ତପୋଯୋଗସମାରମ୍ଭଂ କୁରୁତେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ। କର୍ମଭିର୍ବହୁଭିଶ୍ଚାପି ଲୋକାନଶ୍ନାତି କର୍ମଭିଃ
—ସେ ତପ ଓ ଯୋଗ ଅଭ୍ୟାସ କରେ, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅନେକ କାମରେ ଲୋକର ସୁଖ ଉପଭୋଗ କରେ।
[ସ ଚେନ୍ନିଵୃତ୍ତବନ୍ଧସ୍ତୁ ଵିଶୁଦ୍ଧଶ୍ଚାପି କର୍ମଭିଃ।] ପ୍ରାପ୍ନୋତି ସୁକୃତାଁଲ୍ଲୋକାନ୍ଯତ୍ରଗତ୍ଵା ନ ଶୋଚତି
କର୍ମର ବାନ୍ଧନ ଛାଡି ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ସେ ଭଲ ଲୋକର ଲୋକ ପାଏ, ଏଠାରୁ ଗଲା ପରେ ଦୁଃଖ କରେ ନାହିଁ।
ପାପଂ କୁର୍ଵନପୁଣ୍ଯଵୃତ୍ତଃ ପୁଣ୍ଯସ୍ଯାନ୍ତଂ ନ ଗଚ୍ଛତି। `ପୁଣ୍ଯଂ କୁର୍ଵନ୍ପୁଣ୍ଯଵୃତ୍ତଃ ପୁଣ୍ଯସ୍ଯାନ୍ତଂ ନ ଗଚ୍ଛତି'। ତସ୍ମାତ୍ପୁଣ୍ଯଂ ଯତେତ୍କର୍ତୁଂ ଵର୍ଜଯୀତ ଚ ପାପକମ୍
ପାପ କରୁଥିବା ଓ ଅପୁଣ୍ୟ ଆଚରଣ କରୁଥିବା ଲୋକ ପୁଣ୍ୟର ଶେଷ ପାଏ ନାହିଁ; ପୁଣ୍ୟ କରୁଥିବା ଓ ପୁଣ୍ୟ ଆଚରଣ କରୁଥିବା ଲୋକ ପୁଣ୍ୟର ଶେଷ ପାଏ ନାହିଁ। ତେଣୁ ଭଲ କାମ କରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ, ମନ୍ଦ କାମ ଛାଡିବା ଉଚିତ।
ଅନସୂଯୁଃ କୃତଜ୍ଞଶ୍ଚ କଲ୍ଯାଣାନ୍ଯେଵ ସେଵତେ। ସୁଖାନି ଧର୍ମମର୍ଥଂ ଚ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଚ ଲଭତେ ନରଃ
ଯେ ଅନ୍ୟର ଉପରେ ଇର୍ଷ୍ୟା କରେ ନାହିଁ ଓ କୃତଜ୍ଞ, ସେ ସଦା ଭଲ କାମ କରେ; ସେ ଏହି ଜଗତରେ ସୁଖ, ଧର୍ମ, ଅର୍ଥ ଓ ସ୍ୱର୍ଗ ପାଏ।
ସଂସ୍କୃତସ୍ଯ ଚ ଦାନ୍ତସ୍ ନିଯତସ୍ଯ ଯତାତ୍ମନଃ। ପ୍ରାଜ୍ଞାସ୍ଯାନନ୍ତରା ଵୃତ୍ତିରିହି ଲୋକେ ପରତ୍ର ଚ
ଯେ ଶିକ୍ଷିତ, ନିୟମିତ ଓ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥାଏ, ତାଙ୍କୁ ଏଠି ଓ ପରଲୋକରେ ଜ୍ଞାନୀଙ୍କର ଆଚରଣ ଅନୁସରଣ କରେ।
ସତାଂ ଧର଼୍ମେଣ ଵର୍ତେତ କ୍ରିଯାଂ ଶିଷ୍ଟଵଦାଚରେତ୍। ଅସଂକ୍ଲେଶେନ ଲୋକସ୍ଯ ଵୃତ୍ତିଂ ଲିପ୍ସେତ ଵୈ ଦ୍ଵିଜଃ
ସତ୍ପୁରୁଷଙ୍କ ଧର୍ମରେ ଚାଲିବା ଉଚିତ, ଶିଷ୍ଟଙ୍କ ପରି କାମ କରିବା ଉଚିତ; ଲୋକଙ୍କୁ ଦୁଃଖ ଦେଇ ନାହିଁ, ଦ୍ୱିଜ ନିଜ ଜୀବିକା ଚାଲିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରିବା ଉଚିତ।
ସନ୍ତି ହ୍ଯାଗମଵିଜ୍ଞାନାଃ ଶିଷ୍ଟାଃ ଶାସ୍ତ୍ରେ ଵିଚକ୍ଷଣାଃ। ସ୍ଵଧର୍ମେଣ କ୍ରିଯା ଲୋକେ କୁର୍ଵାଣାସ୍ତେ ହ୍ଯସଂକରାଃ
