ଵକ୍ତୁଂ ବହୁଵିଧଂ ଶକ୍ଯଂ ଧର୍ମାଧର୍ମେଷୁ କର୍ମସୁ। ସ୍ଵକର୍ମନିରତୋ ଯୋ ହି ସ ଯଶଃ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାନ୍ମହତ୍
ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଦୁଇଟି କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ବହୁତ କଥା କହିଯାଇପାରିବ; କିନ୍ତୁ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲଗିଥିବା ଲୋକ ବଡ଼ ଖ୍ୟାତି ପାଇଥାଏ।
ଧର୍ମଵ୍ଯାଧସ୍ତୁ ନିପୁଣଂ ପୁନରେଵ ଯୁଧିଷ୍ଠିର। ଵିପ୍ରର୍ଷଭମୁଵାଚେଦଂ ସର୍ଵଧର୍ମଭୃତାଂଵର
ଧର୍ମବ୍ୟାଧ ଏକ ପୁଣି ଚତୁର୍ ଭାବରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ, ଉପଦେଶ ଦେଲେ।
ଶ୍ରୁତିପ୍ରମାଣୋ ଧର୍ମୋଽଯମିତି ଵୃଦ୍ଧାନୁଶାସନମ୍। ସୂକ୍ଷ୍ମା ଗତିର୍ହି ଧର୍ମସ୍ ବହୁଶାଖା ହ୍ଯନନ୍ତିକା
ବୃଦ୍ଧମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ରର ଆଧାରରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; କିନ୍ତୁ ଧର୍ମର ପଥ ବହୁତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଏହାର ଅନେକ ଶାଖା ଅଛି ଏବଂ ସହଜରେ ବୁଝିପାରିବା ଯାଏ ନାହିଁ।
ପ୍ରାଣାନ୍ତିକେ ଵିଵାହେ ଚ ଵକ୍ତଵ୍ଯମନୃତଂ ଭଵେତ୍। ଅନୃତେନ ଭଵେତ୍ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯେନୈଵାନୃତଂ ଭଵେତ୍
ଜୀବନ ମୃତ୍ୟୁ ବା ବିବାହ ବେଳେ ଅସତ୍ୟ କଥା କହିଯାଇପାରିବ; ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ମିଳିପାରେ, ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ହୋଇପାରେ।
ଯଦ୍ଭୂତହିତମତ୍ଯନ୍ତଂ ତତ୍ସତ୍ଯମିତି ଧାରଣା। ଵିପର୍ଯଯକୃତୋଽଧର୍ମଃ ପଶ୍ଯ ଧର୍ମସ୍ଯ ସୂକ୍ଷ୍ମତାମ୍
ଯାହା ଜୀବମାନଙ୍କର ସର୍ବାଧିକ ଭଲ ହୁଏ, ତାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବିବା ଉଚିତ; ତାହାର ବିପରୀତ ଅଧର୍ମ—ଧର୍ମର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଦେଖ।
ଯତ୍କରୋତ୍ଯଶୁଭଂ କର୍ମ ଶୁଭଂ ଵା ଯଦି ସତ୍ତମ। ଅଵଶ୍ଯଂ ତତ୍ସମାପ୍ନୋତି ପୁରୁଷୋ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁ ଲୋକ ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ତାହାର ଫଳ ପାଇଥାଏ—ଏଠାରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଵିଷମାଂ ଚ ଦଶାଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଦେଵାନ୍ଗର୍ହତି ଵୈ ଭୃଶମ୍। ଆତ୍ମୃନଃ କର୍ମଦୋଷେଣ ନ ଵିଜାନାତ୍ଯପଣ୍ଡିତଃ
ଯେତେବେଳେ କେହି ଅସୁବିଧାରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ସେ ବଡ଼ ଭାବରେ ଦେବତାମାନେକୁ ଦୋଷ ଦେଇଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନୀ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ଦୋଷକୁ ଚିହ୍ନିପାରେ ନାହିଁ।
ମୂଢୋ ନୈକୃତିକଶ୍ଚାପି ଚପଲଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ। `ନ ଶୁଭଂ କର୍ମ ବଧ୍ନାତି ପୁରୁଷଂ ପାଷନିଶ୍ଚଯମ୍
