ମେ
ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଦ୍ବିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, କଣ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମୋଠାରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣୀୟ ଜ୍ଞାନ ଶୁଣ।
ଇଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଜଗତ୍ସର୍ଵମଜଗଚ୍ଚାପି ସର୍ଵଶଃ। ମହାଭୂତାତ୍ମକଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନାତଃ ପରତରଂ ଭଵେତ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଜଗତ, ମହାଭୂତ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହାଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ।
ମହାଭୂତାନି ଖଂ ଵାଯୁରଗ୍ନିରାପସ୍ତଥା ଚ ଭୂଃ। ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଂ ଚ ରସୋ ଗନ୍ଧଶ୍ ତଦ୍ଗୁଣାଃ
ମହାଭୂତଗୁଡିକ ହେଉଛି: ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ। ତାଙ୍କର ଗୁଣ ହେଉଛି: ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧ।
ତେଷାମପି ଗୁଣାଃ ସର୍ଵେ ଗୁଣଵୃତ୍ତିଃ ପରସ୍ପରମ୍। ପୂର୍ଵପୂର୍ଵଗୁଣାଃ ସର୍ଵେ କ୍ରମଶୋ ଗୁଣିଷୁ ତ୍ରିଷୁ
ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଗୁଣଗୁଡିକ ଏକାପରେ ଏକା ଚଳିଥାଏ; ପୂର୍ବ ଗୁଣ ଅନୁକ୍ରମରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭୂତରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୁଏ।
ଷଷ୍ଠୀ ତୁ ଚେତନା ନାମ ମନ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ। ସପ୍ତମୀ ତୁ ଭଵେଦ୍ବୁଦ୍ଧିରହଂକାରସ୍ତତଃ ପରମ୍
ଅଷ୍ଟମ ଗୁଣ ହେଉଛି ଚେତନା, ଯାହାକୁ ମନ କୁହାଯାଏ। ସପ୍ତମ ହେଉଛି ବୁଦ୍ଧି, ତାପରେ ଅହଂକାର।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ ପଞ୍ଚାତ୍ମା ରଜଃ ସତ୍ଵଂ ତମସ୍ତଥା। ଇତ୍ଯେଷ ସପ୍ତଦଶକୋ ରାଶିରଵ୍ଯକ୍ତସଂଜ୍ଞକଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଗୁଡିକ ପାଞ୍ଚ, ରଜ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ତମସ୍ ମଧ୍ୟ ପାଞ୍ଚ। ଏଭଳି ସପ୍ତଦଶ ଗୁଣ ଏକଠା ହୋଇ ଅବ୍ୟକ୍ତ ରାଶି ନାମରେ ପରିଚିତ।
ସର୍ଵୈରିହେନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥୈସ୍ତୁ ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତୈଃ ସୁସଂଵୃତୈଃ। ଚତୁର୍ଵିଂସକ ଇତ୍ଯେଷ ଵ୍ଯକତ୍ଵାଵ୍ଯକ୍ତମଯୋ ଗୁଣଃ। ଏତତ୍ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ କିଂ ଭୂଯଃ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅର୍ଥ, ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଭାବରେ ଭଲଭାବେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଏହି ଚବିଶଟି ଗୁଣ, ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ମିଶି, ଏକ ରାଶି ହେଉଛି। ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି; ତୁମେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଛ?
ଏଵମୁକ୍ତଃ ସ ଵିପ୍ରସ୍ତୁ ଧର୍ମଵ୍ଯାଧେନ ଭାରତ। କଥାମକଥଯଦ୍ଭୂଯୋ ମନସଃ ପ୍ରୀତିଵର୍ଧନୀମ୍
ଏପରି ଧର୍ମବ୍ୟାଧ କହିବା ପରେ, ଭାରତ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଉ ଏକ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା କଥା କହିଲେ।
ମହାଭୂତାନି ଯାନ୍ଯାହୁଃ ପଞ୍ଚ ଧର୍ମଵିଦାଂଵର। ଏକୈକସ୍ଯ ଗୁଣାନ୍ସମ୍ଯକ୍ପଞ୍ଚାନାମପି ମେ ଵଦ
ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମହାଭୂତ ପାଞ୍ଚଟି ଯାହା କୁହାଯାଏ, ସେଗୁଡିକର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୁଣ ମୋତେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ କହ।
ଭୂମିରାପସ୍ତଥା ଜ୍ଯୋତିର୍ଵାଯୁରାକାଶମେଵ ଚ। ଗୁଣୋତ୍ତରାଣଇ ସର୍ଵାଣି ତେଷାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେ ଗୁଣାନ୍
ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ—ଏହି ସମସ୍ତ ଭୂତର ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଅଛି; ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ତାଙ୍କର ଗୁଣ କହିବି।
ଭୂମିଃ ପଞ୍ଚଗୁଣା ବ୍ରହ୍ମନନୁଦକଂ ଚ ଚତୁର୍ଗୁଣମ୍। ଗୁଣାସ୍ତ୍ରଯସ୍ତେଜସି ଚ ତ୍ରଯଶ୍ଚାକାଶଵାତଯୋଃ
ପୃଥିବୀର ପାଞ୍ଚ ଗୁଣ ଅଛି, ବ୍ରାହ୍ମଣ; ଜଳର ଚାରି ଗୁଣ। ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁର ତିନି ଗୁଣ ଅଛି, ଆକାଶର ମଧ୍ୟ ତିନି ଗୁଣ ଅଛି।
ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଂ ଚ ରସୋ ଗନ୍ଧଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମଃ। ଏତେଗୁଣାଃ ପଞ୍ଚ ଭୂମେଃ ସର୍ଵେଭ୍ଯୋ ଗୁଣଵତ୍ତରାଃ
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ପଞ୍ଚମ ଗୁଣ ହେଉଛି ଗନ୍ଧ। ଏହି ପାଞ୍ଚ ଗୁଣ ପୃଥିବୀର, ସମସ୍ତ ଭୂତରୁ ଉତ୍ତମ।
ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଂ ଚ ସରଶ୍ଚାପି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ। ଅପାମେତେ ଗୁଣା ବ୍ରହ୍ମନ୍କୀର୍ତିତାସ୍ତଵ ସୁଵ୍ରତ
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ ଓ ରସ, ଦ୍ବିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହି ଚାରି ଗୁଣ ଜଳର, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି, ସୁବ୍ରତ।
ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଂ ଚ ତେଜସୋଽଥ ଗୁଣାସ୍ତ୍ରଯଃ। ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ଵାଯୌ ତୁ ଶବ୍ଦଶ୍ଚାକାଶ ଏଵ ତୁ
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ—ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଅଗ୍ନିର। ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ ବାୟୁର ଗୁଣ; ଆକାଶର ଗୁଣ କେବଳ ଶବ୍ଦ।
ଏତେ ପଞ୍ଚଦଶ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଗୁଣା ଭୂତେଷୁ ପଞ୍ଚସୁ। ଵର୍ତନ୍ତେ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଯେଷୁ ଲୋକାଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ
ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ପନ୍ଦରଟି ଗୁଣ ପଞ୍ଚ ଭୂତରେ ଅଛି; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଏହି ଗୁଣ ରହିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଆଧାରିତ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ନାତିଵର୍ତନ୍ତେ ସମ୍ଯକ୍ଵ ଭଵତି ଦ୍ଵିଜ। ଯଦା ତୁ ଵିଷମଂ ଭାଵମାଚରନ୍ତି ଚରାଚରାଃ
ଏମାନେ ପରସ୍ପରଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତିନାହିଁ, ଦ୍ୱିଜ, ଏହି ଗୁଣଗୁଡିକ ସମ୍ଯୋଗରେ ରହିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅସମତାରେ ବ୍ୟବହାର କରିଲେ,
ତଦା ଦେହୀ ଦେହମନ୍ଯଂ ଵ୍ଯତିରୋହତି କାଲତଃ। ପ୍ରାତିଲୋମ୍ଯାଦ୍ଵିନଶ୍ଯନ୍ତି ଜାଯନ୍ତେ ଚାନୁପୂର୍ଵଶଃ
ତେବେ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଜୀବ ଏକ ଦେହ ଛାଡି ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ; ବିପରୀତତାରେ ଏମାନେ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ କ୍ରମକ୍ରମେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
ତତ୍ର ତତ୍ରହି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଧାତଵଃ ପାଞ୍ଚଭୌତିକାଃ। ଯୈରାଵୃତମିଦଂ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍
ଏଠାଏଠି ଦେଖାଯାଏ ପଞ୍ଚଭୂତ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ, ଆବୃତ ହୋଇଛି।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯୈର୍ଗୃହ୍ଯତେ ଯଦ୍ଯତ୍ତତ୍ତଦ୍ଵ୍ଯକ୍ତମିତି ସ୍ମୃତମ୍। ତଦଵ୍ଯକ୍ତମିତି ଜ୍ଞେଯଂ ଲିଙ୍ଗଗ୍ରାହ୍ଯମତୀନ୍ଦ୍ରିଯମ୍
