ଚିନ୍ତଯାନଃ ସ ଧର୍ମସ୍ଯ ସୂକ୍ଷ୍ମାଂ ଗତିମଥାବ୍ରଵୀତ୍। ଶ୍ରଦ୍ଦଧାନେନ ଵୈ ଭାଵ୍ଯେ ଗଚ୍ଛାମି ମିଥିଲାମହମ୍
ଧର୍ମର ସୂକ୍ଷ୍ମ ମାର୍ଗ ବିଷୟରେ ଚିନ୍ତା କରି, ସେ କହିଲେ: 'ମୁଁ ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ ମିଥିଳାକୁ ଯିବି।'
କୃତାତ୍ମା ଧର୍ମଵିତ୍ତସ୍ଯାଂ ଵ୍ଯାଧୋ ନିଵସତେ କିଲ। ତଂ ଗଚ୍ଚାମ୍ଯହମଦ୍ଯୈଵ ଧର୍ମଂ ପ୍ରଷ୍ଟୁଂ ତପୋଧନମ୍
ସେହି ସହରରେ ଏମିତି ଜଣେ ଶିକାରୀ ଅଛନ୍ତି, ଯିଏ ଧର୍ମ ଜାଣନ୍ତି ଏବଂ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଛନ୍ତି; ଆଜି ମୁଁ ସେ ତପସ୍ବୀଙ୍କୁ ଧର୍ମ ବିଷୟରେ ପଚାରିବାକୁ ଯିବି।
ଇତିସଂଚିନ୍ତ୍ଯ ମନସା ଶ୍ରଦ୍ଦଧାନଃ ସ୍ତ୍ରିଯା ଵଚଃ। ବଲାକାପ୍ରତ୍ଯଯେନାସୌ ଧର୍ମ୍ଯୈଶ୍ଚ ଵଚନୈଃ ଶୁଭୈଃ
ଏଭଳି ଭାବି, ସେ ନାରୀଙ୍କ କଥା ଓ ବଳାକା ପକ୍ଷୀଙ୍କ ଭରସାଯୋଗ୍ୟ ଉପଦେଶକୁ ମନରେ ଧରି, ଧର୍ମ ପାଇଁ ମନ ଲଗାଇଲେ।
ସଂପ୍ରତସ୍ଥେ ସ ମିଥିଲାଂ କୌତୂହଲସମନ୍ଵିତଃ। ଅତିକ୍ରାମନ୍ନରଣ୍ଯାନି ଗ୍ରାମାଂଶ୍ଚ ନଗରାଣି ଚ
ସେ ଉତ୍ସୁକତାରେ ଭରିଥିବା ମନେ ମିଥିଳାକୁ ଚାଲିଗଲେ, ଜଙ୍ଗଲ, ଗ୍ରାମ ଓ ସହର ଅଟିକି ଯାଇ।
ତତୋ ଜଗାମ ମିଥିଲାଂ ଜନକେନ ସୁରକ୍ଷିତାମ୍। ଧର୍ମସେତୁସମାକୀର୍ଣାଂ ଯଜ୍ଞୋତ୍ସଵଵତୀଂ ଶୁଭାମ୍
ତାପରେ ସେ ଜନକଙ୍କ ରକ୍ଷାଧୀନ ମିଥିଳାକୁ ପହଞ୍ଚିଲେ, ଯେଉଁଠାରେ ଧର୍ମର ସେତୁ ରହିଛି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ଯଜ୍ଞ ଉତ୍ସବ ହେଉଛି।
ଗୋପୁରାଟ୍ଟାଲକଵତୀଂ ହର୍ମ୍ଯପ୍ରାକାରଶୋଭନାମ୍। ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ନଗରୀଂ ରମ୍ଯାଂ ଵିମାନୈର୍ବହୁଭିର୍ଯୁତାମ୍
ସେ ଗୋପୁର, ଉଚ୍ଚ ଦୁର୍ଗ, ଶୋଭାମୟ ମହଳ ଓ ବହୁ ମନ୍ଦିର ଥିବା ସୁନ୍ଦର ସହରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ।
ପଣ୍ଯୈଶ୍ଚ ବହୁଭିର୍ଯୁକ୍ତାଂ ସୁଵିଭକ୍ତମହାପଥାମ୍। ଅଶ୍ଵୈ ରଥୈସ୍ତଥା ନାଗୈର୍ଯୋଧୈଶ୍ଚ ବହୁଭିର୍ଯୁତାମ୍
ସେହି ସହର ଅନେକ ବସ୍ତୁ ବିକ୍ରୟ ହେଉଥିବା, ଭଲଭାବେ ବିଭକ୍ତ ମୁଖ୍ୟ ରାସ୍ତା, ଘୋଡ଼ା, ରଥ, ହାତୀ ଓ ଅନେକ ସେନାନୀରେ ଭରିଥିଲା।
ହୃଷ୍ଟପୁଷ୍ଟଜନାକୀର୍ଣାଂ ନିତ୍ଯୋତ୍ସଵସମାକୁଲାମ୍। ସୋଽପସ୍ଯଦ୍ବହୁଵୃତ୍ତାନ୍ତାଂ ବ୍ରାହ୍ମଣଃ ସମତିକ୍ରମନ୍