ମୂଢ଼, ଧୋକାଦେଇଥିବା ଏବଂ ଚଞ୍ଚଳ ଲୋକମାନେ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବାନ୍ଧିଯାନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନେ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୃଢ଼।
ସୁଖଦୁଃଖଵିପର୍ଯାସୋ ଯଦା ସମୁପପଦ୍ଯତେ। ନୈନଂ ପ୍ରଜ୍ଞା ସୁନୀତଂ ଵା ତ୍ରାଯତେ ନୈଵ ପୌରୁଷମ୍
ଯେତେବେଳେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ବିପରୀତ ଅବସ୍ଥା ଆସେ, ତେବେ ଜ୍ଞାନ, ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ କିମ୍ବା ଉଦ୍ୟମ କେଉଁଠି ଲୋକକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରେ ନାହିଁ।
ଯୋ ଯମିଚ୍ଛେଦ୍ଯଥା କାମଂ ତଂ ତଂ କାମଂ ସ ଆପ୍ନୁଯାତ୍। ଯଦି ସ୍ଯାଦପରାଧୀନଂ ପୌରୁଷସ୍ କ୍ରିଯାଫଲମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ଯେଉଁ ଭାବରେ ଯାହା ଚାହେ, ସେ ତାହା ପାଇଥାଏ—ଯଦି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଅନ୍ୟର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିନଥାନ୍ତା।
ସଂଯତାଶ୍ଚାପି ଦକ୍ଷାଶ୍ଚ ମତିମନ୍ତଶ୍ଚ ମାନଵାଃ। ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ନିଷ୍ଫଲାଃ ସନ୍ତଃ ପ୍ରହୀଣାଃ ସର୍ଵକର୍ମଭିଃ
ସଂୟମୀ, ଦକ୍ଷ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ଫଳହୀନ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ବଞ୍ଚିତ।
ଭୂତାନାମପରଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଧିଂସାଯାଂ ସତତୋତ୍ଥିତଃ। ଵଞ୍ଚନାଯାଂ ଚ ଲୋକସ୍ଯ ସ ସୁଖେନୈଵ ଯୁଜ୍ଯତେ
କେହି ଜଣେ ସଦା ଜୀବମାନଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବା ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଧୋକା ଦେବାରେ ଲାଗିଥାଏ, ତଥାପି ସେ ସହଜରେ ସୁଖ ଭୋଗ କରେ।
ଅଚେଷ୍ଟମପି ଚାସୀନଂ ଶ୍ରୀଃ କଂଚିଦୁପତିଷ୍ଠତି। କଶ୍ଚିତ୍କର୍ମାଣି କୁର୍ଵନ୍ହି ନ ପ୍ରାପ୍ଯମଧିଗଚ୍ଛତି
କେହି ଜଣେ କିଛି କରିନଥିବା ଏବଂ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ତାଙ୍କୁ ଆସିଥାଏ; ଅନ୍ୟ ଜଣେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ନଥିବା ଫଳ ପାଇନଥାଏ।
ଦେଵାନିଷ୍ଟ୍ଵା ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା କୃପଣୈଃ ପୁତ୍ରଗୃଧ୍ନୁଭିଃ। ଦଶମାସଧୃତା ଗର୍ଭା ଜାଯନ୍ତେ କୁଲପାଂସନାଃ
ଦେବତାମାନେକୁ ପୂଜା କରି ଏବଂ ତପସ୍ୟା କରି, କିଛି ଦୁଃଖୀ ଏବଂ ପୁଅ ପାଇଁ ଲୋଭୀ ଲୋକମାନେ ଦଶ ମାସ ଗର୍ଭ ଧରି ଏମିତି ସନ୍ତାନ ପ୍ରସବ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଗୋତିଏ ପରିବାରର ଅପମାନ।
ଅପରେ ଧନଧାନ୍ଯୈଶ୍ଚ ଭୋଗୈଶ୍ଚ ପିତୃସଂଚିତୈଃ। ଵିପୁଲୈରଭିଜାଯନ୍ତେ ଲବ୍ଧାସ୍ତୈରେଵ ମଙ୍ଗଲୈଃ
ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନେ ସଂଗ୍ରହ କରିଥିବା ଅଧିକ ଧନ, ଧାନ୍ୟ ଓ ଭୋଗବିଲାସରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନେ ସେହି ଶୁଭ ଜିନିଷଗୁଡିକୁ ପାଇଥାନ୍ତି।
