କୁଲେ ହି ଵିହିତଂ କର୍ମ ଦେହୀ ତଂ ନ ଵିମୁଞ୍ଚତି। ଧାତ୍ରା ଵିଧିରଯଂ ଦୃଷ୍ଟୋ ବହୁଧା କର୍ମନିର୍ମଯେ
ଜନ୍ମ କୁଳରେ ଯେ କାର୍ଯ୍ୟ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ, ଦେହୀ ସେହି କାର୍ଯ୍ୟକୁ ଛାଡି ନାହିଁ; ଏହି ନିୟମ ଧାତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା କାର୍ଯ୍ୟ ବ୍ୟବସ୍ଥାରେ ବହୁ ପ୍ରକାରରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଦ୍ରଷ୍ଟଵ୍ଯସ୍ତୁ ଭଵେଦ୍ବ୍ରହ୍ମନ୍ଧର୍ମୋ ଧର୍ମଵିନିଶ୍ଚଯେ। କଥଂ କର୍ମ ଶୁଭଂ କୁର୍ଯାଂ କଥଂ ମୁଚ୍ଯେ ପରାଭଵାତ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଧର୍ମ ନିର୍ଣୟରେ ଧର୍ମକୁ ଠିକ ଭାବରେ ବୁଝିବା ଦରକାର; କିପରି ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରିବି, କିପରି ପରାଭବରୁ ମୁକ୍ତି ପାଇବି?
କର୍ମଣସ୍ତସ୍ଯ ଘୋରସ୍ ଵସୁଧା ନିର୍ଣଯୋ ଭଵେତ୍। ଦାନେ ଚ ସତ୍ଯଵାକ୍ଯେ ଚ ଗୁରୁଶୁଶ୍ରୂଣେ ତଥା। ଦ୍ଵିଜାତିପୂଜନେ ଚାହଂ ଧର୍ମେ ଚ ନିରତଃ ସଦା
କାର୍ଯ୍ୟର ଦୁଃଖଦ ଫଳ ଭୂମିରେ ନିର୍ଣୟ ହୁଏ; ଦାନ, ସତ୍ୟ କଥା, ଗୁରୁଙ୍କୁ ସେବା, ଦ୍ବିଜଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ, ଏବଂ ଧର୍ମରେ ମୁଁ ସଦା ନିରତ ରହିଛି।
ଅତିମାନାତିଵାଦାଭ୍ଯାଂ ନିଵୃତ୍ତୋସ୍ମି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ। କୃଷିଂ ସାଧ୍ଵୀତି ମନ୍ଯନ୍ତେ ତତ୍ର ହିଂସା ପରା ସ୍ମୃତା
ଅତି ଅଭିମାନ ଓ ବିବାଦରୁ ମୁଁ ବିମୁକ୍ତ ହୋଇଛି, ଦ୍ବିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ; କୃଷିକୁ ଭଲ ଭାବିଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଏଥିରେ ବଡ ହିଂସା ଅଛି ବୋଲି ମନେ ପକାଯାଏ।
କର୍ଷନ୍ତୋ ଲାଙ୍ଗଲୈରୁର୍ଵୀଂ ଘ୍ନନ୍ତି ଭୂମିଶଯାନ୍ବହୂନ୍। ଜୀଵାନନ୍ଯାଂଶ୍ଚ ବହୁଶସ୍ତତ୍ରକିଂ ପ୍ରତିଭାତି ତେ
ହାଳ ଦ୍ୱାରା ଭୂମିକୁ ଚାଷ କରିବା ସମୟରେ ଅନେକ ଭୂମିରେ ରହୁଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ମରିଯାନ୍ତି, ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଜୀବମାନେ ମଧ୍ୟ ମରିଯାନ୍ତି; ଏଥିରେ ତୁମେ କଣ ଦେଖୁଛ?