ସେହି ସହର ଖୁସି ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଥିବା ଲୋକମାନେ ଭରିଥିଲେ, ସବୁବେଳେ ଉତ୍ସବରେ ବ୍ୟସ୍ତ; ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଅନେକ ଘଟଣା ଦେଖି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଗଲେ।
ଧର୍ମଵ୍ଯାଧମପୃଚ୍ଛଚ୍ଚ ସ ଚାସ୍ଯ କଥିତୋ ଦ୍ଵିଜୈଃ। ଅପଶ୍ଯତ୍ତତ୍ରଗତ୍ଵା ତଂ ସୂନାମଧ୍ଯେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍
ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ଶିକାରୀ ବିଷୟରେ ପଚାରିଲେ, ଏବଂ ସେଠାରେ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ତାଙ୍କୁ କହିଦେଲେ; ସେଠାକୁ ଯାଇ, ସେ ଶିକାରୀଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ସନ୍ତାନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେଖିଲେ।
ମାର୍ଗମାହିପମାଂସାନି ଵିକ୍ରୀଣନ୍ତଂ ତପସ୍ଵିନମ୍। ଆକୁଲତ୍ଵାଚ୍ଚ କ୍ରେତୃଣାମେକାନ୍ତେ ସଂସ୍ଥିତୋ ଦ୍ଵିଜଃ
ସେ ଦେଖିଲେ ଯେ, ସେ ତପସ୍ବୀ ସାପ ଓ ଅନ୍ୟ ପଶୁମାଂସ ବିକ୍ରୟ କରୁଛନ୍ତି; କ୍ରେତାମାନେ ଭିଡ଼ ହୋଇଥିବାରୁ, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏକାନ୍ତରେ ଦାଁଡ଼ି ରହିଲେ।
ସ ତୁ ଜ୍ଞାତା ଦ୍ଵିଜଂ ପ୍ରାପ୍ତଂ ସହସା ସଂଭ୍ରମୋତ୍ଥିତଃ। ଆଜଗାମ ଯତୋ ଵିପ୍ରଃ ସ୍ଥିତ ଏକାନ୍ତଆସନେ
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଆସିଥିବା ଜଣା ପରେ, ଅତି ତ୍ୱରାନ୍ୱିତ ଭାବରେ ଉଠି ଏକାନ୍ତରେ ବସିଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଖକୁ ଗଲା।
ଅଭିଵାଦଯେ ତ୍ଵାଂ ଭଗଵନ୍ସ୍ଵାଗତଂ ତେ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ। ଅହଂ ଵ୍ଯାଧୋ ହି ଭଦ୍ରଂ ତେ କିଂ କରୋମି ପ୍ରଶାଧି ମାମ୍
ସେ ସମ୍ମାନ ସହ କହିଲେ, 'ଭଗବନ୍ତ, ଆପଣଙ୍କୁ ସ୍ୱାଗତ। ଦ୍ବିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଏକ ଶିକାରୀ। ଆପଣଙ୍କୁ ଭଲ ହେଉ। ମୁଁ କଣ କରିପାରିବି? ଆପଣ ଆମକୁ ଆଦେଶ ଦିଅ।'
ଏକପତ୍ନ୍ଯା ଯଦୁକ୍ତୋସି ଗଚ୍ଛ ତ୍ଵଂ ମିଥିଲାମିତି। ଜାନାମ୍ଯେତଦହଂ ସର୍ଵଂ ଯଦର୍ଥଂ ତ୍ଵମିହାଗତଃ