ନ ଦେହଜା ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଵ୍ଯାଧଯୋ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ'। କର୍ମଜା ହି ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ରୋଗା ନାସ୍ତ୍ଯତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ରୋଗ ଶରୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ; ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ରୋଗ କର୍ମରୁ ହୁଏ — ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଆଧିଭିଶ୍ଚୈଵ ବାଧ୍ଯନ୍ତେ ଵ୍ଯାଲୈଃ କ୍ଷୁଦ୍ରମୃଗା ଇଵ। ଵ୍ଯାଧଯୋ ଵିନିଵାର୍ଯନ୍ତେ ମୃଗା ଵ୍ଯାଧୈରିଵ ଦ୍ଵିଜ
ଯେପରି ଛୋଟ ପଶୁମାନେ ବଡ଼ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏହିପରି ଲୋକମାନେ ମନସିକ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଭୋଗୁଛନ୍ତି; ଦ୍ୱିଜ, ରୋଗମାନେ ଶିକାରୀମାନେ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ଯେପରି ଦୂର କରନ୍ତି, ସେପରି ଦୂର ହୁଅନ୍ତି।
ଯେଷାମସ୍ତି ଚ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ଗ୍ରହଣୀରୋଗପୀଡିତାଃ। ନ ଶକ୍ନୁଵନ୍ତି ତେ ଭୋକ୍ତୁଂ ଚେଷ୍ଟିତଂ ପୂର୍ଵକର୍ମଯା
ଯେମାନେ ଖାଇବା ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ରଖିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଗ୍ରହଣୀ ରୋଗରେ ପୀଡିତ, ସେମାନେ ଏହା ଉପଭୋଗ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ — ଏହା ପୂର୍ବଜନ୍ମର କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।
ଅପରେ ବାହୁବଲିନଃ କ୍ଲିଶ୍ଯନ୍ତି ବହଵୋ ଜନାଃ। ଦୁଃଖେନ ଚାଧିଗଚ୍ଛନତି ଭୋଜନଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ଅନ୍ୟମାନେ ଦେହରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବହୁତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ଅନେକ ଲୋକ କଷ୍ଟରେ ଖାଦ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ କରନ୍ତି, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଇତି ଲୋକମନାକ୍ରନ୍ଦଂ ଦେହଶଙ୍କାପରିପ୍ଲୁତମ୍। ସ୍ରୋତସାଽସକୃଦାକ୍ଷିପ୍ତଂ ହ୍ରିଯମାଣଂ ବଲୀଯସା
ଏଭଳି, ଏହି ଜଗତ ଦୁଃଖ ଓ ଶରୀର ଭୟରେ ଭରିଯାଇଛି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧାରାରେ ପୁନପୁନ ଭାସିଯାଉଛି।
ନ ମ୍ରିଯେଯୁର୍ନ ଜୀର୍ଯୈଯୁଃ ସର୍ଵେ ସ୍ଯୁଃ ସର୍ଵକାମିକାଃ। ନାପ୍ରିଯଂ ପ୍ରତିପଶ୍ଯେଯୁର୍ଵିଧିଶ୍ଚ ଯଦି ନୋ ଭଵେତ୍
ଯଦି ଭାଗ୍ୟ ନଥାନ୍ତା, ତେବେ କେହି ମରିନାହାନ୍ତି, ବୃଦ୍ଧ ହେନାହାନ୍ତି; ସମସ୍ତଙ୍କର ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ ହେଇଯାନ୍ତା, ଏବଂ କେହି ଅପ୍ରିୟ ଦେଖିନାହାନ୍ତି।
ଉପର୍ଯୁପରି ଲୋକସ୍ଯ ସର୍ଵୋ ଗନ୍ତୁଂ ସମୀହତେ। ଯତତେ ଚ ଯଥାଥକ୍ତି ନ ଚ ତଦ୍ଵର୍ତତେ ତଥା
ଏହି ଜଗତରେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ଉପରେ ଉପରେ ଯିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ଏବଂ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଜଣେ ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା ଚାହିଁଥିବା ପରି ହୁଏନାହିଁ।
