ଵିଧାତ୍ରା ଵିହିତଂ ପୂର୍ଵଂ କର୍ମ ସ୍ଵମନୁପାଲଯନ୍। ପ୍ରଯତ୍ନାଚ୍ଚ ଗୁରୂ ଵୃଦ୍ଧୌ ଶୁଶ୍ରୂଷେଽହଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
'ବିଧାତା ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା କାମକୁ ମୁଁ କରୁଛି, ଏବଂ ଚେଷ୍ଟା କରି ମୁଁ ମୋ ଗୁରୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ସେବା କରିଛି, ଦ୍ବିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।'
ସତ୍ଯଂ ଵଦେ ନାଭ୍ଯସୂଯେ ଯଥାଶକ୍ତି ଦଦାମି ଚ। ଦେଵତାତିଥିଭୃତ୍ଯାନାମଵଶିଷ୍ଟେନ ଵର୍ତଯେ
'ମୁଁ ସତ୍ୟ କହେ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଇର୍ଷ୍ୟା କରେନି, ଏବଂ ଯେତେକି ଶକ୍ତି ଅଛି ଦେଇଥାଏ। ଅବଶିଷ୍ଟ ଜିନିଷରେ ଦେବତା, ଅତିଥି ଓ ଦାସମାନଙ୍କୁ ପାଳନ କରେ।'
ନ କୁତ୍ସଯାମ୍ଯହଂ କିଂଚିନ୍ନ ଗର୍ହେ ବଲଵତ୍ତରମ୍। କୃତମନ୍ଵେତି କର୍ତାରଂ ପୁରା କର୍ମ ଦ୍ଵିଜେତ୍ତମ
'ମୁଁ କିଛିକୁ ଅବମାନ କରେନି, ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କାମକୁ ଦୋଷ ଦେଇନି। କାର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକାରୀଙ୍କୁ ଅନୁସରେ, ଦ୍ବିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।'
କୃଷିଗୋରକ୍ଷ୍ଯଵାଣିଜ୍ଯମିହ ଲୋକସ୍ଯ ଜୀଵନମ୍। ଦଣ୍ଡନୀତିସ୍ତ୍ରଯୋ ଵିଦ୍ଯା ତେନ ଲୋକୋ ଭଵତ୍ଯୁତ
'ଏଠାରେ ଲୋକମାନଙ୍କର ଜୀବିକା ହେଉଛି ଚାଷ, ଗୋପାଳନ ଓ ବ୍ୟବସାୟ। ଏହି ତିନିଟି ସହ ଦଣ୍ଡନୀତି ଜଗତକୁ ପାଳନ କରେ।'
କର୍ମ ଶୂଦ୍ରେ କୃଷିର୍ଵୈଶ୍ଯେ ସଂଗ୍ରାମଃ କ୍ଷତ୍ରିଯେ ସ୍ମୃତଃ। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯତପୋମନ୍ତ୍ରାଃ ସତ୍ଯଂ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ସଦା
'ଚାଷ ଶୂଦ୍ରଙ୍କର କାମ, ବ୍ୟବସାୟ ବୈଶ୍ୟଙ୍କର, ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷତ୍ରୀୟଙ୍କର; ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ସଦା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ତପ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ସତ୍ୟ।'
ରାଜା ପ୍ରଶାସ୍ତି ଧର୍ମେଣ ସ୍ଵକର୍ମନିରତାଃ ପ୍ରଜାଃ। ଵିକର୍ମାଣଶ୍ଚ ଯେ କେଚିତ୍ତାନ୍ଯୁନକ୍ତି ସ୍ଵକର୍ମସୁ
