ତତସ୍ତଦର୍ଥଂ ଯତତେ କର୍ମ ଚାରଭତେ ମହତ୍। ଇଷ୍ଟାନାଂ ରୂପଗନ୍ଧାନାମଭ୍ଯାସଂ ଚ ନିଷେଵତେ
ତାପରେ, ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ସେ ଚେଷ୍ଟା କରେ ଓ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରେ; ଚାହିଁଥିବା ରୂପ ଓ ଗନ୍ଧର ଭୋଗରେ ଲିନ ହୁଏ।
ତତୋ ରାଗଃ ପ୍ରଭଵତି ଦ୍ଵେଷଶ୍ଚ ତଦନନ୍ତରମ୍। ତତୋ ଲୋଭଃ ପ୍ରଭଵତି ମୋହଶ୍ଚ ତଦନନ୍ତରମ୍
ଏହାରୁ ଆସେ ଆସକ୍ତି, ତାପରେ ଦ୍ୱେଷ; ଏହାରୁ ଆସେ ଲୋଭ, ତାପରେ ମୋହ।
ତସ୍ ଲୋଭାଭିଭୂତସ୍ଯ ରାଗଦ୍ଵେଷହତସ୍ଯ ଚ। ନ ଧର୍ମେ ଜାଯତେ ବୁଦ୍ଧିର୍ଵ୍ଯାଜାଦ୍ଧର୍ମଂ କରୋତି ଚ
ଯିଏ ଲୋଭରେ ଆବୃତ ଓ ଆସକ୍ତି-ଦ୍ୱେଷରେ ପୀଡିତ, ତାଙ୍କର ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ବୁଦ୍ଧି ଉଦୟ ହୁଏନାହିଁ; ସେ ଧର୍ମକୁ ଚଳାକିରେ କରେ।
ଵ୍ଯାଜେନ ଚରତେ ଧର୍ମମର୍ଥଂ ଵ୍ଯାଜେନ ରୋଚତେ। ଵ୍ଯାଜେନ ସିଧ୍ଯମାନେଷୁ ଧନେଷୁ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ସେ ଚଳାକିରେ ଧର୍ମ ପାଳନ କରେ, ଚଳାକିରେ ଧନ ଚାହେଁ; ଚଳାକିରେ ଧନ ମିଳିଲେ, ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ,
ତତ୍ରୈଵ ରମତେ ବୁଦ୍ଧିସ୍ତତଃ ପାପଂ ଚିକୀର୍ଷତି। ସୁହୃଦ୍ଭିର୍ଵାର୍ଯମାଣଶ୍ଚ ପଣ୍ଡିତୈଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ତାହିଁରେ ତାଙ୍କର ମନ ଆନନ୍ଦ ହୁଏ, ତାପରେ ପାପ କରିବାକୁ ଚାହେଁ; ମିତ୍ର ଓ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବାଧା ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ଉତ୍ତରଂ ଶ୍ରୁତିସଂବଦ୍ଧଂ ବ୍ରଵୀତ୍ଯଶ୍ରୁତିଯୋଜିତମ୍। ଅଧର୍ମସ୍ତ୍ରିଵିଧସ୍ତସ୍ଯ ଵର୍ତତେ ରାଗଦୋଷଜଃ
ଉତ୍ତର ଦେବାରେ ଶାସ୍ତ୍ର ସହିତ କଥା କହେ, କିନ୍ତୁ ଅଶାସ୍ତ୍ରୀୟ କଥାକୁ ଲାଗୁ କରେ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆସକ୍ତି ଓ ଦୋଷ ଜନିତ ତିନି ପ୍ରକାର ଅଧର୍ମ ରହିଥାଏ।
ପାପଂ ଚିନ୍ତଯତେ ଚୈଵ ବ୍ରଵୀତି ଚ କରୋତି ଚ। ତସ୍ଯାଧର୍ମପ୍ରଵୃତ୍ତସ୍ଯ ଗୁଣା ନଶ୍ଯନ୍ତି ସାଧଵଃ
ସେ ପାପ ବିଚାର କରେ, କହେ ଓ କରେ; ଅଧର୍ମରେ ଲିନ ଥିଲାରେ, ତାଙ୍କର ଗୁଣ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଉତ୍ତମ।
ଏକଶୀଲାଶ୍ଚ ମିତ୍ରତ୍ଵଂ ଭଜନ୍ତେ ପାପକର୍ମିଣଃ। ସ ତେନ ଦୁଃଖମାପ୍ନୋତି ପରତ୍ର ଚ ଵିପଦ୍ଯତେ
ଏକ ଆଚରଣ ଥିବା ଲୋକମାନେ, ପାପ କର୍ମ କରୁଥିବା ସହିତ ମିତ୍ରତା କରନ୍ତି; ଏହି ଦ୍ୱାରା ସେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ ଓ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ପାପାତ୍ମା ଭଵତି ହ୍ଯେଵଂ ଧର୍ମଲାଭଂ ତୁ ମେ ଶୃଣୁ। ଯସ୍ତ୍ଵେତାନ୍ପ୍ରଜ୍ଞାଯା ଦୋଷାନ୍ପୂର୍ଵମେଵାନୁପଶ୍ଯତି
ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ଲୋକ ପାପୀ ହୁଏ; ଏବେ ମୋ ଠାରୁ ଧର୍ମ ଲାଭ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଯେଉଁଠି ଏହି ଦୋଷଗୁଡିକୁ ପୂର୍ବରୁ ବୁଝିପାରେ, ସେ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ।
କୁଶଲଃ ସୁଖଦୁଃଖେଷୁ ସାଂଧୂଂଶ୍ଚାପ୍ଯୁପସେଵତେ। ତସ୍ଯ ସାଧୁସମାରମ୍ଭାଦ୍ବୁଦ୍ଧ୍ରିଧର୍ମେଷୁ ରାଜତେ
