ଚଙ୍କ୍ରମ୍ଯମାଣା ଜୀଵାଂଶ୍ଚ ଧରଣୀସଂଶ୍ରିତାନ୍ବହୂନ୍। ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ଘ୍ନନ୍ତି ନରା ଵିପ୍ର ତତ୍ର କିଂ ପ୍ରତିଭାତି ତେ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଲୋକେ ଚାଲିବା ସମୟରେ ପଦଦ୍ୱାରା ଭୂମିରେ ରହୁଥିବା ଅନେକ ପ୍ରାଣୀକୁ ମାରିଦିଅନ୍ତି; ଏଥିରେ ତୁମେ କଣ ଦେଖୁଛ?
ଉପଵିଷ୍ଟାଃ ଶଯାନାଶ୍ଚ ଘ୍ନନ୍ତି ଜୀଵାନନେକଶଃ। ଅଜ୍ଞାନାଦଥଵା ଜ୍ଞାନାତ୍ତତ୍ରକିଂ ପ୍ରତିଭାତି ତେ
ବସିବା କିମ୍ବା ଶୋଇବା ସମୟରେ ଲୋକେ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀକୁ ଅଜାଣି କିମ୍ବା ଜାଣି ମାରିଦିଅନ୍ତି; ଏଥିରେ ତୁମେ କଣ ଦେଖୁଛ?
ଜୀଵୈର୍ଗ୍ରସ୍ତମିଦଂ ସର୍ଵମାକାଶଂ ପୃଥିଵୀ ତଥା। ଅଵିଜ୍ଞାନାଚ୍ଚ ହିଂସନ୍ତି ତତ୍ର କିଂ ପ୍ରତିଭାତି ତେ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭୋଗିଯାଇଛି; ଅଜ୍ଞାନରେ ଲୋକେ ହିଂସା କରନ୍ତି—ଏଥିରେ ତୁମେ କଣ ଦେଖୁଛ?
ଅହିଂସେତି ଯଦୁକ୍ତଂ ହି ପୁରୁଷୈର୍ଵିସ୍ମିତୈଃ ପୁରା। କେ ନ ହିଂସନ୍ତି ଜୀଵାନ୍ଵୈ ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ୍
‘ହିଂସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ’ ବୋଲି ପୂର୍ବରୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଲୋକମାନେ କହିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଜଗତରେ କିଏ ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ହିଂସା କରିନାହିଁ, ଦ୍ବିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ?
ବହୁ ସଂଚିନ୍ତ୍ଯ ଇହ ଵୈ ନାସ୍ତି କଶ୍ଚିଦହିଂସକଃ
ଅନେକ ଭାବିବା ପରେ ମନେ ହୁଏ, ଏଠାରେ କେହି ନିର୍ମଳ ହିଂସା ନାହିଁ।
ଅହିଂଯାସାଂ ତୁ ନିରତା ଯତଯୋ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ। କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯେଵ ହି ହିଂସାଂ ତେ ଯତ୍ନାଦଲ୍ପତରା ଭଵେତ୍
ଅହିଂସାରେ ନିରତ ଯତିମାନେ, ଦ୍ବିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅତି ଅଳ୍ପ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ହିଂସା କରନ୍ତି।
ଆଲକ୍ଷ୍ଯାଶ୍ଚୈଵ ପୁରୁଷାଃ କୁଲେ ଜାତା ମହାଗୁଣାଃ। ମହାଘୋରାଣି କର୍ମାଣି କୃତ୍ଵା ଲଜ୍ଜନ୍ତି ଵୈ ନ ଚ
ଉତ୍କଳିତ ଗୁଣରେ ଭରିଥିବା ଉତ୍ତମ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ତଥାପି ସେମାନେ ଲଜ୍ଜା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ସୁହୃଦଃ ସୁହୃଦୋଽନ୍ଯାଂସ୍ଚ ଦୁର୍ହୃଦଶ୍ଚାପି ଦୁର୍ହୃଦଃ। ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତାନ୍ପୁରୁଷାନନ ସମ୍ଯଗନୁପଶ୍ଯତି
ମିତ୍ରମାନେ ମିତ୍ରଙ୍କୁ, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଲୋକ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଚାଲିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଠିକ୍ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ସମୃଦ୍ଧୈଶ୍ଚନ ନନ୍ଦନ୍ତି ବାନ୍ଧଵା ବାନ୍ଧଵୈରପି। ଗୁରୂଂଶ୍ଚୈଵ ଵିନିଦନ୍ତି ମୂଢା ନିଶ୍ଚିତମାନିନଃ
ସମୃଦ୍ଧି ଥିବା ବାନ୍ଧବଙ୍କ ସହିତ ଅନ୍ୟ ବାନ୍ଧବମାନେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମୂଢ଼ ଏବଂ ନିଜକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଭାବିଥିବା ଲୋକମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ବଡ଼ମାନେ ବିଷୟରେ ଖରାପ କଥା କହନ୍ତି।
ବହୁ ଲୋକେ ଵିପର୍ଯସ୍ତଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ। ଧର୍ମଯୁକ୍ତମଧର୍ମଂ ଚ ତତ୍ର କିଂ ପ୍ରତିଭାତି ତେ
ଏହି ଜଗତରେ ବହୁତ କଥା ଭୁଲ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଅଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ—ଏହା ଉପରେ ତୁମର କଣ ମତ?