'ରାଜା ଧର୍ମରେ ଲୋକମାନେ ନିଜ କାମରେ ଲଗିଥିବାବେଳେ ଶାସନ କରନ୍ତି; ଯେମାନେ ଭୁଲ କାମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ କାମରୁ ବାରଣ କରନ୍ତି।'
ଭେତଵ୍ଯଂ ହି ସଦା ରାଜ୍ଞାଂ ପ୍ରଜାନାମଧିପା ହିତେ। ମାରଯନ୍ତି ଵିକର୍ମସ୍ଥଂ ଲୁବ୍ଧା ମୃଗମିଵେଷୁଭିଃ
'ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ନିରତ ରାଜାମାନେ ସଦା ଭୟଭୀତ ହେବା ଉଚିତ; ତେମାନେ ଅନ୍ୟାୟ କାରୀ, ଲୋଭୀକୁ ଶିକାରୀ ଜଣେ ପ୍ରାଣୀକୁ ଅସ୍ତ୍ରରେ ମାରିଥିବା ପରି ମାରନ୍ତି।'
ଜନକସ୍ଯେହ ଵିପ୍ରର୍ଷେ ଵିକର୍ମସ୍ଥୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ସ୍ଵକର୍ମନିରତା ଵର୍ଣାଶ୍ଚତ୍ଵାରୋପି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
'ଜନକଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷି, କୌଣସି ଅନ୍ୟାୟ କାରୀ ନାହିଁ; ଚାରିଟି ଜାତି ସବୁ ନିଜ କାମରେ ଲଗିଥାନ୍ତି, ଦ୍ବିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।'
ସ ଏଷ ଜନକୋ ରାଜା ଦୁର୍ଵୃତ୍ତମପି ଚେତ୍ସୁତମ୍। ଦଣ୍ଡ୍ଯଂ ଦଣ୍ଡେ ନିକ୍ଷିପତି ଯଥା ନ ଗ୍ଲାତି ଧାର୍ମିକମ୍
ଏହି ରାଜା ଜନକ, ନିଜ ପୁଅ ଦୁଷ୍ଟ କାମ କଲେ ମଧ୍ୟ, ନ୍ୟାୟ ଅନୁସାରେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ଧର୍ମପରାୟଣ ଲୋକମାନେ କଷ୍ଟ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ିନାହିଁ।
ସୁଯୁକ୍ତଚାରୋ ନୃପତିଃ ସର୍ଵଂ ଧର୍ମେଣ ପଶ୍ଯତି। ଶ୍ରୀଶ୍ଚ ରାଜ୍ଯଂ ଚ ଦଣ୍ଡଶ୍ଚ କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ରାଜା ଭଲ ବୁଦ୍ଧିରେ ସବୁ କଥାକୁ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦେଖନ୍ତି; ଧନ, ରାଜ୍ୟ ଓ ଦଣ୍ଡ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କର, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ରାଜାନୋ ହି ସ୍ଵଧର୍ମେଣ ଶ୍ରିଯମିଚ୍ଛନ୍ତି ଭୂଯସୀମ୍। ସର୍ଵେଷାମେଵ ଵର୍ଣାନାଂ ତ୍ରାତା ରାଜା ଭଵତ୍ଯୁତ
ରାଜାମାନେ ନିଜ ଧର୍ମ ପାଳନ କରି ଅଧିକ ଶ୍ରୀ ଚାହନ୍ତି; ରାଜା ସମସ୍ତ ଜାତିର ରକ୍ଷକ ହେଇଥାନ୍ତି।
ପରେଣ ହି ହତାନ୍ବ୍ରହ୍ମନ୍ଵରାହମହିଷାନହମ୍। ନ ସ୍ଵଯଂ ହନ୍ମି ଵିପ୍ରର୍ଷେ ଵିକ୍ରୀଣାମି ସଦା ତ୍ଵହମ୍