ସେ ଜଣେ ଲୋକ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖରେ ଦକ୍ଷ, ଏବଂ ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ମିଶିବାକୁ ଚାହେ। ତାଙ୍କର ଭଲ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଧର୍ମର ପଥରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ବ୍ରଵୀଷି ସୂନୃତଂଧର୍ମଂ ଯସ୍ଯ ଵକ୍ତା ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ଦିଵ୍ଯପ୍ରଭାଵଃ ସୁମହାନୃଷିରେଵ ମତୋସି ମେ
ତୁମେ ଯେଉଁ ଧର୍ମ କଥା କହୁଛ, ତାହା ସତ୍ୟ; ତୁମେ ଯାହାକୁ ଶିକ୍ଷକ ନାହିଁ। ମୋ ମତରେ, ଏପରି କଥା କେବଳ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଥିବା ବଡ଼ ଋଷି କହିପାରିବେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣା ଵୈ ମହାଭାଗାଃ ପିତରୋଽଗ୍ରଭୁଜଃ ସଦା। ତେଷାଂ ସର୍ଵାତ୍ମନା କାର୍ଯଂ ପ୍ରିଯଂ ଲୋକେ ମନୀଷିଣା
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସଦା ପ୍ରଥମ ଭୋଗୀ। ଜଗତରେ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୃଦୟରେ ତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ।
ଯତ୍ତେଷାଂ ଚ ପ୍ରିଯଂ ତତ୍ତେ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ। ନମସ୍କୃତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋ ବ୍ରାହ୍ମୀଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ନିବୋଧ ମେ
ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଦ୍ବିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, କଣ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମୋଠାରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣୀୟ ଜ୍ଞାନ ଶୁଣ।
ଇଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଜଗତ୍ସର୍ଵମଜଗଚ୍ଚାପି ସର୍ଵଶଃ। ମହାଭୂତାତ୍ମକଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନାତଃ ପରତରଂ ଭଵେତ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଜଗତ, ମହାଭୂତ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହାଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ।
ମହାଭୂତାନି ଖଂ ଵାଯୁରଗ୍ନିରାପସ୍ତଥା ଚ ଭୂଃ। ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଂ ଚ ରସୋ ଗନ୍ଧଶ୍ ତଦ୍ଗୁଣାଃ
ମହାଭୂତଗୁଡିକ ହେଉଛି: ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ। ତାଙ୍କର ଗୁଣ ହେଉଛି: ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧ।
ତେଷାମପି ଗୁଣାଃ ସର୍ଵେ ଗୁଣଵୃତ୍ତିଃ ପରସ୍ପରମ୍। ପୂର୍ଵପୂର୍ଵଗୁଣାଃ ସର୍ଵେ କ୍ରମଶୋ ଗୁଣିଷୁ ତ୍ରିଷୁ
ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଗୁଣଗୁଡିକ ଏକାପରେ ଏକା ଚଳିଥାଏ; ପୂର୍ବ ଗୁଣ ଅନୁକ୍ରମରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭୂତରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୁଏ।