ଵକ୍ତୁଂ ବହୁଵିଧଂ ଶକ୍ଯଂ ଧର୍ମାଧର୍ମେଷୁ କର୍ମସୁ। ସ୍ଵକର୍ମନିରତୋ ଯୋ ହି ସ ଯଶଃ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାନ୍ମହତ୍
ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଦୁଇଟି କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ବହୁତ କଥା କହିଯାଇପାରିବ; କିନ୍ତୁ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲଗିଥିବା ଲୋକ ବଡ଼ ଖ୍ୟାତି ପାଇଥାଏ।
ଧର୍ମଵ୍ଯାଧସ୍ତୁ ନିପୁଣଂ ପୁନରେଵ ଯୁଧିଷ୍ଠିର। ଵିପ୍ରର୍ଷଭମୁଵାଚେଦଂ ସର୍ଵଧର୍ମଭୃତାଂଵର
ଧର୍ମବ୍ୟାଧ ଏକ ପୁଣି ଚତୁର୍ ଭାବରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ, ଉପଦେଶ ଦେଲେ।
ଶ୍ରୁତିପ୍ରମାଣୋ ଧର୍ମୋଽଯମିତି ଵୃଦ୍ଧାନୁଶାସନମ୍। ସୂକ୍ଷ୍ମା ଗତିର୍ହି ଧର୍ମସ୍ ବହୁଶାଖା ହ୍ଯନନ୍ତିକା
ବୃଦ୍ଧମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ରର ଆଧାରରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; କିନ୍ତୁ ଧର୍ମର ପଥ ବହୁତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଏହାର ଅନେକ ଶାଖା ଅଛି ଏବଂ ସହଜରେ ବୁଝିପାରିବା ଯାଏ ନାହିଁ।
ପ୍ରାଣାନ୍ତିକେ ଵିଵାହେ ଚ ଵକ୍ତଵ୍ଯମନୃତଂ ଭଵେତ୍। ଅନୃତେନ ଭଵେତ୍ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯେନୈଵାନୃତଂ ଭଵେତ୍
ଜୀବନ ମୃତ୍ୟୁ ବା ବିବାହ ବେଳେ ଅସତ୍ୟ କଥା କହିଯାଇପାରିବ; ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ମିଳିପାରେ, ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ହୋଇପାରେ।
ଯଦ୍ଭୂତହିତମତ୍ଯନ୍ତଂ ତତ୍ସତ୍ଯମିତି ଧାରଣା। ଵିପର୍ଯଯକୃତୋଽଧର୍ମଃ ପଶ୍ଯ ଧର୍ମସ୍ଯ ସୂକ୍ଷ୍ମତାମ୍
ଯାହା ଜୀବମାନଙ୍କର ସର୍ବାଧିକ ଭଲ ହୁଏ, ତାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବିବା ଉଚିତ; ତାହାର ବିପରୀତ ଅଧର୍ମ—ଧର୍ମର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଦେଖ।
ଯତ୍କରୋତ୍ଯଶୁଭଂ କର୍ମ ଶୁଭଂ ଵା ଯଦି ସତ୍ତମ। ଅଵଶ୍ଯଂ ତତ୍ସମାପ୍ନୋତି ପୁରୁଷୋ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁ ଲୋକ ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ତାହାର ଫଳ ପାଇଥାଏ—ଏଠାରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଵିଷମାଂ ଚ ଦଶାଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଦେଵାନ୍ଗର୍ହତି ଵୈ ଭୃଶମ୍। ଆତ୍ମୃନଃ କର୍ମଦୋଷେଣ ନ ଵିଜାନାତ୍ଯପଣ୍ଡିତଃ
