କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା ନାତ୍ଯଶ୍ନାନ୍ନାପି ଚାପିଵତ୍। ତଂ ସର୍ଵଭାଵୋପଗତା ପତିଶୁଶ୍ରୂଷଣେ ରତା
କାମରେ, ମନେ ଓ କଥାରେ, ସେ କେବେ ବେଶି ନ ଖାଇଥିଲେ, କେବେ କମ୍ ନ ଖାଇଥିଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପତିସେବାରେ ଲିନ ଥିଲେ।
ସାଧ୍ଵାଚାରା ଶୁଚିର୍ଦକ୍ଷା କୁଟୁମ୍ବସ୍ଯ ହିତୈଷିଣୀ। ଭର୍ତୁଶ୍ଚାପି ହିତଂ ଯତ୍ତତ୍ସତତଂ ସାଽନୁଵର୍ତତେ
ସେ ନାରୀ ନୀତିଶୀଳୀ, ପବିତ୍ର, ଦକ୍ଷ ଓ ପରିବାରର ଭଲରେ ଚିନ୍ତାଶୀଳ ଥିଲେ; ପତିଙ୍କର ଭଲ ଯାହା, ସେ ସଦା ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ।
ଦେଵତାତିଥିଭୃତ୍ଯାନାଂ ଶ୍ଵଶ୍ରୂଶ୍ଵଶୁରଯୋସ୍ତଥା। ଶୁଶ୍ରୂଷଣପରା ନିତ୍ଯଂ ସତତଂ ସଂଯତେନ୍ଦ୍ରିଯା
ସେ ସଦା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଦେବତା, ଅତିଥି, ଦାସଦାସୀ ଓ ଶ୍ୱଶୁର-ଶ୍ୱଶ୍ରୁଙ୍କ ସେବାରେ ଲାଗିଥିଲେ।
ସା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ତଦା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଂସ୍ଥିତଂ ଭୈକ୍ଷକାଙ୍କ୍ଷିଣମ୍। କୁର୍ଵତୀ ପତିଶୁଶ୍ରୂଷାଂ ସସ୍ମାରାଥ ଶୁଭେକ୍ଷଣା
ସେତେବେଳେ, ଭିକ୍ଷା ଆଶାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ପତିଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିବା ସେ ଶୁଭ ଦୃଷ୍ଟି ନାରୀ ତାଙ୍କୁ ମନେ ପକାଇଲେ।
ଵ୍ରୀଡିତା ସାଽଭଵତ୍ସାଧ୍ଵୀ ତଦା ଭରତସତ୍ତମ। ଭିକ୍ଷାମାଦାଯ ଵିପ୍ରାଯ ନିର୍ଜଗାମ ଯଶସ୍ଵିନୀ
ସେ ସତୀ ନାରୀ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ, ଭିକ୍ଷା ନେଇ, ମହାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଖକୁ ବାହାରିଗଲେ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ।
କିମିଦଂ ଭଵତି ତ୍ଵଂ ମାଂ ତିଷ୍ଠେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵରାଙ୍ଗନେ। ଉପରୋଧଂ କୃତଵତୀ ନ ଵିସର୍ଜିତଵତ୍ଯସି
‘ଏହା କଣ ହେଲା, ମହିଳା? ତୁମେ ମୋତେ ରୁହିବାକୁ କହିଥିଲ, କିନ୍ତୁ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଦେଲ ନାହିଁ, ବିଳମ୍ବ କଲ’ ବୋଲି ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠାଙ୍ଗନାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣଂ କ୍ରୋଧସଂତପ୍ତଂ ଜ୍ଵଲନ୍ତମିଵ ତେଜସା। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସାଧ୍ଵୀ ମନୁଷ୍ଯେନ୍ଦ୍ରସାନ୍ତ୍ଵପୂର୍ଵଂ ଵଚୋଽବ୍ରଵୀତ୍
କ୍ରୋଧରେ ଦହୁଥିବା, ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ସତୀ ନାରୀ ପ୍ରଥମେ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ, ହେ ମନୁଷ୍ୟମଣ୍ଡଳରାଜ।
କ୍ଷମସ୍ଵଵିପ୍ରପ୍ରଵର କ୍ଷମସ୍ଵ ସ୍ତ୍ରୀଜଡାତ୍ମତାମ୍। ପ୍ରସୀଦ ଭଗଵନ୍ମହ୍ଯଂ କୃପାଂ କୁରୁ ମଯି ଦ୍ଵିଜ
‘ମୋତେ ଖ୍ଷମା କରନ୍ତୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନାରୀର ମୂଢ଼ତାକୁ ଖ୍ଷମା କରନ୍ତୁ; ଦୟା କରନ୍ତୁ, ଭଗବନ୍, ମୋପରି କୃପା କରନ୍ତୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।’
କ୍ଷନ୍ତୁମର୍ହସି ମେ ଵିଦ୍ଵନ୍ଭର୍ତା ମେ ଦୈଵତଂ ମହତ୍। ସ ଚାପି କ୍ଷୁଧିତଃ ଶ୍ରାନ୍ତଃ ପ୍ରାପ୍ତଃ ଶୁଶ୍ରୂଷିତୋମଯା