ଏକମାତ୍ର ପତ୍ନୀ ଆପଣଙ୍କୁ ମିଥିଲାକୁ ଯିବାକୁ କହିଛନ୍ତି। ମୁଁ ଏହି ସବୁ ଜାଣିଛି, ଆପଣ କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏଠାକୁ ଆସିଛନ୍ତି ମୁଁ ଜାଣେ।
ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଚ ତସ୍ଯ ତଦ୍ଵାକ୍ଯଂ ସ ଵିପ୍ରୋ ଭୃଶଵିସ୍ମିତଃ। ଦ୍ଵିତୀଯମିଦମାଶ୍ଚର୍ଯମିତ୍ଯଚିନ୍ତଯତ ଦ୍ଵିଜଃ
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଏହି କଥା ଶୁଣି ବହୁତ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲେ, ଚିନ୍ତା କଲେ, 'ଏହା ଆଉ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଘଟଣା!'
ଅଦେଶସ୍ଥଂ ହି ତେ ସ୍ତାନମିତି ଵ୍ଯାଘୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ଦ୍ଵିଜମ୍। ଗୃହଂ ଗଚ୍ଛାଵ ଭଗଵନ୍ଯଦି ତେ ରୋଚତେଽନଘ
ଶିକାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ କହିଲେ, 'ଏଠି ଆପଣଙ୍କ ପାଇଁ ଠିକ୍ ସ୍ଥାନ ନୁହେଁ। ଯଦି ଆପଣଙ୍କୁ ଭଲ ଲାଗେ, ଭଗବନ୍ତ, ଆମ ଘରକୁ ଚଲନ୍ତୁ।'
ବାଢମିତ୍ଯେଵ ତଂ ଵିପ୍ରୋ ହୃଷ୍ଟୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍। ଅଗ୍ରତସ୍ତୁ ଦ୍ଵିଜଂ କୃତ୍ଵା ସ ଜଗାମ ଗୃହଂ ପ୍ରତି
ବ୍ରାହ୍ମଣ ଖୁସି ହୋଇ କହିଲେ, 'ଠିକ୍ ଅଛି।' ଶିକାରୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଆଗରେ ରଖି ନିଜ ଘରକୁ ନେଇ ଚଲିଲେ।
ପ୍ରଵିଶ୍ଯ ଚ ଗୃହଂରମ୍ଯମାସନେନାଭିପୂଜିତଃ। `ଅର୍ଧ୍ଯେଣ ଚ ସ ଵୈ ତେନ ଵ୍ଯାଧେନ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ
ସେ ମନୋହର ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରି, ଶିକାରୀ ତାଙ୍କୁ ଆସନ ଦେଇ ଓ ପାଦ ଧୋଇବା ପାଇଁ ପାଣି ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ପାଦ୍ଯମାଚମନୀଯଂ ଚ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ। ତତଃ ସୁଖୋପଵିଷ୍ସ୍ତଂ ଵ୍ଯାଧଂ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ପାଦ ଧୋଇବା ଓ ଆଚମନ ପାଇଁ ପାଣି ନେଇ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆରାମରେ ବସି ଶିକାରୀଙ୍କୁ କଥା କହିଲେ।
କର୍ମୈତଦ୍ଵୈ ନ ସଦୃଶଂ ଭଵତଃ ପ୍ରତିଭାତି ମେ। ଅନୁତପ୍ଯେ ଭୃଶଂ ତାତ ତଵ ଘୋରେଣ କର୍ମଣା