ଅନେକ ଶିଷ୍ଟ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଜ୍ଞାନୀ ଅଛନ୍ତି; ଯେମାନେ ନିଜ ଧର୍ମରେ ଏହି ଜଗତରେ କାମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ ନାହିଁ।
ପ୍ରାଜ୍ଞୋ ଧର୍ମେଣ ରମତେ ଧର୍ମଂ ଚୈଵୋପଜୀଵତି। ତସ୍ମାଦ୍ଧର୍ମାଦଵାପ୍ତେନ ଧନନ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ଜ୍ଞାନୀ ଧର୍ମରେ ଆନନ୍ଦ ପାଏ ଓ ଧର୍ମରେ ଜୀବନ ଚାଲାନ୍ତି; ତେଣୁ, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଧନ ଉପାର୍ଜନ କରିବା ଉଚିତ।
ତସ୍ଯୈଵ ସିଂଚତେ ମୂଲଂ ଗୁଣାନ୍ପଶ୍ଯତି ଯତ୍ର ଵୈ। ଧର୍ମାତ୍ମା ଭଵତି ହ୍ଯେଵଂ ଚିତ୍ତଂ ଚାସ୍ଯ ପ୍ରସୀଦତି। ସ ମିତ୍ରଜନସଂତୁଷ୍ଟ ଇହ ପ୍ରେତ୍ଯ ଚ ନନ୍ଦତି
ଯେଠାରେ ଗୁଣ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠି ମୂଳ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏପରି ଧର୍ମାତ୍ମା ହେବା ଯାଏ, ମନ ଶାନ୍ତି ହୁଏ, ମିତ୍ର ଓ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ, ଏଠି ଓ ପରେ ଆନନ୍ଦ ଭୋଗ କରେ।
ଶବ୍ଦଂ ସ୍ପର୍ଶଂ ତଥା ରୂପଂ ଗନ୍ଧାନିଷ୍ଟାଂସ୍ଚ ସତ୍ତମ। ପ୍ରଭୁତ୍ଵଂ ଲଭତେ ଚାପି ଧର୍ମସ୍ଯୈତତ୍ଫଲଂ ଵିଦୁଃ
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ ଓ ରସନିୟ ଗନ୍ଧ, ଏବଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠତା—ଏହି ସବୁ ଧର୍ମର ଫଳ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ।
ଧରମସ୍ଯ ଚ ପଲଂ ଲବ୍ଧ୍ଵା ନ ତୁଷ୍ଯତି ମହାଦ୍ଵିଜ। ଅତୁଷ୍ଯମାଣୋ ନିର୍ଵେଦମାଦତ୍ତେ ଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁଷା
ଧର୍ମର ଫଳ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ, ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହେଉନାହିଁ; ସେ ଅସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହି, ଜ୍ଞାନର ଦୃଷ୍ଟିରେ ବିରକ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରିଥାଏ।
ପ୍ରଜ୍ଞାଚକ୍ଷୁର୍ନର ଇହ ଦୋଷଂ ନୈଵାନୁରୁଧ୍ଯତେ। ଵିରଜ୍ଯେ ଯଥାକାମଂ ନ ଚ ଧର୍ମଂ ଵିମୁଞ୍ଚତି
ଯିଏ ପ୍ରଜ୍ଞାର ଦୃଷ୍ଟି ରଖିଛି, ସେ ଏଠାରେ ଦୋଷକୁ ଆକୁଁ ନାହିଁ; ଇଚ୍ଛାମତେ ବିରକ୍ତି ହେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼େନାହିଁ।