ଧାନ୍ଯବୀଜାନି ଯାନ୍ଯାହୁର୍ଵ୍ରୀହ୍ଯାଦୀନି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ। ସର୍ଵାଣ୍ଯେତାନି ଜୀଵା ହି ତତ୍ର କିଂ ପ୍ରତିଭାତି ତେ
ଧାନ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନ୍ନବୀଜ ଯାହାକୁ ଲୋକେ କହନ୍ତି, ଦ୍ବିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ; ଏଥିରେ ତୁମେ କଣ ଦେଖୁଛ?
ଅଧ୍ଯାକ୍ରମ୍ ପଶୂଂଶ୍ଚାପି ଘ୍ନନ୍ତି ଵୈ ଭକ୍ଷଯନ୍ତି ଚ। ଵୃକ୍ଷାଂସ୍ତଥୌଷଧୀଶ୍ଚାପି ଛିନ୍ଦନ୍ତି ପୁରୁଷା ଦ୍ଵିଜ
ପଶୁମାନେକୁ ଧରି ମାରି ଖାଇଯାନ୍ତି; ଲୋକେ ଗଛ ଓ ଔଷଧିକୁ କାଟିଯାନ୍ତି, ଦ୍ବିଜ।
ଜୀଵା ହି ବହଵୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ଵୃକ୍ଷେଷୁ ଚ ଫଲେଷୁ ଚ। ଉଦକେ ବହଵଶ୍ଚାପି ତତ୍ରକିଂ ପ୍ରତିଭାତି ତେ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଗଛ ଓ ଫଳରେ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ଅଛନ୍ତି, ଜଳରେ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀ ଅଛନ୍ତି; ଏଥିରେ ତୁମେ କଣ ଦେଖୁଛ?
ସର୍ଵଂ ଵ୍ଯାପ୍ତମିଦଂ ବ୍ରହ୍ମନ୍ପ୍ରାଣିଭିଃ ପ୍ରାଣିଜୀଵନୈଃ। ମତ୍ସ୍ଯାନ୍ଗ୍ରସନ୍ତେ ମତ୍ସ୍ଯାଶ୍ଚ ତତ୍ରକିଂ ପ୍ରତିଭାତି ତେ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ପ୍ରାଣୀ ଓ ପ୍ରାଣ ଦ୍ୱାରା ଭରିଯାଇଛି; ମାଛ ମାଛକୁ ଖାଏ, ଏଥିରେ ତୁମେ କଣ ଦେଖୁଛ?
ସତ୍ଵୈଃ ସତ୍ଵାନି ଜୀଵନ୍ତି ବହୁଧା ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ। ପ୍ରାଣିନୋଽନ୍ଯୋନ୍ଯଭକ୍ଷାଶ୍ଚ ତତ୍ରକିଂ ପ୍ରତିଭାତି ତେ
ଦ୍ବିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରାଣୀମାନେ ଅନ୍ୟ ପ୍ରାଣୀ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଅନେକ ପ୍ରକାରରେ ଜୀବନ୍ତି; ପ୍ରାଣୀମାନେ ଏକାପରକୁ ଖାଉଛନ୍ତି, ଏଥିରେ ତୁମେ କଣ ଦେଖୁଛ?
ଚଙ୍କ୍ରମ୍ଯମାଣା ଜୀଵାଂଶ୍ଚ ଧରଣୀସଂଶ୍ରିତାନ୍ବହୂନ୍। ପଦ୍ଭ୍ଯାଂ ଘ୍ନନ୍ତି ନରା ଵିପ୍ର ତତ୍ର କିଂ ପ୍ରତିଭାତି ତେ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଲୋକେ ଚାଲିବା ସମୟରେ ପଦଦ୍ୱାରା ଭୂମିରେ ରହୁଥିବା ଅନେକ ପ୍ରାଣୀକୁ ମାରିଦିଅନ୍ତି; ଏଥିରେ ତୁମେ କଣ ଦେଖୁଛ?