'ତୁମର କାମ ମୋତେ ଯୋଗ୍ୟ ଲାଗୁନାହିଁ। ମୁଁ ତୁମର ଏହି ଭୟଙ୍କର କାମ ଦେଖି ବହୁତ ଦୁଃଖିତ।'
କୁଲୋଚିତମିଦଂ କର୍ମ ପିତୃପୈତାମହଂ ପରମ୍। ଵର୍ତମାନସ୍ଯ ମେ ଧର୍ମେ ସ୍ଵେ ମନ୍ଯୁଂ ମା କୃଥା ଦ୍ଵିଜ
'ଏହି କାମ ଆମ ପରିବାରର ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ, ପିତା ଓ ପୁରୁଷ ପୁର୍ବ ଥରୁ ଆସିଛି। ମୁଁ ନିଜ ଧର୍ମ ଅନୁସରିବାରେ ଆଛି, ତୁମେ ମୋ ପ୍ରତି କ୍ରୋଧ କରନ୍ତୁ ନାହିଁ, ବ୍ରାହ୍ମଣ।'
ଵିଧାତ୍ରା ଵିହିତଂ ପୂର୍ଵଂ କର୍ମ ସ୍ଵମନୁପାଲଯନ୍। ପ୍ରଯତ୍ନାଚ୍ଚ ଗୁରୂ ଵୃଦ୍ଧୌ ଶୁଶ୍ରୂଷେଽହଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
'ବିଧାତା ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା କାମକୁ ମୁଁ କରୁଛି, ଏବଂ ଚେଷ୍ଟା କରି ମୁଁ ମୋ ଗୁରୁ ଓ ବୃଦ୍ଧମାନଙ୍କୁ ସେବା କରିଛି, ଦ୍ବିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।'
ସତ୍ଯଂ ଵଦେ ନାଭ୍ଯସୂଯେ ଯଥାଶକ୍ତି ଦଦାମି ଚ। ଦେଵତାତିଥିଭୃତ୍ଯାନାମଵଶିଷ୍ଟେନ ଵର୍ତଯେ
'ମୁଁ ସତ୍ୟ କହେ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ଇର୍ଷ୍ୟା କରେନି, ଏବଂ ଯେତେକି ଶକ୍ତି ଅଛି ଦେଇଥାଏ। ଅବଶିଷ୍ଟ ଜିନିଷରେ ଦେବତା, ଅତିଥି ଓ ଦାସମାନଙ୍କୁ ପାଳନ କରେ।'
ନ କୁତ୍ସଯାମ୍ଯହଂ କିଂଚିନ୍ନ ଗର୍ହେ ବଲଵତ୍ତରମ୍। କୃତମନ୍ଵେତି କର୍ତାରଂ ପୁରା କର୍ମ ଦ୍ଵିଜେତ୍ତମ
'ମୁଁ କିଛିକୁ ଅବମାନ କରେନି, ଏବଂ ଶକ୍ତିଶାଳୀ କାମକୁ ଦୋଷ ଦେଇନି। କାର୍ଯ୍ୟ ପୂର୍ବରୁ କରିଥିବା କାର୍ଯ୍ୟକାରୀଙ୍କୁ ଅନୁସରେ, ଦ୍ବିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।'
କୃଷିଗୋରକ୍ଷ୍ଯଵାଣିଜ୍ଯମିହ ଲୋକସ୍ଯ ଜୀଵନମ୍। ଦଣ୍ଡନୀତିସ୍ତ୍ରଯୋ ଵିଦ୍ଯା ତେନ ଲୋକୋ ଭଵତ୍ଯୁତ
'ଏଠାରେ ଲୋକମାନଙ୍କର ଜୀବିକା ହେଉଛି ଚାଷ, ଗୋପାଳନ ଓ ବ୍ୟବସାୟ। ଏହି ତିନିଟି ସହ ଦଣ୍ଡନୀତି ଜଗତକୁ ପାଳନ କରେ।'
କର୍ମ ଶୂଦ୍ରେ କୃଷିର୍ଵୈଶ୍ଯେ ସଂଗ୍ରାମଃ କ୍ଷତ୍ରିଯେ ସ୍ମୃତଃ। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯତପୋମନ୍ତ୍ରାଃ ସତ୍ଯଂ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣେ ସଦା