ଫଲତ୍ଯାଗେ ଚ ଯତତେ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଲୋକଂ କ୍ରିଯାତ୍ମକମ୍। ତତୋ ମୋକ୍ଷେ ପ୍ରଯତତେ ନାନୁପାଯାଦୁପାଯତଃ
ଏହି ଜଗତ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିନ ଦେଖି, ସେ ଫଳ ତ୍ୟାଗ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରେ; ତାପରେ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଉଚିତ ଉପାୟରେ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ଅନୁଚିତ ଉପାୟରେ ନୁହେଁ।
ଏଵଂ ନିର୍ଵେଦମାଦତ୍ତେ ପାପଂ କର୍ମ ଜହାତି ଚ। ଧାର୍ମିକଶ୍ଚାପି ଭଵତି ମୋକ୍ଷଂ ଚ ଲଭତେ ପରମ୍
ଏଭଳି ବିରକ୍ତି ଗ୍ରହଣ କରି, ସେ ପାପ କର୍ମକୁ ଛାଡ଼ିଦେଇଥାଏ; ଧାର୍ମିକ ହେଉଥିବା ସହିତ, ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ।
ତପୋ ନିଃଶ୍ରେଯସଂ ଜନ୍ତୋସ୍ତସ୍ଯ ମୂଲଂ ଶମୋ ଦମଃ। ତେନ ସର୍ଵାନଵାପ୍ନୋତି କାମାନ୍ଯାନ୍ମନସେଚ୍ଛତି
ଜୀବର ପାଇଁ ତପସ୍ୟା ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମଙ୍ଗଳ; ତାର ମୂଳ ଶାନ୍ତି ଓ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା। ଏହା ଦ୍ୱାରା ମନ ଚାହିଁଥିବା ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହୁଏ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ନିରୋଧେନ ସତ୍ଯେନ ଚ ଦମେନ ଚ। ବ୍ରହ୍ମଣଃ ପଦମାପ୍ନୋତି ଯତ୍ପରଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ସତ୍ୟ ଓ ଦମରେ ଅଟୁଟ ରହି, ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଜଣେ ବ୍ରହ୍ମର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପଦକୁ ପାଇଁଥାଏ।
ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣୀତି ଯାନ୍ଯାହୁଃ କାନି ତାନି ଯତଵ୍ରତ। ନିଗ୍ରହଶ୍ଚ କଥଂ କାର୍ଯୋ ନିଗ୍ରହସ୍ଯ ଚ କିଂ ଫଲମ୍
ଯେଉଁଗୁଡ଼ିକୁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭାବରେ କୁହାଯାଏ, ସେଗୁଡ଼ିକ କଣ? ନିୟମିତ ଉପବାସୀ, କିପରି ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଉଚିତ? ଏହାର ଫଳ କଣ?