ଉପଵିଷ୍ଟାଃ ଶଯାନାଶ୍ଚ ଘ୍ନନ୍ତି ଜୀଵାନନେକଶଃ। ଅଜ୍ଞାନାଦଥଵା ଜ୍ଞାନାତ୍ତତ୍ରକିଂ ପ୍ରତିଭାତି ତେ
ବସିବା କିମ୍ବା ଶୋଇବା ସମୟରେ ଲୋକେ ଅନେକ ପ୍ରାଣୀକୁ ଅଜାଣି କିମ୍ବା ଜାଣି ମାରିଦିଅନ୍ତି; ଏଥିରେ ତୁମେ କଣ ଦେଖୁଛ?
ଜୀଵୈର୍ଗ୍ରସ୍ତମିଦଂ ସର୍ଵମାକାଶଂ ପୃଥିଵୀ ତଥା। ଅଵିଜ୍ଞାନାଚ୍ଚ ହିଂସନ୍ତି ତତ୍ର କିଂ ପ୍ରତିଭାତି ତେ
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଆକାଶ ଓ ପୃଥିବୀ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭୋଗିଯାଇଛି; ଅଜ୍ଞାନରେ ଲୋକେ ହିଂସା କରନ୍ତି—ଏଥିରେ ତୁମେ କଣ ଦେଖୁଛ?
ଅହିଂସେତି ଯଦୁକ୍ତଂ ହି ପୁରୁଷୈର୍ଵିସ୍ମିତୈଃ ପୁରା। କେ ନ ହିଂସନ୍ତି ଜୀଵାନ୍ଵୈ ଲୋକେଽସ୍ମିନ୍ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ୍
‘ହିଂସା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ’ ବୋଲି ପୂର୍ବରୁ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଲୋକମାନେ କହିଥିଲେ; କିନ୍ତୁ ଏହି ଜଗତରେ କିଏ ପ୍ରାଣୀମାନେକୁ ହିଂସା କରିନାହିଁ, ଦ୍ବିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ?
ବହୁ ସଂଚିନ୍ତ୍ଯ ଇହ ଵୈ ନାସ୍ତି କଶ୍ଚିଦହିଂସକଃ
ଅନେକ ଭାବିବା ପରେ ମନେ ହୁଏ, ଏଠାରେ କେହି ନିର୍ମଳ ହିଂସା ନାହିଁ।
ଅହିଂଯାସାଂ ତୁ ନିରତା ଯତଯୋ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ। କୁର୍ଵନ୍ତ୍ଯେଵ ହି ହିଂସାଂ ତେ ଯତ୍ନାଦଲ୍ପତରା ଭଵେତ୍
ଅହିଂସାରେ ନିରତ ଯତିମାନେ, ଦ୍ବିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଅତି ଅଳ୍ପ ଚେଷ୍ଟା କରିଥିଲେ ମଧ୍ୟ ହିଂସା କରନ୍ତି।
ଆଲକ୍ଷ୍ଯାଶ୍ଚୈଵ ପୁରୁଷାଃ କୁଲେ ଜାତା ମହାଗୁଣାଃ। ମହାଘୋରାଣି କର୍ମାଣି କୃତ୍ଵା ଲଜ୍ଜନ୍ତି ଵୈ ନ ଚ
ଉତ୍କଳିତ ଗୁଣରେ ଭରିଥିବା ଉତ୍ତମ ପରିବାରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଲୋକମାନେ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ଭୟଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି, ତଥାପି ସେମାନେ ଲଜ୍ଜା ଅନୁଭବ କରନ୍ତି ନାହିଁ।
ସୁହୃଦଃ ସୁହୃଦୋଽନ୍ଯାଂସ୍ଚ ଦୁର୍ହୃଦଶ୍ଚାପି ଦୁର୍ହୃଦଃ। ସମ୍ଯକ୍ପ୍ରଵୃତ୍ତାନ୍ପୁରୁଷାନନ ସମ୍ଯଗନୁପଶ୍ଯତି