ଯେତେବେଳେ କେହି ଅସୁବିଧାରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ସେ ବଡ଼ ଭାବରେ ଦେବତାମାନେକୁ ଦୋଷ ଦେଇଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନୀ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ଦୋଷକୁ ଚିହ୍ନିପାରେ ନାହିଁ।
ମୂଢୋ ନୈକୃତିକଶ୍ଚାପି ଚପଲଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ। `ନ ଶୁଭଂ କର୍ମ ବଧ୍ନାତି ପୁରୁଷଂ ପାଷନିଶ୍ଚଯମ୍
ମୂଢ଼, ଧୋକାଦେଇଥିବା ଏବଂ ଚଞ୍ଚଳ ଲୋକମାନେ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବାନ୍ଧିଯାନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନେ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୃଢ଼।
ସୁଖଦୁଃଖଵିପର୍ଯାସୋ ଯଦା ସମୁପପଦ୍ଯତେ। ନୈନଂ ପ୍ରଜ୍ଞା ସୁନୀତଂ ଵା ତ୍ରାଯତେ ନୈଵ ପୌରୁଷମ୍
ଯେତେବେଳେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ବିପରୀତ ଅବସ୍ଥା ଆସେ, ତେବେ ଜ୍ଞାନ, ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ କିମ୍ବା ଉଦ୍ୟମ କେଉଁଠି ଲୋକକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରେ ନାହିଁ।
ଯୋ ଯମିଚ୍ଛେଦ୍ଯଥା କାମଂ ତଂ ତଂ କାମଂ ସ ଆପ୍ନୁଯାତ୍। ଯଦି ସ୍ଯାଦପରାଧୀନଂ ପୌରୁଷସ୍ କ୍ରିଯାଫଲମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ଯେଉଁ ଭାବରେ ଯାହା ଚାହେ, ସେ ତାହା ପାଇଥାଏ—ଯଦି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଅନ୍ୟର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିନଥାନ୍ତା।
ସଂଯତାଶ୍ଚାପି ଦକ୍ଷାଶ୍ଚ ମତିମନ୍ତଶ୍ଚ ମାନଵାଃ। ଦୃଶ୍ଯନ୍ତେ ନିଷ୍ଫଲାଃ ସନ୍ତଃ ପ୍ରହୀଣାଃ ସର୍ଵକର୍ମଭିଃ
ସଂୟମୀ, ଦକ୍ଷ ଏବଂ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ଫଳହୀନ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ସମସ୍ତ କାର୍ଯ୍ୟରୁ ବଞ୍ଚିତ।
ଭୂତାନାମପରଃ କଶ୍ଚିଦ୍ଧିଂସାଯାଂ ସତତୋତ୍ଥିତଃ। ଵଞ୍ଚନାଯାଂ ଚ ଲୋକସ୍ଯ ସ ସୁଖେନୈଵ ଯୁଜ୍ଯତେ
କେହି ଜଣେ ସଦା ଜୀବମାନଙ୍କୁ କ୍ଷତି କରିବା ଏବଂ ଲୋକମାନଙ୍କୁ ଧୋକା ଦେବାରେ ଲାଗିଥାଏ, ତଥାପି ସେ ସହଜରେ ସୁଖ ଭୋଗ କରେ।
ଅଚେଷ୍ଟମପି ଚାସୀନଂ ଶ୍ରୀଃ କଂଚିଦୁପତିଷ୍ଠତି। କଶ୍ଚିତ୍କର୍ମାଣି କୁର୍ଵନ୍ହି ନ ପ୍ରାପ୍ଯମଧିଗଚ୍ଛତି
କେହି ଜଣେ କିଛି କରିନଥିବା ଏବଂ ବସିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଲକ୍ଷ୍ମୀ ତାଙ୍କୁ ଆସିଥାଏ; ଅନ୍ୟ ଜଣେ କାର୍ଯ୍ୟ କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ନଥିବା ଫଳ ପାଇନଥାଏ।
ଦେଵାନିଷ୍ଟ୍ଵା ତପସ୍ତପ୍ତ୍ଵା କୃପଣୈଃ ପୁତ୍ରଗୃଧ୍ନୁଭିଃ। ଦଶମାସଧୃତା ଗର୍ଭା ଜାଯନ୍ତେ କୁଲପାଂସନାଃ