କଥଂ ଚ ଫଲମାପ୍ନୋତି ତେଷାଂ ଧର୍ମଭୃତାଂଵର। ଏତଦିଚ୍ଛାମି ତତ୍ତ୍ଵେନ ଧର୍ମଂ ଜ୍ଞାତୁଂ ସୁଧାର୍ମିକ
ଏହି ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡ଼ିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଲେ କିପରି ଫଳ ମିଳେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମରକ୍ଷକ? ମୁଁ ଏହି ସତ୍ୟ ଧର୍ମକୁ ତୁମଠାରୁ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ଅତି ଧାର୍ମିକ।
ଏଵମୁକ୍ତସ୍ତୁ ଵିପ୍ରେଣ ଧର୍ମଵ୍ଯାଧୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିର। ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ଯଥା ଵିପ୍ରଂ ତଚ୍ଛୃଣୁଷ୍ଵ ନରାଧିପ
ଏପରି ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶ୍ନ ହେଲାପରେ, ଧର୍ମବ୍ୟାଧ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଯେପରି ଉତ୍ତର ଦେଇଥିଲେ, ସେପରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ; ଏହି କଥା ଶୁଣ, ରାଜା।
ଵିଜ୍ଞାନାର୍ଥଂ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ମନଃ ପୂର୍ଵଂ ପ୍ରଵର୍ତତେ। ତତ୍ପ୍ରାପ୍ଯ କାମଂ ଭଜତେକ୍ରୋଧଂ ଚ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ମନୁଷ୍ୟଙ୍କର ମନ ପ୍ରଥମେ ସକ୍ରିୟ ହୁଏ; ଏହା ପାଇଲେ, ସେ ଇଚ୍ଛା ଓ କ୍ରୋଧକୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ତତସ୍ତଦର୍ଥଂ ଯତତେ କର୍ମ ଚାରଭତେ ମହତ୍। ଇଷ୍ଟାନାଂ ରୂପଗନ୍ଧାନାମଭ୍ଯାସଂ ଚ ନିଷେଵତେ
ତାପରେ, ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ, ସେ ଚେଷ୍ଟା କରେ ଓ ବଡ଼ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ କରେ; ଚାହିଁଥିବା ରୂପ ଓ ଗନ୍ଧର ଭୋଗରେ ଲିନ ହୁଏ।
ତତୋ ରାଗଃ ପ୍ରଭଵତି ଦ୍ଵେଷଶ୍ଚ ତଦନନ୍ତରମ୍। ତତୋ ଲୋଭଃ ପ୍ରଭଵତି ମୋହଶ୍ଚ ତଦନନ୍ତରମ୍
ଏହାରୁ ଆସେ ଆସକ୍ତି, ତାପରେ ଦ୍ୱେଷ; ଏହାରୁ ଆସେ ଲୋଭ, ତାପରେ ମୋହ।
ତସ୍ ଲୋଭାଭିଭୂତସ୍ଯ ରାଗଦ୍ଵେଷହତସ୍ଯ ଚ। ନ ଧର୍ମେ ଜାଯତେ ବୁଦ୍ଧିର୍ଵ୍ଯାଜାଦ୍ଧର୍ମଂ କରୋତି ଚ
ଯିଏ ଲୋଭରେ ଆବୃତ ଓ ଆସକ୍ତି-ଦ୍ୱେଷରେ ପୀଡିତ, ତାଙ୍କର ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ବୁଦ୍ଧି ଉଦୟ ହୁଏନାହିଁ; ସେ ଧର୍ମକୁ ଚଳାକିରେ କରେ।
ଵ୍ଯାଜେନ ଚରତେ ଧର୍ମମର୍ଥଂ ଵ୍ଯାଜେନ ରୋଚତେ। ଵ୍ଯାଜେନ ସିଧ୍ଯମାନେଷୁ ଧନେଷୁ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ସେ ଚଳାକିରେ ଧର୍ମ ପାଳନ କରେ, ଚଳାକିରେ ଧନ ଚାହେଁ; ଚଳାକିରେ ଧନ ମିଳିଲେ, ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ,
ତତ୍ରୈଵ ରମତେ ବୁଦ୍ଧିସ୍ତତଃ ପାପଂ ଚିକୀର୍ଷତି। ସୁହୃଦ୍ଭିର୍ଵାର୍ଯମାଣଶ୍ଚ ପଣ୍ଡିତୈଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ତାହିଁରେ ତାଙ୍କର ମନ ଆନନ୍ଦ ହୁଏ, ତାପରେ ପାପ କରିବାକୁ ଚାହେଁ; ମିତ୍ର ଓ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବାଧା ଦେଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଉତ୍ତମ ବ୍ରାହ୍ମଣ।
ଉତ୍ତରଂ ଶ୍ରୁତିସଂବଦ୍ଧଂ ବ୍ରଵୀତ୍ଯଶ୍ରୁତିଯୋଜିତମ୍। ଅଧର୍ମସ୍ତ୍ରିଵିଧସ୍ତସ୍ଯ ଵର୍ତତେ ରାଗଦୋଷଜଃ
ଉତ୍ତର ଦେବାରେ ଶାସ୍ତ୍ର ସହିତ କଥା କହେ, କିନ୍ତୁ ଅଶାସ୍ତ୍ରୀୟ କଥାକୁ ଲାଗୁ କରେ; ତାଙ୍କ ପାଇଁ ଆସକ୍ତି ଓ ଦୋଷ ଜନିତ ତିନି ପ୍ରକାର ଅଧର୍ମ ରହିଥାଏ।
ପାପଂ ଚିନ୍ତଯତେ ଚୈଵ ବ୍ରଵୀତି ଚ କରୋତି ଚ। ତସ୍ଯାଧର୍ମପ୍ରଵୃତ୍ତସ୍ଯ ଗୁଣା ନଶ୍ଯନ୍ତି ସାଧଵଃ
ସେ ପାପ ବିଚାର କରେ, କହେ ଓ କରେ; ଅଧର୍ମରେ ଲିନ ଥିଲାରେ, ତାଙ୍କର ଗୁଣ ନଷ୍ଟ ହୁଏ, ଉତ୍ତମ।
ଏକଶୀଲାଶ୍ଚ ମିତ୍ରତ୍ଵଂ ଭଜନ୍ତେ ପାପକର୍ମିଣଃ। ସ ତେନ ଦୁଃଖମାପ୍ନୋତି ପରତ୍ର ଚ ଵିପଦ୍ଯତେ
ଏକ ଆଚରଣ ଥିବା ଲୋକମାନେ, ପାପ କର୍ମ କରୁଥିବା ସହିତ ମିତ୍ରତା କରନ୍ତି; ଏହି ଦ୍ୱାରା ସେ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ ଓ ପରଲୋକରେ ମଧ୍ୟ ନଷ୍ଟ ହୁଏ।
ପାପାତ୍ମା ଭଵତି ହ୍ଯେଵଂ ଧର୍ମଲାଭଂ ତୁ ମେ ଶୃଣୁ। ଯସ୍ତ୍ଵେତାନ୍ପ୍ରଜ୍ଞାଯା ଦୋଷାନ୍ପୂର୍ଵମେଵାନୁପଶ୍ଯତି
ଏପରି କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିବା ଲୋକ ପାପୀ ହୁଏ; ଏବେ ମୋ ଠାରୁ ଧର୍ମ ଲାଭ ବିଷୟରେ ଶୁଣ। ଯେଉଁଠି ଏହି ଦୋଷଗୁଡିକୁ ପୂର୍ବରୁ ବୁଝିପାରେ, ସେ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଲୋକ।
କୁଶଲଃ ସୁଖଦୁଃଖେଷୁ ସାଂଧୂଂଶ୍ଚାପ୍ଯୁପସେଵତେ। ତସ୍ଯ ସାଧୁସମାରମ୍ଭାଦ୍ବୁଦ୍ଧ୍ରିଧର୍ମେଷୁ ରାଜତେ
ସେ ଜଣେ ଲୋକ ଦୁଃଖ ଓ ସୁଖରେ ଦକ୍ଷ, ଏବଂ ଭଲ ଲୋକଙ୍କ ସହିତ ମିଶିବାକୁ ଚାହେ। ତାଙ୍କର ଭଲ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସେ ବୁଦ୍ଧି ଓ ଧର୍ମର ପଥରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।