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଧରାଯାଏ, ତାହା ପ୍ରକଟ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ; ଯାହା ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦ୍ୱାରା ଧରାଯାଏ, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ନାହିଁ, ତାହା ଅପ୍ରକଟ ବୋଲି ଜଣାଯିବ।
ଯଥାସ୍ଵଂ ଗ୍ରାହକାନ୍ଯେଷାଂ ଶବ୍ଦାଦୀନାମିମାନି ତୁ। ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ତଥା ଦେହୀ ଧାରଯନ୍ନିହ ତପ୍ଯତେ
ଯେପରି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ଶବ୍ଦ ଓ ଅନ୍ୟ ଗୁଣ ଧରିଥାଏ, ସେପରି ଦେହୀ ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକୁ ଧାରଣ କରି ଏଠି ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖ ଅନୁଭବ କରେ।
ଲୋକେ ଵିତତମାତ୍ମାନଂ ଲୋକଂ ଚାତ୍ମନି ପଶ୍ଯତି। ପରାପରଜ୍ଞଃ ସକ୍ତଃ ସନ୍ସ ତୁ ଭୂତାନି ପଶ୍ଯତି
ସେ ଆତ୍ମାକୁ ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ବିସ୍ତୃତ ଦେଖେ, ଏବଂ ଲୋକକୁ ଆତ୍ମାରେ ଦେଖେ; ଉଚ୍ଚ ଓ ନିମ୍ନ ଜଣିବା ସତ୍ତାରେ ଅଟୁଟ ରହି, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ଦେଖେ।
ପଶ୍ଯତଃ ସର୍ଵଭୂତାନି ସର୍ଵାଵସ୍ଥାସୁ ସର୍ଵଦା। ବ୍ରହ୍ମଭୂତସ୍ ସଂଯୋଗୋ ନାଶୁଭେନୋପପଦ୍ଯତେ
ଯେଉଁଠି ସେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀକୁ ସମସ୍ତ ସ୍ଥିତିରେ ଏବଂ ସମୟରେ ଦେଖେ, ତାଙ୍କୁ ଅଶୁଭ କାରଣରେ ବ୍ରହ୍ମ ସଂଯୋଗ ମିଳେନାହିଁ।
ଜ୍ଞାନମୂଲାତ୍ମକଂ କ୍ଲେଶମତିଵୃତ୍ତସ୍ଯ ମୋହଜମ୍। ଲୋକବୁଦ୍ଧିପ୍ରକାଶେନ ଜ୍ଞେଯମାର୍ଗେଣ ଗମ୍ଯତେ
ଅଜ୍ଞାନ ଆଧାରିତ ଦୁଃଖ, ମୋହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଅତିକ୍ରମ ହୋଇଯାଏ; ଲୋକ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକରେ ଜ୍ଞାନର ପଥରେ ଆଗେ ବଢ଼ିଥାଏ।
ଅନାଦିନିଧନଂ ଜନ୍ତୁମାତ୍ମଯୋନିଂ ସଦାଵ୍ଯଯମ୍। ଅନୌପମ୍ଯମମୂର୍ତଂ ଚ ଭଗଵାନାହ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍
ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ କହନ୍ତି, ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀର ଉତ୍ପତ୍ତି ଆତ୍ମାରୁ, ସେ ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ, ସଦା ଅବିନାଶୀ, ତୁଳନାହୀନ ଓ ନିରାକାର।
ତପୋମୂଲମିଦଂ ସର୍ଵଂ ଯନ୍ମାଂ ଵିପ୍ରାନୁପୃଚ୍ଛସି। `ତପସା ହି ସମାପ୍ନୋତି ଯଦ୍ଯଦେଵାଭିଵାଞ୍ଛତି'। ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯେଵ ସଂଯମ୍ଯ ତପୋ ଭଵତି ନାନ୍ଯଥା
ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଛ, ସମସ୍ତର ମୂଳ ତପସ୍ୟା; ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ କିଛି ଚାହିଁବା, ସେ ଲାଭ ହୁଏ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ ତପସ୍ୟା ହୁଏ, ତାହା ଛଡା ନୁହେଁ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣ୍ଯେଵ ତତ୍ସର୍ଵଂଯତ୍ସ୍ଵର୍ଗନରକାଵୁଭୌ। ନିଗୃହୀତଵିସୃଷ୍ଟାନି ସ୍ଵର୍ଗାଯ ନରକାଯ ଚ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସମ୍ପୃକ୍ତ ସମସ୍ତ କଥା ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ନରକ; ନିୟନ୍ତ୍ରିତ କିମ୍ବା ଅନିୟନ୍ତ୍ରିତ ହେଲେ, ସେମାନେ ସ୍ୱର୍ଗ କିମ୍ବା ନରକକୁ ନେଇଯାନ୍ତି।
ଏଷ ଯୋଗଵିଧିଃ କୃତ୍ସ୍ନୋ ଯାଵଦିନ୍ଦ୍ରିଯଧାରଣମ୍। ଏତନ୍ମୂଲଂ ହି ତପସଃ ସ୍ଵର୍ଗସ୍ଯ ନରକସ୍ଯ ଚ
ଏହି ହେଉଛି ଯୋଗର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିଧି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; ଏହି ହେଉଛି ତପସ୍ୟା, ସ୍ୱର୍ଗ ଓ ନରକର ମୂଳ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ପ୍ରସଙ୍ଗେନ ଦୋମାର୍ଚ୍ଛତ୍ଯସଂଶଯମ୍। ସନ୍ନିଯମ୍ଯ ତୁ ତାନ୍ଯେଵ ତତଃ ସିଦ୍ଧିଂ ସମାପ୍ନୁଯାତ୍
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ସମ୍ପୃକ୍ତିରେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ଅନ୍ଧକାରରେ ପଡ଼ିଯାଏ; କିନ୍ତୁ ଏମାନେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କଲେ, ସଫଳତା ଲାଭ କରେ।