ଧରମସ୍ଯ ଚ ପଲଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ନ ତୁଷ୍ଯତି ମହାଦ୍ଵିଜ। ଅତୁଷ୍ଯମାଣୋ ନିର୍ଵେଦମାଦତ୍ତେ ଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁଷା
ଧର୍ମର ଫଳ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉନାହିଁ; ସେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହି, ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟିରେ ବିରକ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ।
ପ୍ରଜ୍ଞାଚକ୍ଷୁର୍ନର ଇହ ଦୋଷଂ ନୈଵାନୁରୁଧ୍ଯତେ। ଵିରଜ୍ଯେ ଯଥାକାମଂ ନ ଚ ଧର୍ମଂ ଵିମୁଞ୍ଚତି
ଯିଏ ପ୍ରଜ୍ଞାର ଦୃଷ୍ଟି ରଖିଛି, ସେ ଏଠାରେ ଦୋଷକୁ ଆକୁଁ ନାହିଁ; ଇଚ୍ଛାମତେ ବିରକ୍ତି ହେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼େନାହିଁ।
ଫଲତ୍ଯାଗେ ଚ ଯତତେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଲୋକଂ କ୍ରିଯାତ୍ମକମ୍। ତତୋ ମୋକ୍ଷେ ପ୍ରଯତତେ ନାନୁପାଯାଦୁପାଯତଃ
ଏହି ଜଗତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ଦେଖି, ସେ ଫଳ ତ୍ୟାଗ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରେ; ତାପରେ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଉଚିତ ଉପାୟରେ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ଅନୁଚିତ ଉପାୟରେ ନୁହେଁ।
ଏଵଂ ନିର୍ଵେଦମାଦତ୍ତେ ପାପଂ କର୍ମ ଜହାତି ଚ। ଧାର୍ମିକଶ୍ଚାପି ଭଵତି ମୋକ୍ଷଂ ଚ ଲଭତେ ପରମ୍
ଏଭଳି ବିରକ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରି, ସେ ପାପ କର୍ମକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଥାଏ; ଧାର୍ମିକ ହେଉଥିବା ସହିତ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ।
ତପୋ ନିଃଶ୍ରେଯସଂ ଜନ୍ତୋସ୍ତସ୍ଯ ମୂଲଂ ଶମୋ ଦମଃ। ତେନ ସର୍ଵାନଵାପ୍ନୋତି କାମାନ୍ଯାନ୍ମନସେଚ୍ଛତି
ଜୀବର ପାଇଁ ତପସ୍ୟା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ; ତାର ମୂଳ ଶାନ୍ତି ଓ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା। ଏହା ଦ୍ୱାରା ମନ ଚାହିଁଥିବା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ନିରୋଧେନ ସତ୍ଯେନ ଚ ଦମେନ ଚ। ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦମାପ୍ନୋତି ଯତ୍ପରଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସତ୍ୟ ଓ ଦମରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଜଣେ ବ୍ରହ୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦକୁ ପାଇଁଥାଏ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣୀତି ଯାନ୍ଯାହୁଃ କାନି ତାନି ଯତଵ୍ରତ। ନିଗ୍ରହଶ୍ଚ କଥଂ କାର୍ଯୋ ନିଗ୍ରହସ୍ଯ ଚ କିଂ ଫଲମ୍
ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ କଣ? ନିୟମିତ ଉପବାସୀ, କିପରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ? ଏହାର ଫଳ କଣ?