ମିତ୍ରମାନେ ମିତ୍ରଙ୍କୁ, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଦୁଷ୍ଟଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ଲୋକ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଚାଲିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ଠିକ୍ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ଲୋକଙ୍କୁ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଦେଖିପାରନ୍ତି ନାହିଁ।
ସମୃଦ୍ଧୈଶ୍ଚନ ନନ୍ଦନ୍ତି ବାନ୍ଧଵା ବାନ୍ଧଵୈରପି। ଗୁରୂଂଶ୍ଚୈଵ ଵିନିଦନ୍ତି ମୂଢା ନିଶ୍ଚିତମାନିନଃ
ସମୃଦ୍ଧି ଥିବା ବାନ୍ଧବଙ୍କ ସହିତ ଅନ୍ୟ ବାନ୍ଧବମାନେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି; କିନ୍ତୁ ମୂଢ଼ ଏବଂ ନିଜକୁ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଭାବିଥିବା ଲୋକମାନେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ବଡ଼ମାନେ ବିଷୟରେ ଖରାପ କଥା କହନ୍ତି।
ବହୁ ଲୋକେ ଵିପର୍ଯସ୍ତଂ ଦୃଶ୍ଯତେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ। ଧର୍ମଯୁକ୍ତମଧର୍ମଂ ଚ ତତ୍ର କିଂ ପ୍ରତିଭାତି ତେ
ଏହି ଜଗତରେ ବହୁତ କଥା ଭୁଲ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଅଧର୍ମ ମଧ୍ୟ ଧର୍ମ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ—ଏହା ଉପରେ ତୁମର କଣ ମତ?
ଵକ୍ତୁଂ ବହୁଵିଧଂ ଶକ୍ଯଂ ଧର୍ମାଧର୍ମେଷୁ କର୍ମସୁ। ସ୍ଵକର୍ମନିରତୋ ଯୋ ହି ସ ଯଶଃ ପ୍ରାପ୍ନୁଯାନ୍ମହତ୍
ଧର୍ମ ଓ ଅଧର୍ମ ଦୁଇଟି କାର୍ଯ୍ୟ ଉପରେ ବହୁତ କଥା କହିଯାଇପାରିବ; କିନ୍ତୁ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲଗିଥିବା ଲୋକ ବଡ଼ ଖ୍ୟାତି ପାଇଥାଏ।
ଧର୍ମଵ୍ଯାଧସ୍ତୁ ନିପୁଣଂ ପୁନରେଵ ଯୁଧିଷ୍ଠିର। ଵିପ୍ରର୍ଷଭମୁଵାଚେଦଂ ସର୍ଵଧର୍ମଭୃତାଂଵର
ଧର୍ମବ୍ୟାଧ ଏକ ପୁଣି ଚତୁର୍ ଭାବରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିରଙ୍କୁ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମର ଅନୁସରଣ କରୁଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠଙ୍କୁ, ଉପଦେଶ ଦେଲେ।
ଶ୍ରୁତିପ୍ରମାଣୋ ଧର୍ମୋଽଯମିତି ଵୃଦ୍ଧାନୁଶାସନମ୍। ସୂକ୍ଷ୍ମା ଗତିର୍ହି ଧର୍ମସ୍ ବହୁଶାଖା ହ୍ଯନନ୍ତିକା
ବୃଦ୍ଧମାନେ କହନ୍ତି ଯେ ଧର୍ମ ଶାସ୍ତ୍ରର ଆଧାରରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; କିନ୍ତୁ ଧର୍ମର ପଥ ବହୁତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଏହାର ଅନେକ ଶାଖା ଅଛି ଏବଂ ସହଜରେ ବୁଝିପାରିବା ଯାଏ ନାହିଁ।
ପ୍ରାଣାନ୍ତିକେ ଵିଵାହେ ଚ ଵକ୍ତଵ୍ଯମନୃତଂ ଭଵେତ୍। ଅନୃତେନ ଭଵେତ୍ସତ୍ଯଂ ସତ୍ଯେନୈଵାନୃତଂ ଭଵେତ୍