‘ମୋତେ ଖ୍ଷମା କରନ୍ତୁ, ହେ ପଣ୍ଡିତ, ମୋର ପତି ମୋର ପାଇଁ ମହାଦେବତା; ସେ ଭୋକା ଓ କ୍ଲାନ୍ତ ଥିଲେ, ତେଣୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ସେବା କରିଥିଲି।’
ବ୍ରାହ୍ମଣଆ ନ ଗରୀଯାଂସୋ ଗରୀଯାଂସ୍ତେ ପତିଃ କୃତଃ। ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମେ ଵର୍ତନ୍ତୀ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଵମନ୍ଯସେ
‘ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପତିଠାରୁ ବଡ଼ ନୁହଁନ୍ତି; ମୋ ପାଇଁ ପତି ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମ ଅନୁସରି, ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଅବହେଳା କରେନି।’
ଇନ୍ଦ୍ରୋଽପ୍ଯେଷାଂ ପ୍ରଣମତେ କିଂ ପୁନର୍ମାନଵୋ ଭୁଵି। ଅଵଲିପ୍ତେ ନ ଜାନୀଷେ ଵୃଦ୍ଧାନାଂ ନ ଶ୍ରୁତଂ ତ୍ଵଯା
‘ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି; ତେବେ ମଣିଷମାନେ କଣ କରିପାରିବେ? ତୁମେ ଅହଂକାରରେ ଏହି କଥା ଜାଣ ନାହାଁ, ବୃଦ୍ଧମାନେ କହିଥିବା ଶିକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ଶୁଣ ନାହାଁ।’
ବ୍ରାହ୍ମଣା ହ୍ଯଗ୍ନିସଦୃଶା ଦହେଯୁଃ ପୃଥିଵୀମପି। `ସପର୍ଵତଵନଦ୍ଵୀପାଂ କ୍ଷିପ୍ରମେଵାଵମାନିତାଃ
‘ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଗ୍ନି ସମାନ; ଯଦି ଅବମାନିତ ହେବେ, ସେମାନେ ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ, ଦ୍ୱୀପ ସହିତ ପୃଥିବୀକୁ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଦହିପାରିବେ।’
[ନାହଂ ବଲାକା ଵିପ୍ରର୍ଷେ ତ୍ଯଜ କ୍ରୋଧଂ ତପୋଧନ। ଅନଯା କ୍ରୁଦ୍ଧଯା ଦୃଷ୍ଟ୍ଯା କ୍ରୁଦ୍ଧଃ କିଂ ମାଂ କରିଷ୍ଯସି]
‘ମୁଁ କୌଣସି ବକ ନୁହେଁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷି, କ୍ରୋଧ ଛାଡ଼, ହେ ତପସ୍ୱୀ। ଏହି କ୍ରୋଧିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତୁମେ କ୍ରୋଧ କରି, ମୋତେ କଣ କରିପାରିବେ?’
ନାଵଜାନାମ୍ଯହଂ ଵିପ୍ରାନ୍ଦେଵୈସ୍ତୁଲ୍ଯାନ୍ମନସ୍ଵିନଃ। ଅପରାଧମିମଂ ଵିପ୍ର କ୍ଷନ୍ତୁମର୍ହସି ମେଽନଘ
‘ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଦେବତା ସମାନ ଭାବି ଅବମାନ କରେନି। ଏହି ଅପରାଧକୁ ମୋତେ ଖ୍ଷମା କରନ୍ତୁ, ହେ ନିର୍ମଳ।’
ଜାନାମି ତେଜୋ ଵିପ୍ରାଣଆଂ ମହାଭାଗ୍ଯଂ ଚ ଧୀମତାମ୍। ଅପେଯଃ ସାଗରଃ କ୍ରୋଧାତ୍କୃତୋ ହି ଲଵଣୋଦକଃ
ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କର ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟକୁ ଜାଣେ। ସାଗର ଅପରାଜିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଲୁଣପାଣି ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ତଥୈଵ ଦୀପ୍ତତପସାଂ ମୁନୀନାଂ ଭାଵିତାତ୍ମନାମ୍। ଯେଷାଂ କ୍ରୋଧାଗ୍ନିରଦ୍ଯାପି ସମୁଦ୍ରେ ନୋପଶାମ୍ଯତି। `କସ୍ତାନ୍ପରିଭଵେନ୍ମୂଢୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାନମିତୌଜସଃ
ଏହିପରି ତପସ୍ଵୀ ଓ ପବିତ୍ର ମନ୍ଦିର ମୁନିମାନଙ୍କର କ୍ରୋଧର ଅଗ୍ନି ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସାଗରରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇନାହିଁ। ଏମିତି ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ କେଉଁ ମୂର୍ଖ ଉପେକ୍ଷା କରିପାରିବ?
ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ପରିଭଵାଦ୍ଵାତାପିଃ ସୁଦୁରାତ୍ମଵାନ୍। ଅଗସ୍ତ୍ଯମୃଷିମାସାଦ୍ଯ ଜୀର୍ଣଃ କ୍ରୂରୋ ମହାସୁରଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିବାରୁ ଦୁଷ୍ଟ ଓ କ୍ରୁର ଦାନବ ବାତାପି, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା।
ବହୁପ୍ରଭାଵାଃ ଶ୍ରୂଯନ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍। କ୍ରୋଧଃ ସୁଵିପୁଲୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ପ୍ରସାଦଶ୍ଚ ମହାତ୍ମନାମ୍। ଅସ୍ମିଂସ୍ତ୍ଵତିକ୍ରମେ ବ୍ରହ୍ମନ୍କ୍ଷନ୍ତୁମର୍ହସି ମେଽନଘ
ବଡ଼ ଆତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଅନେକ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତି ବିଶ୍ୱରେ ଶୁଣାଯାଏ। ସେମାନଙ୍କର କ୍ରୋଧ ବଡ଼, ଦୟା ମଧ୍ୟ ବଡ଼। ଏହି ଅପରାଧରେ, ହେ ନିର୍ମଳ, ଆପଣ ମୋତେ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ।
ପତିଶୁଶ୍ରୂଷଯା ଧର୍ମୋ ଯ ସ ମେ ରୋଚତେ ଦ୍ଵିଜ। ଦୈଵତେଷ୍ଵପି ସର୍ଵେଷୁ ଭର୍ତା ମେ ଦୈଵତଂ ପରମ୍
ପତିଙ୍କୁ ସେବା କରିବାରେ ଯେ ଧର୍ମ ଅଛି, ସେଇ ମୋତେ ପସନ୍ଦ। ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୋର ପତି ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା।
ଅଵିଶେଷେଣ ତସ୍ଯାହଂ କୁର୍ଯାଂ ଧର୍ମଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ। ଶୁଶ୍ରୂଷାଯାଃ ଫଲଂ ପଶ୍ଯ ପତ୍ଯୁର୍ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯାଦୃଶମ୍
ମୁଁ ସେଠି କେବେ ଭେଦ କରିନାହିଁ, ସେଇ ପତିଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମ କରିବି। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପତିସେବାର ଫଳ କେମିତି ଦେଖନ୍ତୁ।
ବଲାକା ହି ତ୍ଵଯା ଦଗ୍ଧା ରୋଷାତ୍ତଦ୍ଵିଦିତଂ ମଯା। କ୍ରୋଧଃ ଶତ୍ରୁଃ ଶରୀରସ୍ଥୋ ମନୁଷ୍ଯାଣାଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ
ତୁମେ କ୍ରୋଧରେ ବଳାକାକୁ ଜଳାଇଦେଲା ବୋଲି ମୁଁ ଜାଣେ। କ୍ରୋଧ ମଣିଷର ଦେହରେ ଥିବା ଏକ ଶତ୍ରୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ମାସ୍ମ କ୍ରୁଧ୍ଯୋ ବଲାକେଵ ନ ଵଧ୍ଯାଽସ୍ମି ପତିଵ୍ରତା'। ଯଃ କ୍ରୋଧମୋହୌ ତ୍ଯଜତି ତଂ ଦେଵା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଵିଦୁଃ
ବଳାକା ପ୍ରତି ଯେପରି କ୍ରୋଧ କଲା, ସେପରି ମୋପ୍ରତି କ୍ରୋଧ କରନ୍ତୁନାହିଁ। ମୁଁ ପତିବ୍ରତା, ମୋତେ ମାରିବାଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ। ଯିଏ କ୍ରୋଧ ଓ ମୋହକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ, ଦେବତାମାନେ ସେଉଁଠିକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ଯୋ ଵଦେଦିହ ସତ୍ଯାନି ଗୁରୁଂ ସଂତୋଷଯେତ ଚ। ହିଂସିତଶ୍ଚ ତ ହିଂସେତ ତଂ ଦେଵା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଵିଦୁଃ
ଯିଏ ସତ୍ୟ କହେ ଓ ଗୁରୁଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରେ, ଏବଂ ନିଜେ ଆଘାତ ପାଇଲେ ମଧ୍ୟ କାହାକୁ ଆଘାତ ନଦିଏ—ଦେବତାମାନେ ସେଉଁଠିକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ଜିତେନ୍ଦ୍ରିଯୋ ଧର୍ମପରଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯନିରତଃ ଶୁଚିଃ। କାମକ୍ରୋଧୌ ଵଶୌ ଯସ୍ଯ ତଂ ଦେଵା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଵିଦୁଃ
ଯିଏ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଜୟ କରିଛି, ଧର୍ମରେ ଲାଗିଛି, ନିଜ ପାଠ ପଢ଼ିବାରେ ଲାଗିଛି, ପବିତ୍ର ଓ ଯାହାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ଓ କ୍ରୋଧ ନିୟନ୍ତ୍ରଣରେ—ଦେବତାମାନେ ସେଉଁଠିକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ଯସ୍ଯ ଚାତ୍ମସମୋ ଲୋକୋ ଧର୍ମଜ୍ଞସ୍ଯ ମନସ୍ଵିନଃ। ସର୍ଵଧର୍ମେଷୁ ଚରତସ୍ତଂ ଦେଵା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଵିଦୁଃ
ଯିଏ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ନିଜ ପରି ଭାବେ ଦେଖେ, ଧର୍ମ ଜାଣେ, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ସମସ୍ତ ଧର୍ମ ଅନୁସରଣ କରେ—ଦେବତାମାନେ ସେଉଁଠିକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ଯୋଽଧ୍ଯାପଯେଦଧୀଯୀତ ଯଜେଦ୍ଵା ଯାଜଯୀତ ଵା। ଦଦ୍ଯାଦ୍ଵାଽପି ଯଥାଶକ୍ତି ତଂ ଦେଵା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଵିଦୁଃ
ଯିଏ ପଢ଼ାଏ କିମ୍ବା ପଢ଼େ, ଯଜ୍ଞ କରେ କିମ୍ବା କରାଏ, କିମ୍ବା ନିଜ ଶକ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଦାନ କରେ—ଦେବତାମାନେ ସେଉଁଠିକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ବ୍ରାହ୍ମଚାରୀ ଵଦାନ୍ଯୋ ଯୋପ୍ଯଧୀଯାଦ୍ଦ୍ଵିଜପୁଙ୍ଗଵଃ। ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଵାନମତ୍ତୋ ଵୈ ତଂ ଦେଵା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଵିଦୁଃ
ଯିଏ ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଦାନଶୀଳ ଓ ଶିକ୍ଷାରେ ଲାଗିଛି, ନିଜ ପାଠ ପଢ଼ିବାରେ ଲାଗିଛି ଓ ଅହଂକାର ନାହିଁ—ଦେବତାମାନେ ସେଉଁଠିକୁ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।
ଯଦ୍ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ କୁଶଲଂ ତଦେଷାଂ ପରିକୀର୍ତଯେତ୍। ସତ୍ଯଂ ତଥା ଵ୍ଯାହରତାଂ ନାନୃତେ ରମତେ ମନଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଯାହା ଭଲ, ସେଉଁଠି ସେ କହିବା ଉଚିତ। ସେ ସତ୍ୟ କହିବାରେ ମନ ରଖେ, ଅସତ୍ୟରେ କେବେ ଆସକ୍ତ ହୁଏନାହିଁ।
ଧନଂ ତୁ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯାହୁଃ ସ୍ଵାଧ୍ଯାଯଂ ଦମମାର୍ଜଵମ୍। ଇନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ନିଗ୍ରହଂ ଚ ଶାଶ୍ଵତଂ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କର ଧନ ହେଉଛି ନିଜ ପାଠ ପଢ଼ିବା, ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଓ ସରଳତା, ଏବଂ ସଦା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ, ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ସତ୍ଯାର୍ଜଵେ ଧର୍ମମାହୁଃ ପରଂ ଧର୍ମଵିଦୋ ଜନାଃ। ଦୁର୍ଜ୍ଞେଯଃ ଶାଶ୍ଵତୋ ଧର୍ମଃ ସ ଚ ସତ୍ଯେ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତଃ
ଧର୍ମ ଜାଣିଥିବା ଲୋକମାନେ କହନ୍ତି, ସତ୍ୟ ଓ ସରଳତାରେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଧର୍ମ ଅଛି। ଚିରନ୍ତନ ଧର୍ମ ବୁଝିବା କଷ୍ଟକର, ଏହା ସତ୍ୟରେ ଭିତି ରଖିଛି।