କଥଂ ଚ ଫଲମାପ୍ନୋତି ତେଷାଂ ଧର୍ମଭୃତାଂଵର। ଏତଦିଚ୍ଛାମି ତତ୍ତ୍ଵେନ ଧର୍ମଂ ଜ୍ଞାତୁଂ ସୁଧାର୍ମିକ
ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଲେ କିପରି ଫଳ ମିଳେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମରକ୍ଷକ? ମୁଁ ଏହି ସତ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ତୁମଠାରୁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ଅତି ଧାର୍ମିକ।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଵିପ୍ରେଣ ଧର୍ମଵ୍ଯାଧୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିର। ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଯଥା ଵିପ୍ରଂ ତଚ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵ ନରାଧିପ
ଏପରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲାପରେ, ଧର୍ମବ୍ୟାଧ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଯେପରି ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ, ସେପରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ; ଏହି କଥା ଶୁଣ, ରାଜା।
ଵିଜ୍ଞାନାର୍ଥଂ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ମନଃ ପୂର୍ଵଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ। ତତ୍ପ୍ରାପ୍ଯ କାମଂ ଭଜତେକ୍ରୋଧଂ ଚ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ମନ ପ୍ରଥମେ ସକ୍ରିୟ ହୁଏ; ଏହା ପାଇଲେ, ସେ ଇଚ୍ଛା ଓ କ୍ରୋଧକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ତତସ୍ତଦର୍ଥଂ ଯତତେ କର୍ମ ଚାରଭତେ ମହତ୍। ଇଷ୍ଟାନାଂ ରୂପଗନ୍ଧାନାମଭ୍ଯାସଂ ଚ ନିଷେଵତେ
ତାପରେ, ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ସେ ଚେଷ୍ଟା କରେ ଓ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରେ; ଚାହିଁଥିବା ରୂପ ଓ ଗନ୍ଧର ଭୋଗରେ ଲିନ ହୁଏ।
ତତୋ ରାଗଃ ପ୍ରଭଵତି ଦ୍ଵେଷଶ୍ଚ ତଦନନ୍ତରମ୍। ତତୋ ଲୋଭଃ ପ୍ରଭଵତି ମୋହଶ୍ଚ ତଦନନ୍ତରମ୍
ଏହାରୁ ଆସେ ଆସକ୍ତି, ତାପରେ ଦ୍ୱେଷ; ଏହାରୁ ଆସେ ଲୋଭ, ତାପରେ ମୋହ।
ତସ୍ ଲୋଭାଭିଭୂତସ୍ଯ ରାଗଦ୍ଵେଷହତସ୍ଯ ଚ। ନ ଧର୍ମେ ଜାଯତେ ବୁଦ୍ଧିର୍ଵ୍ଯାଜାଦ୍ଧର୍ମଂ କରୋତି ଚ
ଯିଏ ଲୋଭରେ ଆବୃତ ଓ ଆସକ୍ତି-ଦ୍ୱେଷରେ ପୀଡିତ, ତାଙ୍କର ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ବୁଦ୍ଧି ଉଦୟ ହୁଏନାହିଁ; ସେ ଧର୍ମକୁ ଚଳାକିରେ କରେ।
ଵ୍ଯାଜେନ ଚରତେ ଧର୍ମମର୍ଥଂ ଵ୍ଯାଜେନ ରୋଚତେ। ଵ୍ଯାଜେନ ସିଧ୍ଯମାନେଷୁ ଧନେଷୁ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ସେ ଚଳାକିରେ ଧର୍ମ ପାଳନ କରେ, ଚଳାକିରେ ଧନ ଚାହେଁ; ଚଳାକିରେ ଧନ ମିଳିଲେ, ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ,
ତତ୍ରୈଵ ରମତେ ବୁଦ୍ଧିସ୍ତତଃ ପାପଂ ଚିକୀର୍ଷତି। ସୁହୃଦ୍ଭିର୍ଵାର୍ଯମାଣଶ୍ଚ ପଣ୍ଡିତୈଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ତାହିଁରେ ତାଙ୍କର ମନ ଆନନ୍ଦ ହୁଏ, ତାପରେ ପାପ କରିବାକୁ ଚାହେଁ; ମିତ୍ର ଓ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବାଧା ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ଉତ୍ତରଂ ଶ୍ରୁତିସଂବଦ୍ଧଂ ବ୍ରଵୀତ୍ଯଶ୍ରୁତିଯୋଜିତମ୍। ଅଧର୍ମସ୍ତ୍ରିଵିଧସ୍ତସ୍ଯ ଵର୍ତତେ ରାଗଦୋଷଜଃ