ବ୍ରାହ୍ମଣ, ମୁଁ ନିଜେ କୁହୁଡ଼ ଓ ମହିଷ ମାରିନି; ଅନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ମାରାଯାଏ, ଏବଂ ମୁଁ କେବେ ବିକ୍ରି କରିନି, ମୁନିଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ନ ଭକ୍ଷଯାମି ମାଂସାନି ଋତୁଗାମୀ ତଥାହ୍ଯହମ୍। ସଦୋପଵାସୀ ଚ ତଥା ନକ୍ତଭୋଜୀ ସଦା ଦ୍ଵିଜ
ମୁଁ ମାଂସ ଖାଉନି; ଋତୁ ଅନୁସାରେ ଚାଲିଥାଏ, ସଦା ଉପବାସ କରେ, ଏବଂ ରାତିରେ ଖାଏ, ଦ୍ୱିଜ।
ଅଶୀଲଶ୍ଚାପି ପୁରୁଷୋ ଭୂତ୍ଵା ଭଵତି ଶୀଲଵାନ୍। ପ୍ରାଣିହିଂସାରତିଶ୍ଚାପି ଭଵତେ ଧାର୍ମିକଃ ପୁନଃ
ଏକ ଅଶୀଳ ଲୋକ ମଧ୍ୟ ଶୀଳବାନ୍ ହେବାକୁ ପାରେ; ପ୍ରାଣୀ ହିଂସାରେ ଆସକ୍ତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ପୁନି ଧର୍ମପରାୟଣ ହେବାକୁ ପାରେ।
ଵ୍ଯଭିଚାରାନନରେନ୍ଦ୍ରାଣାଂ ଧର୍ମଃ ସଂକୀର୍ଯତେ ମହାନ୍। ଅଧର୍ମୋ ଵର୍ତତେ ଚାପି ସଂକୀର୍ଯନ୍ତେ ତତଃ ପ୍ରଜାଃ
ରାଜାମାନେ ଅନ୍ୟାୟ କଲେ ଧର୍ମ ଭଳି ଭଙ୍ଗ ହୋଇଯାଏ; ଅଧର୍ମ ବଢ଼ିଯାଏ, ତାପରେ ପ୍ରଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଭ୍ରଷ୍ଟ ହୋଇଯାନ୍ତି।
ଭେରୁଣ୍ଡା ଵାମନାଃ କୁବ୍ଜାଃ ସ୍ଥୂଲଶୀର୍ଷାସ୍ତଥୈଵ ଚ। କ୍ଲୀବାଶ୍ଚାନ୍ଧାଶ୍ଚ ବଧିରା ଜାଯନ୍ତେଽତ୍ଯୁଚ୍ଚଲୋଚନାଃ
ବେରୁଣ୍ଡ, ବାମନ, କୁବ୍ଜ, ବଡ଼ ମୁଣ୍ଡ ଥିବା, କ୍ଲିବ, ଅନ୍ଧ, ବଧିର ଓ ଅତି ଉଚ୍ଚ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା ଲୋକ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।
ପାର୍ଥିଵାନାମଧର୍ମତ୍ଵାତ୍ପ୍ରଜାନାମଭଵଃ ସଦା। ସ ଏଷ ରାଜା ଜନକଃ ପ୍ରଜା ଧର୍ମେଣ ପଶ୍ଯତି
ରାଜାମାନଙ୍କ ଅଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଜାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟ ସଦା ଅପରାଧ ଜନ୍ମ ନେଉଛି; ଏହି ରାଜା ଜନକ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଧର୍ମରେ ଦେଖନ୍ତି।
ଅନୁଗୃହ୍ଣନ୍ପ୍ରଜାଃ ସର୍ଵାଃ ସ୍ଵଧର୍ମନିରତାଃ ସଦା। `ପାତ୍ଯେଷ ରାଜା ଜନକଃ ପିତୃଵଦ୍ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ସମସ୍ତ ପ୍ରଜା ନିଜ ଧର୍ମରେ ଲଗ୍ନ ଥିଲେ ଏହି ରାଜା ଜନକ ସେମାନଙ୍କୁ ସହଯୋଗ କରନ୍ତି; ପିତା ପରି ରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଯେଚୈଵ ମାଂ ପ୍ରଶଂସନ୍ତି ଯେଚ ନିନ୍ଦନ୍ତି ମାନଵାଃ। ସର୍ଵାନ୍ସୁପରିଣୀତେନ କର୍ମାଣା ତୋଷଯାମ୍ଯହମ୍