ଦେବତାମାନେକୁ ପୂଜା କରି ଏବଂ ତପସ୍ୟା କରି, କିଛି ଦୁଃଖୀ ଏବଂ ପୁଅ ପାଇଁ ଲୋଭୀ ଲୋକମାନେ ଦଶ ମାସ ଗର୍ଭ ଧରି ଏମିତି ସନ୍ତାନ ପ୍ରସବ କରନ୍ତି, ଯେଉଁମାନେ ଗୋତିଏ ପରିବାରର ଅପମାନ।
ଅପରେ ଧନଧାନ୍ଯୈଶ୍ଚ ଭୋଗୈଶ୍ଚ ପିତୃସଂଚିତୈଃ। ଵିପୁଲୈରଭିଜାଯନ୍ତେ ଲବ୍ଧାସ୍ତୈରେଵ ମଙ୍ଗଲୈଃ
ଅନ୍ୟମାନେ ତାଙ୍କର ପୂର୍ବଜମାନେ ସଂଗ୍ରହ କରିଥିବା ଅଧିକ ଧନ, ଧାନ୍ୟ ଓ ଭୋଗବିଲାସରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି, ଏବଂ ସେମାନେ ସେହି ଶୁଭ ଜିନିଷଗୁଡିକୁ ପାଇଥାନ୍ତି।
ନ ଦେହଜା ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଵ୍ଯାଧଯୋ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ'। କର୍ମଜା ହି ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ରୋଗା ନାସ୍ତ୍ଯତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ରୋଗ ଶରୀରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏନାହିଁ; ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କର ରୋଗ କର୍ମରୁ ହୁଏ — ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଆଧିଭିଶ୍ଚୈଵ ବାଧ୍ଯନ୍ତେ ଵ୍ଯାଲୈଃ କ୍ଷୁଦ୍ରମୃଗା ଇଵ। ଵ୍ଯାଧଯୋ ଵିନିଵାର୍ଯନ୍ତେ ମୃଗା ଵ୍ଯାଧୈରିଵ ଦ୍ଵିଜ
ଯେପରି ଛୋଟ ପଶୁମାନେ ବଡ଼ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପୀଡିତ ହୁଅନ୍ତି, ଏହିପରି ଲୋକମାନେ ମନସିକ ଯନ୍ତ୍ରଣାରେ ଭୋଗୁଛନ୍ତି; ଦ୍ୱିଜ, ରୋଗମାନେ ଶିକାରୀମାନେ ପଶୁମାନଙ୍କୁ ଯେପରି ଦୂର କରନ୍ତି, ସେପରି ଦୂର ହୁଅନ୍ତି।
ଯେଷାମସ୍ତି ଚ ଭୋକ୍ତଵ୍ଯଂ ଗ୍ରହଣୀରୋଗପୀଡିତାଃ। ନ ଶକ୍ନୁଵନ୍ତି ତେ ଭୋକ୍ତୁଂ ଚେଷ୍ଟିତଂ ପୂର୍ଵକର୍ମଯା
ଯେମାନେ ଖାଇବା ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ରଖିଛନ୍ତି, କିନ୍ତୁ ଗ୍ରହଣୀ ରୋଗରେ ପୀଡିତ, ସେମାନେ ଏହା ଉପଭୋଗ କରିପାରନ୍ତିନାହିଁ — ଏହା ପୂର୍ବଜନ୍ମର କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ।
ଅପରେ ବାହୁବଲିନଃ କ୍ଲିଶ୍ଯନ୍ତି ବହଵୋ ଜନାଃ। ଦୁଃଖେନ ଚାଧିଗଚ୍ଛନତି ଭୋଜନଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ଅନ୍ୟମାନେ ଦେହରେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବହୁତ ଯନ୍ତ୍ରଣା ଭୋଗୁଛନ୍ତି, ଏବଂ ଅନେକ ଲୋକ କଷ୍ଟରେ ଖାଦ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ କରନ୍ତି, ଦ୍ୱିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଇତି ଲୋକମନାକ୍ରନ୍ଦଂ ଦେହଶଙ୍କାପରିପ୍ଲୁତମ୍। ସ୍ରୋତସାଽସକୃଦାକ୍ଷିପ୍ତଂ ହ୍ରିଯମାଣଂ ବଲୀଯସା
ଏଭଳି, ଏହି ଜଗତ ଦୁଃଖ ଓ ଶରୀର ଭୟରେ ଭରିଯାଇଛି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଧାରାରେ ପୁନପୁନ ଭାସିଯାଉଛି।