ଉତ୍ତର ଦେବାରେ ଶାସ୍ତ୍ର ସହିତ କଥା କହେ, କିନ୍ତୁ ଅଶାସ୍ତ୍ରୀୟ କଥାକୁ ଲାଗୁ କରେ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆସକ୍ତି ଓ ଦୋଷ ଜନିତ ତିନି ପ୍ରକାର ଅଧର୍ମ ରହିଥାଏ।
ପାପଂ ଚିନ୍ତଯତେ ଚୈଵ ବ୍ରଵୀତି ଚ କରୋତି ଚ। ତସ୍ଯାଧର୍ମପ୍ରଵୃତ୍ତସ୍ଯ ଗୁଣା ନଶ୍ଯନ୍ତି ସାଧଵଃ
ସେ ପାପ ବିଚାର କରେ, କହେ ଓ କରେ; ଅଧର୍ମରେ ଲିନ ଥିଲାରେ, ତାଙ୍କର ଗୁଣ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଉତ୍ତମ।
ଏକଶୀଲାଶ୍ଚ ମିତ୍ରତ୍ଵଂ ଭଜନ୍ତେ ପାପକର୍ମିଣଃ। ସ ତେନ ଦୁଃଖମାପ୍ନୋତି ପରତ୍ର ଚ ଵିପଦ୍ଯତେ
ଏକ ଆଚରଣ ଥିବା ଲୋକମାନେ, ପାପ କର୍ମ କରୁଥିବା ସହିତ ମିତ୍ରତା କରନ୍ତି; ଏହି ଦ୍ୱାରା ସେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ ଓ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ପାପାତ୍ମା ଭଵତି ହ୍ଯେଵଂ ଧର୍ମଲାଭଂ ତୁ ମେ ଶୃଣୁ। ଯସ୍ତ୍ଵେତାନ୍ପ୍ରଜ୍ଞାଯା ଦୋଷାନ୍ପୂର୍ଵମେଵାନୁପଶ୍ଯତି
ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ଲୋକ ପାପୀ ହୁଏ; ଏବେ ମୋ ଠାରୁ ଧର୍ମ ଲାଭ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଯେଉଁଠି ଏହି ଦୋଷଗୁଡିକୁ ପୂର୍ବରୁ ବୁଝିପାରେ, ସେ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ।
କୁଶଲଃ ସୁଖଦୁଃଖେଷୁ ସାଂଧୂଂଶ୍ଚାପ୍ଯୁପସେଵତେ। ତସ୍ଯ ସାଧୁସମାରମ୍ଭାଦ୍ବୁଦ୍ଧ୍ରିଧର୍ମେଷୁ ରାଜତେ
ସେ ଜଣେ ଲୋକ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖରେ ଦକ୍ଷ, ଏବଂ ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ମିଶିବାକୁ ଚାହେ। ତାଙ୍କର ଭଲ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଧର୍ମର ପଥରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।
ବ୍ରଵୀଷି ସୂନୃତଂଧର୍ମଂ ଯସ୍ଯ ଵକ୍ତା ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ଦିଵ୍ଯପ୍ରଭାଵଃ ସୁମହାନୃଷିରେଵ ମତୋସି ମେ
ତୁମେ ଯେଉଁ ଧର୍ମ କଥା କହୁଛ, ତାହା ସତ୍ୟ; ତୁମେ ଯାହାକୁ ଶିକ୍ଷକ ନାହିଁ। ମୋ ମତରେ, ଏପରି କଥା କେବଳ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଥିବା ବଡ଼ ଋଷି କହିପାରିବେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣା ଵୈ ମହାଭାଗାଃ ପିତରୋଽଗ୍ରଭୁଜଃ ସଦା। ତେଷାଂ ସର୍ଵାତ୍ମନା କାର୍ଯଂ ପ୍ରିଯଂ ଲୋକେ ମନୀଷିଣା
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ନିଶ୍ଚୟ ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ, ସଦା ପ୍ରଥମ ଭୋଗୀ। ଜଗତରେ ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀ ଲୋକଙ୍କୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୃଦୟରେ ତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ।
ଯତ୍ତେଷାଂ ଚ ପ୍ରିଯଂ ତତ୍ତେ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ। ନମସ୍କୃତ୍ଵା ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋ ବ୍ରାହ୍ମୀଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ନିବୋଧ ମେ
ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି, ଦ୍ବିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, କଣ ତାଙ୍କୁ ପ୍ରିୟ। ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରି, ମୋଠାରୁ ବ୍ରାହ୍ମଣୀୟ ଜ୍ଞାନ ଶୁଣ।
ଇଦଂ ଵିଶ୍ଵଂ ଜଗତ୍ସର୍ଵମଜଗଚ୍ଚାପି ସର୍ଵଶଃ। ମହାଭୂତାତ୍ମକଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ନାତଃ ପରତରଂ ଭଵେତ୍
ଏହି ସମସ୍ତ ବିଶ୍ୱ, ଚଳିତ ଓ ଅଚଳ ସମସ୍ତ ଜଗତ, ମହାଭୂତ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ। ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଏହାଠାରୁ ଉପରେ କିଛି ନାହିଁ।
ମହାଭୂତାନି ଖଂ ଵାଯୁରଗ୍ନିରାପସ୍ତଥା ଚ ଭୂଃ। ଶବ୍ଦଃ ସ୍ପର୍ଶଶ୍ଚ ରୂପଂ ଚ ରସୋ ଗନ୍ଧଶ୍ ତଦ୍ଗୁଣାଃ
ମହାଭୂତଗୁଡିକ ହେଉଛି: ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ ଓ ପୃଥିବୀ। ତାଙ୍କର ଗୁଣ ହେଉଛି: ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧ।
ତେଷାମପି ଗୁଣାଃ ସର୍ଵେ ଗୁଣଵୃତ୍ତିଃ ପରସ୍ପରମ୍। ପୂର୍ଵପୂର୍ଵଗୁଣାଃ ସର୍ଵେ କ୍ରମଶୋ ଗୁଣିଷୁ ତ୍ରିଷୁ
ତାଙ୍କର ସମସ୍ତ ଗୁଣଗୁଡିକ ଏକାପରେ ଏକା ଚଳିଥାଏ; ପୂର୍ବ ଗୁଣ ଅନୁକ୍ରମରେ ପରବର୍ତ୍ତୀ ଭୂତରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ହୁଏ।
ଷଷ୍ଠୀ ତୁ ଚେତନା ନାମ ମନ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ। ସପ୍ତମୀ ତୁ ଭଵେଦ୍ବୁଦ୍ଧିରହଂକାରସ୍ତତଃ ପରମ୍
ଅଷ୍ଟମ ଗୁଣ ହେଉଛି ଚେତନା, ଯାହାକୁ ମନ କୁହାଯାଏ। ସପ୍ତମ ହେଉଛି ବୁଦ୍ଧି, ତାପରେ ଅହଂକାର।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣି ଚ ପଞ୍ଚାତ୍ମା ରଜଃ ସତ୍ଵଂ ତମସ୍ତଥା। ଇତ୍ଯେଷ ସପ୍ତଦଶକୋ ରାଶିରଵ୍ଯକ୍ତସଂଜ୍ଞକଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଗୁଡିକ ପାଞ୍ଚ, ରଜ, ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ତମସ୍ ମଧ୍ୟ ପାଞ୍ଚ। ଏଭଳି ସପ୍ତଦଶ ଗୁଣ ଏକଠା ହୋଇ ଅବ୍ୟକ୍ତ ରାଶି ନାମରେ ପରିଚିତ।
ସର୍ଵୈରିହେନ୍ଦ୍ରିଯାର୍ଥୈସ୍ତୁ ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତୈଃ ସୁସଂଵୃତୈଃ। ଚତୁର୍ଵିଂସକ ଇତ୍ଯେଷ ଵ୍ଯକତ୍ଵାଵ୍ଯକ୍ତମଯୋ ଗୁଣଃ। ଏତତ୍ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ କିଂ ଭୂଯଃ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛସି
ସମସ୍ତ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଅର୍ଥ, ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଭାବରେ ଭଲଭାବେ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ଏହି ଚବିଶଟି ଗୁଣ, ବ୍ୟକ୍ତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ମିଶି, ଏକ ରାଶି ହେଉଛି। ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ମୁଁ ତୁମକୁ କହିଦେଲି; ତୁମେ ଆଉ କଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଛ?
ଏଵମୁକ୍ତଃ ସ ଵିପ୍ରସ୍ତୁ ଧର୍ମଵ୍ଯାଧେନ ଭାରତ। କଥାମକଥଯଦ୍ଭୂଯୋ ମନସଃ ପ୍ରୀତିଵର୍ଧନୀମ୍
ଏପରି ଧର୍ମବ୍ୟାଧ କହିବା ପରେ, ଭାରତ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଉ ଏକ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା କଥା କହିଲେ।