ଷଷ୍ଠୀ ତୁ ଚେତନା ନାମ ମନ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ। ସପ୍ତମୀ ତୁ ଭଵେଦ୍ବୁଦ୍ଧିରହଂକାରସ୍ତତଃ ପରମ୍
ଅଷ୍ଟମ ଗୁଣ ହେଉଛି ଚେତନା, ଯାହାକୁ ମନ କୁହାଯାଏ। ସପ୍ତମ ହେଉଛି ବୁଦ୍ଧି, ତାପରେ ଅହଂକାର।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ ପଞ୍ଚାତ୍ମା ରଜଃ ସତ୍ଵଂ ତମସ୍ତଥା। ଇତ୍ଯେଷ ସପ୍ତଦଶକୋ ରାଶିରଵ୍ଯକ୍ତସଂଜ୍ଞକଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଗୁଡିକ ପାଞ୍ଚ, ରଜ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ତମସ୍ ମଧ୍ୟ ପାଞ୍ଚ। ଏଭଳି ସପ୍ତଦଶ ଗୁଣ ଏକଠା ହୋଇ ଅବ୍ୟକ୍ତ ରାଶି ନାମରେ ପରିଚିତ।
ସର୍ଵୈରିହେନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥୈସ୍ତୁ ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତୈଃ ସୁସଂଵୃତୈଃ। ଚତୁର୍ଵିଂସକ ଇତ୍ଯେଷ ଵ୍ଯକତ୍ଵାଵ୍ଯକ୍ତମଯୋ ଗୁଣଃ। ଏତତ୍ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ କିଂ ଭୂଯଃ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅର୍ଥ, ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଭାବରେ ଭଲଭାବେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଏହି ଚବିଶଟି ଗୁଣ, ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ମିଶି, ଏକ ରାଶି ହେଉଛି। ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି; ତୁମେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଛ?
ଏଵମୁକ୍ତଃ ସ ଵିପ୍ରସ୍ତୁ ଧର୍ମଵ୍ଯାଧେନ ଭାରତ। କଥାମକଥଯଦ୍ଭୂଯୋ ମନସଃ ପ୍ରୀତିଵର୍ଧନୀମ୍
ଏପରି ଧର୍ମବ୍ୟାଧ କହିବା ପରେ, ଭାରତ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଉ ଏକ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା କଥା କହିଲେ।
ମହାଭୂତାନି ଯାନ୍ଯାହୁଃ ପଞ୍ଚ ଧର୍ମଵିଦାଂଵର। ଏକୈକସ୍ଯ ଗୁଣାନ୍ସମ୍ଯକ୍ପଞ୍ଚାନାମପି ମେ ଵଦ
ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମହାଭୂତ ପାଞ୍ଚଟି ଯାହା କୁହାଯାଏ, ସେଗୁଡିକର ପ୍ରତ୍ୟେକ ଗୁଣ ମୋତେ ସଠିକ୍ ଭାବରେ କହ।
ଭୂମିରାପସ୍ତଥା ଜ୍ଯୋତିର୍ଵାଯୁରାକାଶମେଵ ଚ। ଗୁଣୋତ୍ତରାଣଇ ସର୍ଵାଣି ତେଷାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ତେ ଗୁଣାନ୍
ପୃଥିବୀ, ଜଳ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶ—ଏହି ସମସ୍ତ ଭୂତର ଉତ୍ତମ ଗୁଣ ଅଛି; ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ତାଙ୍କର ଗୁଣ କହିବି।
ଭୂମିଃ ପଞ୍ଚଗୁଣା ବ୍ରହ୍ମନନୁଦକଂ ଚ ଚତୁର୍ଗୁଣମ୍। ଗୁଣାସ୍ତ୍ରଯସ୍ତେଜସି ଚ ତ୍ରଯଶ୍ଚାକାଶଵାତଯୋଃ
ପୃଥିବୀର ପାଞ୍ଚ ଗୁଣ ଅଛି, ବ୍ରାହ୍ମଣ; ଜଳର ଚାରି ଗୁଣ। ଅଗ୍ନି ଓ ବାୟୁର ତିନି ଗୁଣ ଅଛି, ଆକାଶର ମଧ୍ୟ ତିନି ଗୁଣ ଅଛି।
ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଂ ଚ ରସୋ ଗନ୍ଧଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମଃ। ଏତେଗୁଣାଃ ପଞ୍ଚ ଭୂମେଃ ସର୍ଵେଭ୍ଯୋ ଗୁଣଵତ୍ତରାଃ