'ଚାଷ ଶୂଦ୍ରଙ୍କର କାମ, ବ୍ୟବସାୟ ବୈଶ୍ୟଙ୍କର, ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷତ୍ରୀୟଙ୍କର; ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଇଁ ସଦା ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ତପ, ମନ୍ତ୍ର ଓ ସତ୍ୟ।'
ରାଜା ପ୍ରଶାସ୍ତି ଧର୍ମେଣ ସ୍ଵକର୍ମନିରତାଃ ପ୍ରଜାଃ। ଵିକର୍ମାଣଶ୍ଚ ଯେ କେଚିତ୍ତାନ୍ଯୁନକ୍ତି ସ୍ଵକର୍ମସୁ
'ରାଜା ଧର୍ମରେ ଲୋକମାନେ ନିଜ କାମରେ ଲଗିଥିବାବେଳେ ଶାସନ କରନ୍ତି; ଯେମାନେ ଭୁଲ କାମ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ କାମରୁ ବାରଣ କରନ୍ତି।'
ଭେତଵ୍ଯଂ ହି ସଦା ରାଜ୍ଞାଂ ପ୍ରଜାନାମଧିପା ହିତେ। ମାରଯନ୍ତି ଵିକର୍ମସ୍ଥଂ ଲୁବ୍ଧା ମୃଗମିଵେଷୁଭିଃ
'ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳରେ ନିରତ ରାଜାମାନେ ସଦା ଭୟଭୀତ ହେବା ଉଚିତ; ତେମାନେ ଅନ୍ୟାୟ କାରୀ, ଲୋଭୀକୁ ଶିକାରୀ ଜଣେ ପ୍ରାଣୀକୁ ଅସ୍ତ୍ରରେ ମାରିଥିବା ପରି ମାରନ୍ତି।'
ଜନକସ୍ଯେହ ଵିପ୍ରର୍ଷେ ଵିକର୍ମସ୍ଥୋ ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ସ୍ଵକର୍ମନିରତା ଵର୍ଣାଶ୍ଚତ୍ଵାରୋପି ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
'ଜନକଙ୍କ ରାଜ୍ୟରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷି, କୌଣସି ଅନ୍ୟାୟ କାରୀ ନାହିଁ; ଚାରିଟି ଜାତି ସବୁ ନିଜ କାମରେ ଲଗିଥାନ୍ତି, ଦ୍ବିଜମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।'
ସ ଏଷ ଜନକୋ ରାଜା ଦୁର୍ଵୃତ୍ତମପି ଚେତ୍ସୁତମ୍। ଦଣ୍ଡ୍ଯଂ ଦଣ୍ଡେ ନିକ୍ଷିପତି ଯଥା ନ ଗ୍ଲାତି ଧାର୍ମିକମ୍
ଏହି ରାଜା ଜନକ, ନିଜ ପୁଅ ଦୁଷ୍ଟ କାମ କଲେ ମଧ୍ୟ, ନ୍ୟାୟ ଅନୁସାରେ ଦଣ୍ଡ ଦେଇଥାନ୍ତି, ଯେଉଁଥିରେ ଧର୍ମପରାୟଣ ଲୋକମାନେ କଷ୍ଟ ଭୋଗିବାକୁ ପଡ଼ିନାହିଁ।
ସୁଯୁକ୍ତଚାରୋ ନୃପତିଃ ସର୍ଵଂ ଧର୍ମେଣ ପଶ୍ଯତି। ଶ୍ରୀଶ୍ଚ ରାଜ୍ଯଂ ଚ ଦଣ୍ଡଶ୍ଚ କ୍ଷତ୍ରିଯାଣାଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ରାଜା ଭଲ ବୁଦ୍ଧିରେ ସବୁ କଥାକୁ ଧର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଦେଖନ୍ତି; ଧନ, ରାଜ୍ୟ ଓ ଦଣ୍ଡ କ୍ଷତ୍ରିୟମାନଙ୍କର, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।