ଜୀବନ ମୃତ୍ୟୁ ବା ବିବାହ ବେଳେ ଅସତ୍ୟ କଥା କହିଯାଇପାରିବ; ଅସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ମିଳିପାରେ, ସତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଅସତ୍ୟ ହୋଇପାରେ।
ଯଦ୍ଭୂତହିତମତ୍ଯନ୍ତଂ ତତ୍ସତ୍ଯମିତି ଧାରଣା। ଵିପର୍ଯଯକୃତୋଽଧର୍ମଃ ପଶ୍ଯ ଧର୍ମସ୍ଯ ସୂକ୍ଷ୍ମତାମ୍
ଯାହା ଜୀବମାନଙ୍କର ସର୍ବାଧିକ ଭଲ ହୁଏ, ତାକୁ ସତ୍ୟ ଭାବିବା ଉଚିତ; ତାହାର ବିପରୀତ ଅଧର୍ମ—ଧର୍ମର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଦେଖ।
ଯତ୍କରୋତ୍ଯଶୁଭଂ କର୍ମ ଶୁଭଂ ଵା ଯଦି ସତ୍ତମ। ଅଵଶ୍ଯଂ ତତ୍ସମାପ୍ନୋତି ପୁରୁଷୋ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ
ଯେଉଁ ଲୋକ ଅଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କିମ୍ବା ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଲୋକ, ସେ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବରେ ତାହାର ଫଳ ପାଇଥାଏ—ଏଠାରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ଵିଷମାଂ ଚ ଦଶାଂ ପ୍ରାପ୍ତୋ ଦେଵାନ୍ଗର୍ହତି ଵୈ ଭୃଶମ୍। ଆତ୍ମୃନଃ କର୍ମଦୋଷେଣ ନ ଵିଜାନାତ୍ଯପଣ୍ଡିତଃ
ଯେତେବେଳେ କେହି ଅସୁବିଧାରେ ପଡ଼ିଯାଏ, ସେ ବଡ଼ ଭାବରେ ଦେବତାମାନେକୁ ଦୋଷ ଦେଇଥାଏ; କିନ୍ତୁ ଅଜ୍ଞାନୀ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟର ଦୋଷକୁ ଚିହ୍ନିପାରେ ନାହିଁ।
ମୂଢୋ ନୈକୃତିକଶ୍ଚାପି ଚପଲଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ। `ନ ଶୁଭଂ କର୍ମ ବଧ୍ନାତି ପୁରୁଷଂ ପାଷନିଶ୍ଚଯମ୍
ମୂଢ଼, ଧୋକାଦେଇଥିବା ଏବଂ ଚଞ୍ଚଳ ଲୋକମାନେ, ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟରେ ବାନ୍ଧିଯାନ୍ତି ନାହିଁ, କାରଣ ସେମାନେ ଦୁଷ୍ଟ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଦୃଢ଼।
ସୁଖଦୁଃଖଵିପର୍ଯାସୋ ଯଦା ସମୁପପଦ୍ଯତେ। ନୈନଂ ପ୍ରଜ୍ଞା ସୁନୀତଂ ଵା ତ୍ରାଯତେ ନୈଵ ପୌରୁଷମ୍
ଯେତେବେଳେ ସୁଖ ଓ ଦୁଃଖର ବିପରୀତ ଅବସ୍ଥା ଆସେ, ତେବେ ଜ୍ଞାନ, ଉତ୍ତମ ଆଚରଣ କିମ୍ବା ଉଦ୍ୟମ କେଉଁଠି ଲୋକକୁ ରକ୍ଷା କରିପାରେ ନାହିଁ।
ଯୋ ଯମିଚ୍ଛେଦ୍ଯଥା କାମଂ ତଂ ତଂ କାମଂ ସ ଆପ୍ନୁଯାତ୍। ଯଦି ସ୍ଯାଦପରାଧୀନଂ ପୌରୁଷସ୍ କ୍ରିଯାଫଲମ୍
ଯେଉଁ ଲୋକ ଯେଉଁ ଭାବରେ ଯାହା ଚାହେ, ସେ ତାହା ପାଇଥାଏ—ଯଦି କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଅନ୍ୟର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିନଥାନ୍ତା।