ଯେଉଁମାନେ ମୋତେ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି ଓ ଯେଉଁମାନେ ନିନ୍ଦା କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କୁ ମୁଁ ଭଲ କାମ କରି ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ।
ଯେ ଜୀଵନ୍ତି ସ୍ଵଧର୍ମେଣ ସଂଯୁଞ୍ଜନ୍ତି ଚ ପାର୍ଥିଵାଃ। ନ କିଂଚିଦୁପଜୀଵନତି ଦାନ୍ତା ଉତ୍ଥାନସୀଲିନଃ
ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଧର୍ମରେ ଜୀବନ୍ତି ଓ ରାଜା ସହ ଲଗ୍ନ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ୟ କିଛି ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତିନାହିଁ; ସେମାନେ ଶାନ୍ତ ଓ ଉତ୍ସାହୀ।
ଶକ୍ତ୍ଯାଽନ୍ନଦାନଂ ସତତଂ ତିତିକ୍ଷା ଧର୍ମନିତ୍ଯତା। ଯଥାର୍ହଂ ପ୍ରତିପୂଜା ଚ ସର୍ଵଭୂତେଷୁ ଵୈ ଦଯା
ସମ୍ଭବ ଅନୁସାରେ ସଦା ଖାଦ୍ୟ ଦେବା, ସହିବା, ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା, ଯଥାଯୋଗ୍ୟ ସମ୍ମାନ ଓ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀପ୍ରତି ଦୟା।
ତ୍ଯାଗାନ୍ନାନ୍ଯତ୍ର ମର୍ତ୍ଯାନାଂ ଗୁଣାସ୍ତିଷ୍ଠାନ୍ତି ପୂରୁଷେ। ମୃଷାଵାଦଂ ପରିହରେତ୍କୁର୍ଯାତ୍ପ୍ରିଯମଯାଚିତଃ
ତ୍ୟାଗ ଛଡ଼ା ମନୁଷ୍ୟରେ ଗୁଣ ଅଟି ରହିନାହିଁ; ମିଥ୍ୟା କଥା ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ, ଅନୁରୋଧ କଲେ ମିଳୁଥିବା କଥା କରିବା ଉଚିତ।
ନ ଚ କାମାନ୍ନ ସଂରମ୍ଭାନ୍ନ ଦ୍ଵେଷାଦ୍ଧର୍ମମୁତ୍ସୃଜେତ୍। ପ୍ରିଯେ ନାତିଭୃଶଂ ହୃଷ୍ଯେଦପ୍ରିଯେ ନ ଚ ସଂଜ୍ଵରେତ୍
କାମ, କ୍ରୋଧ, ଦ୍ୱେଷ ଦ୍ୱାରା ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ପ୍ରିୟ କଥାରେ ଅତି ଖୁସି ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଅପ୍ରିୟରେ ବି ଦୁଃଖିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ନ ମୁହ୍ଯେଦର୍ଥକୃଚ୍ଛ୍ରେଷୁ ନ ଚ ଧର଼୍ମଂ ପରିତ୍ଯଜେତ୍। କର୍ମ ଚେତ୍କିଂଚିଦନ୍ଯତ୍ସ୍ଯାଦିତରନ୍ନ ତଦାଚରେତ୍
ସମସ୍ୟାରେ ଭ୍ରମିତ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ଧର୍ମକୁ ଛାଡ଼ିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ଅନ୍ୟ କିଛି କାମ ଥିଲେ ତାହା କରିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ।