ବହଵଃ ସଂପ୍ରଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ତୁଲ୍ଯନକ୍ଷତ୍ରମଙ୍ଗଲାଃ। ମହତ୍ତୁ ଫଲଵୈଷମ୍ଯଂ ଦୃଶ୍ଯତେ କର୍ମସିଦ୍ଧିଷୁ
ଅନେକ ଲୋକ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଯେମାନେ ସମାନ ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ରଖିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ କର୍ମର ଫଳରେ ବଡ଼ ଅସମତା ଦେଖାଯାଏ।
ନ କେଚିଦୀଶତେ ବ୍ରହ୍ମନ୍ସ୍ଵଯଂଗ୍ରାହ୍ଯସ୍ଯ ସତ୍ତମ। କର୍ମଣାଂ ପ୍ରାକୃତାନାଂ ଵୈ ଇହ ସିଦ୍ଧିଃ ପ୍ରଦୃଶ୍ଯତେ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, କେହି ନିଜର ଉପଲବ୍ଧିର ଅଧିକାରୀ ନୁହଁନ୍ତି; ଏଠାରେ ସାଧାରଣ କର୍ମର ସଫଳତା ଅନିଶ୍ଚିତ ଦେଖାଯାଏ।
ତଥା ଶ୍ରୁତିରିଯଂବ୍ରହ୍ମଞ୍ଜୀଵଃ କିଲ ସନାତନଃ। ଶରୀରମଧ୍ରୁଵଂ ଲୋକେ ସର୍ଵେଷାଂ ପ୍ରାଣିନାମିହ
ଏହିପରି ଶୁଣାଯାଏ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆତ୍ମା ନିଜେ ସନାତନ, କିନ୍ତୁ ଏହି ଜଗତରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଶରୀର ଅସ୍ଥିର।
ଵଧ୍ଯମାନେ ଶରୀରେ ତୁ ଦେହନାଶୋ ଭଵତ୍ଯୁତ। ଜୀଵଃ ସଂକ୍ରମତେଽନ୍ଯତ୍ରକର୍ମବନଧନିବନ୍ଧନଃ
ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଶରୀରର ନାଶ ହୁଏ, ଆତ୍ମା କର୍ମର ବନ୍ଧନରେ ବାନ୍ଧି ଅନ୍ୟ ଠାରେ ଯାଇଥାଏ।
କଥଂ ଧର୍ମଵିଦାଂଶ୍ରେଷ୍ଠ ଜୀଵୋ ଭଵତି ଶାଶ୍ଵତଃ। ଏତଦିଚ୍ଛାମ୍ଯହଂ ଜ୍ଞାତୁଂ ତତ୍ତ୍ଵେନ ଵଦତାଂଵର
ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଆତ୍ମା କିପରି ଚିରନ୍ତନ ହୁଏ? ମୁଁ ଏହାକୁ ସତ୍ୟରେ ଜାଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ଉତ୍ତମ କଥା କହିଥିବା।
ନ ଜୀଵନାଶୋସ୍ତି ହି ଦେହଭେଦେ ମିଥ୍ଯୈତଦାହୁର୍ମ୍ରିଯତୀତି ମୂଢାଃ। ଜୀଵସ୍ତୁ ଦେହାନ୍ତରିତଃ ପ୍ରଯାତି ଦଶାର୍ଧତୈଵାସ୍ ଶରୀରଭେଦଃ
ଶରୀର ନଷ୍ଟ ହେଲେ ଆତ୍ମାର ନାଶ ନାହିଁ; ମୂଢ଼ମାନେ 'ମେଳିଯାଏ' ଭାବି କହନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଏହା ଭୁଲ। ଆତ୍ମା ଶରୀରରୁ ଅଲଗା ହେଇ ଚାଲିଯାଏ; ନଷ୍ଟ ହୁଏ କେବଳ ଶରୀର।
ଅନ୍ଯୋ ହି ନାଶ୍ନାତି କୃତଂ ହି କର୍ମ ମନୁଷ୍ଯଲୋକେ ମନୁଜସ୍ କଶ୍ଚିତ୍। ଯତ୍ତେନ କିଂଚିଦ୍ଧି କୃତଂହି କର୍ମ ତଦଶ୍ନୁତେ ନାସ୍ତି କୃତସ୍ଯ ନାଶଃ
ମନୁଷ୍ୟ ଜଗତରେ କେହି ଅନ୍ୟ ଜଣଙ୍କର କର୍ମର ଫଳ ଭୋଗ କରେନାହିଁ; ଯେ କର୍ମ କରିଛି, ସେ ନିଜେ ତାହା ଭୋଗ କରେ — କର୍ମର ନାଶ ନାହିଁ।
ସୁପୁଣ୍ଯଶୀଲା ହି ଭଵନ୍ତି ପୁଣ୍ଯା ନରାଧମାଃ ପାପକୃତୋ ଭଵନ୍ତି। ନରୋଽନୁଯାତସ୍ତ୍ଵିହ କର୍ମଭିଃ ସ୍ଵୈ- ସ୍ତତଃ ସମୁତ୍ପଦ୍ଯତି ଭାଵିତସ୍ତୈଃ
ଯେମାନେ ଉତ୍ତମ କର୍ମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଶୁଭ ହୁଅନ୍ତି; ଅପକର୍ମ କରୁଥିବା ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଅଧମ ହୁଅନ୍ତି। ମନୁଷ୍ୟ ନିଜ କର୍ମକୁ ଅନୁସରି ଏଠାରେ ଚାଲିଥାଏ, ଏବଂ ସେହି କର୍ମ ଅନୁଯାୟୀ ଜନ୍ମ ନେଉଥାଏ।