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ପଞ୍ଚମ ଗୁଣ ହେଉଛି ଗନ୍ଧ। ଏହି ପାଞ୍ଚ ଗୁଣ ପୃଥିବୀର, ସମସ୍ତ ଭୂତରୁ ଉତ୍ତମ।
ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଂ ଚ ସରଶ୍ଚାପି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ। ଅପାମେତେ ଗୁଣା ବ୍ରହ୍ମନ୍କୀର୍ତିତାସ୍ତଵ ସୁଵ୍ରତ
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ ଓ ରସ, ଦ୍ବିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏହି ଚାରି ଗୁଣ ଜଳର, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଛି, ସୁବ୍ରତ।
ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଂ ଚ ତେଜସୋଽଥ ଗୁଣାସ୍ତ୍ରଯଃ। ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ଵାଯୌ ତୁ ଶବ୍ଦଶ୍ଚାକାଶ ଏଵ ତୁ
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ରୂପ—ଏହି ତିନି ଗୁଣ ଅଗ୍ନିର। ଶବ୍ଦ ଓ ସ୍ପର୍ଶ ବାୟୁର ଗୁଣ; ଆକାଶର ଗୁଣ କେବଳ ଶବ୍ଦ।
ଏତେ ପଞ୍ଚଦଶ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଗୁଣା ଭୂତେଷୁ ପଞ୍ଚସୁ। ଵର୍ତନ୍ତେ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଯେଷୁ ଲୋକାଃ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତାଃ
ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହି ପନ୍ଦରଟି ଗୁଣ ପଞ୍ଚ ଭୂତରେ ଅଛି; ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀରେ ଏହି ଗୁଣ ରହିଛି, ଯେଉଁଠାରେ ସମସ୍ତ ଜଗତ୍ ଆଧାରିତ।
ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ନାତିଵର୍ତନ୍ତେ ସମ୍ଯକ୍ଵ ଭଵତି ଦ୍ଵିଜ। ଯଦା ତୁ ଵିଷମଂ ଭାଵମାଚରନ୍ତି ଚରାଚରାଃ
ଏମାନେ ପରସ୍ପରଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତିନାହିଁ, ଦ୍ୱିଜ, ଏହି ଗୁଣଗୁଡିକ ସମ୍ଯୋଗରେ ରହିଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅସମତାରେ ବ୍ୟବହାର କରିଲେ,
ତଦା ଦେହୀ ଦେହମନ୍ଯଂ ଵ୍ଯତିରୋହତି କାଲତଃ। ପ୍ରାତିଲୋମ୍ଯାଦ୍ଵିନଶ୍ଯନ୍ତି ଜାଯନ୍ତେ ଚାନୁପୂର୍ଵଶଃ
ତେବେ ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ଜୀବ ଏକ ଦେହ ଛାଡି ଅନ୍ୟ ଦେହକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ; ବିପରୀତତାରେ ଏମାନେ ନଷ୍ଟ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ କ୍ରମକ୍ରମେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
ତତ୍ର ତତ୍ରହି ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ଧାତଵଃ ପାଞ୍ଚଭୌତିକାଃ। ଯୈରାଵୃତମିଦଂ ସର୍ଵଂ ଜଗତ୍ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍
ଏଠାଏଠି ଦେଖାଯାଏ ପଞ୍ଚଭୂତ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଜଗତ, ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ, ଆବୃତ ହୋଇଛି।