ଯତ୍କଲ୍ଯାଣମଭିଧ୍ଯାଯେତ୍ତତ୍ରାତ୍ମାନଂ ନିଯୋଜଯେତ୍। ନ ପାପଂ ପ୍ରତି ପାପଃ ସ୍ଯାତ୍ସାଧୁରେଵ ସଦା ଭଵେତ୍
ଯାହା ଭଲ, ସେଠି ନିଜକୁ ଲଗାଇବା ଉଚିତ; ଦୁଷ୍ଟ ପ୍ରତି ଦୁଷ୍ଟ ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, ସଦା ଭଲ ହେବା ଉଚିତ।
ଆତ୍ମନୈଵ ହତଃ ପାପୋ ଯଃ ପାପଂ କର୍ତୁମିଚ୍ଛତି। କର୍ମ ଚୈତଦସାଧୂନାଂ ଵୃଜିନାନାମସାଧୁକମ୍
ଯେଉଁଠି ଦୁଷ୍ଟ କାମ କରିବା ଇଚ୍ଛା ରହିଛି, ସେ ନିଜ ଦ୍ୱାରା ନଷ୍ଟ ହେଉଛି; ଏହି କାମ ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଅସାଧୁ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅନୁଚିତ।
ନ ଧର୍ମୋସ୍ତୀତି ମନ୍ଵାନାଃ ଶୁଚୀନଵହସନ୍ତି ଯେ। ଅଶ୍ରଦ୍ଦଧାନା ଧର୍ମସ୍ ତେ ନଶ୍ଯନ୍ତି ନ ସଂଶଯଃ
ଯେମାନେ ଧର୍ମ ନାହିଁ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି ଏବଂ ପବିତ୍ରମାନେ ଉପହାସ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭକ୍ତି ନଥିବାରୁ ଧର୍ମହୀନ ହୋଇ ପଡନ୍ତି; ଏଥିରେ କିଛି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।
ମହାଦୃତିରିଵାଧ୍ମାତଃ ପାପୋ ଭଵତି ନିତ୍ଯଦା। `ସାଧୁଃ ସନ୍ନତିମାନେଵ ସର୍ଵତ୍ରଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ଯିଏ ସବୁବେଳେ ଅହଂକାରରେ ଫୁଲିଯାଏ, ସେ ପାପୀ ହୁଏ, ଯେପରି ଏକ ବଡ଼ ପାହାଡ଼ ଅତିରିକ୍ତ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ; କିନ୍ତୁ ନିତ୍ୟ ଭଲମାନେ ସବୁଠାରେ ନମ୍ର ରହନ୍ତି।
ମୂଢାନାମଵଲିପ୍ତାନାମସାରଂ ଭାଷିତଂ ଭଵେତ୍। ଦର୍ଶଯନ୍ତ୍ଯନ୍ତରାତ୍ମାନଂ ଦିଵା ରୂପମିଵାଂଶୁମାନ୍
ମୂଢ଼ ଏବଂ ଅଭିମାନୀମାନେ ଯାହା କହନ୍ତି, ସେଥିରେ କିଛି ତତ୍ତ୍ୱ ନାହିଁ; ସେମାନଙ୍କର ଅନ୍ତଃକରଣ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୋଇଯାଏ, ଯେପରି ଦିନେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ନିଜ ଆକାର ଦେଖାଏ।
ନ ଲୋକେ ରାଜତେ ମୂର୍ଖଃ କେଵଲାତ୍ମପ୍ରଶଂସଯା। ଅପିଚେହ ମୃଜାହୀନଃ କୃତଵିଦ୍ଯଃ ପ୍ରକାଶତେ
କେବଳ ନିଜକୁ ପ୍ରଶଂସା କରି ଏକ ମୂଢ଼ ଲୋକ ଜଗତରେ ମହାନ ହୁଏନାହିଁ; ଏଠାରେ ଯଦି ଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟ ପବିତ୍ରତା ନଥାଏ, ସେ ମଧ୍ୟ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏନାହିଁ।