ଉପରିଷ୍ଟାଚ୍ଚ ଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ବଲାକା ସଂନ୍ଯଲୀଯତ। ତଯା ପୁରୀଷମୁତ୍ସୃଷ୍ଟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ତଦୋପରି
ସେ ଗଛ ଉପରେ ଏକ ମାଦାନ୍ତି ଚିଲିକା ଆସି ବସିଥିଲା, ଏବଂ ସେ ଚିଲିକା ତାର ମଳ ତଳେ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡିଦେଲା।
ସମଵେକ୍ଷ୍ଯତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସମମଧ୍ଯାଯତ ଦ୍ଵିଜଃ। `ତାଂ ବଲକାଂ ମହାରାଜ ନିଲୀନାଂ ନଗମୂର୍ଧନି
ଏହା ଦେଖି ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଏବଂ ଗଛ ମୁଣ୍ଡରେ ଲୁଚିଥିବା ଚିଲିକାକୁ ତକି ରହିଲେ, ହେ ମହାରାଜ।
ଭୃଶଂ କ୍ରୋଧାଭିଭୂତେନ ବଲାକା ସା ନିରୀକ୍ଷିତା। ଅପଧ୍ଯାତା ଚ ଵିପ୍ରେଣ ନ୍ଯପତଦ୍ଧରଣୀତଲେ
ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚିଲିକାକୁ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତକିଲେ, ଏବଂ ମନରେ ଅଭିଚାର କରି ତାକୁ ମାରିଦେଲେ, ଯାହା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା।
ବଲାକାଂ ପତିତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଗତସତ୍ଵାମଚେତନାମ୍। କାରୁଣ୍ଯାଦଭିସଂତପ୍ତଃ ପର୍ଯଶୋଚତ ତାଂ ଦ୍ଵିଜଃ। ଅକାର୍ଯଂ କୃତଵାନସ୍ମି ଦ୍ଵେଷରାଗବଲାତ୍କୃତଃ
ମୃତ ଓ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିବା ଚିଲିକାକୁ ଦେଖି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୟା ଓ ଅନୁତାପରେ ଭରିଗଲେ, ଏବଂ ଦୁଃଖ କରି କହିଲେ, 'ମୁଁ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ବଶ ହୋଇ ଭୁଲ କାମ କରିଦେଲି।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତାଵ ବହୁଶୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ଗ୍ରାମଂ ଭୈକ୍ଷାଯ ସଂଶ୍ରିତଃ। ଗ୍ରାମେ ଶୁଚୀନି ପ୍ରଚରନ୍କୁଲାନି ଭରତର୍ଷଭ
ଏଭଳି ବାରମ୍ବାର ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭିକ୍ଷା ପାଇଁ ଗ୍ରାମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ପରିବାରମାନଙ୍କ ଘରେ ଘରେ ଘୁଞ୍ଚିଲେ, ହେ ଭାରତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଦେହୀତି ଯାଚମାନୋଽସୌ ତିଷ୍ଠେତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସ୍ତ୍ରିଯା ତତଃ। ଶୌଚଂ ତୁ ଯାଵତ୍କୁରୁତେ ଭାଜନସ୍ଯ କୁଟୁମ୍ବିଵୀ
ସେ 'ଦିଅ' ବୋଲି ଭିକ୍ଷା ମାଗୁଥିବାବେଳେ, ଘରର ଗୃହଣୀ କହିଲେ, 'ଅପେକ୍ଷା କର', ଏବଂ ସେ ପରିବାର ପାଇଁ ପାତ୍ର ଧୁଅଉଥିଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ରାଜନ୍କ୍ଷୁଧାସଂପୀଡିତୋ ଭୃଶମ୍। ଭର୍ତା ପ୍ରଵିଷ୍ଟଃ ସହସା ତସ୍ଯା ଭରତସତ୍ତମ
ଏହି ସମୟରେ, ରାଜା, ଭୟଙ୍କର ଭୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ହଠାତ୍ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ସା ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପତିଂ ସାଧ୍ଵୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଵ୍ଯପହାଯ ତମ୍। ପାଦ୍ଯମାଚମନୀଯଂ ଵୈ ଦଦୌ ଭର୍ତୁସ୍ତଥାଽଽସନମ୍
ସେ ସତୀ ନାରୀ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ଦେଖି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ପତିଙ୍କୁ ପାଦଧୋଇବା ପାଇଁ ପାଣି, ଅଚମନ ପାଇଁ ପାଣି ଓ ବସିବାକୁ ଆସନ ଦେଲେ।
ପ୍ରହ୍ଵା ପର୍ଯଚରଚ୍ଚାପି ଭର୍ତାରମସିତେକ୍ଷଣା। ଆହାରେଣାଥ ଭକ୍ଷ୍ଯୈଶ୍ଚ ଵାକ୍ଯୈଃ ସୁମଧୁରୈସ୍ତଥା
କଳା ଚକ୍ଷୁଅଳି ସେ ନାରୀ ନମ୍ରତାରେ ପତିଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ, ମିଠା ମିଠା ଭୋଜ୍ୟ ଓ ମଧୁର କଥାରେ ସେବା କଲେ।
ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟଂ ଭାଵିତା ଭର୍ତୁର୍ଭୁଙ୍କ୍ତେ ନିତ୍ଯଂ ଯୁଧିଷ୍ଠିର। ଦୈଵତଂ ଚ ପତିଂ ମେନେ ଭର୍ତୁଶ୍ଚିତ୍ତାନୁସାରିଣୀ
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ସେ ସତୀ ନାରୀ ସଦା ପତିଙ୍କର ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ, ପତିଙ୍କୁ ଦେବତା ଭାବି, ତାଙ୍କର ମନକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ।
କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା ନାତ୍ଯଶ୍ନାନ୍ନାପି ଚାପିଵତ୍। ତଂ ସର୍ଵଭାଵୋପଗତା ପତିଶୁଶ୍ରୂଷଣେ ରତା
କାମରେ, ମନେ ଓ କଥାରେ, ସେ କେବେ ବେଶି ନ ଖାଇଥିଲେ, କେବେ କମ୍ ନ ଖାଇଥିଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପତିସେବାରେ ଲିନ ଥିଲେ।
ସାଧ୍ଵାଚାରା ଶୁଚିର୍ଦକ୍ଷା କୁଟୁମ୍ବସ୍ଯ ହିତୈଷିଣୀ। ଭର୍ତୁଶ୍ଚାପି ହିତଂ ଯତ୍ତତ୍ସତତଂ ସାଽନୁଵର୍ତତେ
ସେ ନାରୀ ନୀତିଶୀଳୀ, ପବିତ୍ର, ଦକ୍ଷ ଓ ପରିବାରର ଭଲରେ ଚିନ୍ତାଶୀଳ ଥିଲେ; ପତିଙ୍କର ଭଲ ଯାହା, ସେ ସଦା ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ।
ଦେଵତାତିଥିଭୃତ୍ଯାନାଂ ଶ୍ଵଶ୍ରୂଶ୍ଵଶୁରଯୋସ୍ତଥା। ଶୁଶ୍ରୂଷଣପରା ନିତ୍ଯଂ ସତତଂ ସଂଯତେନ୍ଦ୍ରିଯା
ସେ ସଦା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଦେବତା, ଅତିଥି, ଦାସଦାସୀ ଓ ଶ୍ୱଶୁର-ଶ୍ୱଶ୍ରୁଙ୍କ ସେବାରେ ଲାଗିଥିଲେ।
ସା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ତଦା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଂସ୍ଥିତଂ ଭୈକ୍ଷକାଙ୍କ୍ଷିଣମ୍। କୁର୍ଵତୀ ପତିଶୁଶ୍ରୂଷାଂ ସସ୍ମାରାଥ ଶୁଭେକ୍ଷଣା
ସେତେବେଳେ, ଭିକ୍ଷା ଆଶାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ପତିଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିବା ସେ ଶୁଭ ଦୃଷ୍ଟି ନାରୀ ତାଙ୍କୁ ମନେ ପକାଇଲେ।
ଵ୍ରୀଡିତା ସାଽଭଵତ୍ସାଧ୍ଵୀ ତଦା ଭରତସତ୍ତମ। ଭିକ୍ଷାମାଦାଯ ଵିପ୍ରାଯ ନିର୍ଜଗାମ ଯଶସ୍ଵିନୀ
ସେ ସତୀ ନାରୀ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ, ଭିକ୍ଷା ନେଇ, ମହାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଖକୁ ବାହାରିଗଲେ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ।
କିମିଦଂ ଭଵତି ତ୍ଵଂ ମାଂ ତିଷ୍ଠେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵରାଙ୍ଗନେ। ଉପରୋଧଂ କୃତଵତୀ ନ ଵିସର୍ଜିତଵତ୍ଯସି
‘ଏହା କଣ ହେଲା, ମହିଳା? ତୁମେ ମୋତେ ରୁହିବାକୁ କହିଥିଲ, କିନ୍ତୁ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଦେଲ ନାହିଁ, ବିଳମ୍ବ କଲ’ ବୋଲି ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠାଙ୍ଗନାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣଂ କ୍ରୋଧସଂତପ୍ତଂ ଜ୍ଵଲନ୍ତମିଵ ତେଜସା। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସାଧ୍ଵୀ ମନୁଷ୍ଯେନ୍ଦ୍ରସାନ୍ତ୍ଵପୂର୍ଵଂ ଵଚୋଽବ୍ରଵୀତ୍
କ୍ରୋଧରେ ଦହୁଥିବା, ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ସତୀ ନାରୀ ପ୍ରଥମେ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ, ହେ ମନୁଷ୍ୟମଣ୍ଡଳରାଜ।
କ୍ଷମସ୍ଵଵିପ୍ରପ୍ରଵର କ୍ଷମସ୍ଵ ସ୍ତ୍ରୀଜଡାତ୍ମତାମ୍। ପ୍ରସୀଦ ଭଗଵନ୍ମହ୍ଯଂ କୃପାଂ କୁରୁ ମଯି ଦ୍ଵିଜ
‘ମୋତେ ଖ୍ଷମା କରନ୍ତୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନାରୀର ମୂଢ଼ତାକୁ ଖ୍ଷମା କରନ୍ତୁ; ଦୟା କରନ୍ତୁ, ଭଗବନ୍, ମୋପରି କୃପା କରନ୍ତୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।’
କ୍ଷନ୍ତୁମର୍ହସି ମେ ଵିଦ୍ଵନ୍ଭର୍ତା ମେ ଦୈଵତଂ ମହତ୍। ସ ଚାପି କ୍ଷୁଧିତଃ ଶ୍ରାନ୍ତଃ ପ୍ରାପ୍ତଃ ଶୁଶ୍ରୂଷିତୋମଯା
‘ମୋତେ ଖ୍ଷମା କରନ୍ତୁ, ହେ ପଣ୍ଡିତ, ମୋର ପତି ମୋର ପାଇଁ ମହାଦେବତା; ସେ ଭୋକା ଓ କ୍ଲାନ୍ତ ଥିଲେ, ତେଣୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ସେବା କରିଥିଲି।’
ବ୍ରାହ୍ମଣଆ ନ ଗରୀଯାଂସୋ ଗରୀଯାଂସ୍ତେ ପତିଃ କୃତଃ। ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମେ ଵର୍ତନ୍ତୀ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଵମନ୍ଯସେ
‘ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପତିଠାରୁ ବଡ଼ ନୁହଁନ୍ତି; ମୋ ପାଇଁ ପତି ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମ ଅନୁସରି, ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଅବହେଳା କରେନି।’
ଇନ୍ଦ୍ରୋଽପ୍ଯେଷାଂ ପ୍ରଣମତେ କିଂ ପୁନର୍ମାନଵୋ ଭୁଵି। ଅଵଲିପ୍ତେ ନ ଜାନୀଷେ ଵୃଦ୍ଧାନାଂ ନ ଶ୍ରୁତଂ ତ୍ଵଯା
‘ଇନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରନ୍ତି; ତେବେ ମଣିଷମାନେ କଣ କରିପାରିବେ? ତୁମେ ଅହଂକାରରେ ଏହି କଥା ଜାଣ ନାହାଁ, ବୃଦ୍ଧମାନେ କହିଥିବା ଶିକ୍ଷା ମଧ୍ୟ ଶୁଣ ନାହାଁ।’
ବ୍ରାହ୍ମଣା ହ୍ଯଗ୍ନିସଦୃଶା ଦହେଯୁଃ ପୃଥିଵୀମପି। `ସପର୍ଵତଵନଦ୍ଵୀପାଂ କ୍ଷିପ୍ରମେଵାଵମାନିତାଃ
‘ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ଅଗ୍ନି ସମାନ; ଯଦି ଅବମାନିତ ହେବେ, ସେମାନେ ପାହାଡ଼, ଜଙ୍ଗଲ, ଦ୍ୱୀପ ସହିତ ପୃଥିବୀକୁ ମଧ୍ୟ ଶୀଘ୍ର ଦହିପାରିବେ।’
[ନାହଂ ବଲାକା ଵିପ୍ରର୍ଷେ ତ୍ଯଜ କ୍ରୋଧଂ ତପୋଧନ। ଅନଯା କ୍ରୁଦ୍ଧଯା ଦୃଷ୍ଟ୍ଯା କ୍ରୁଦ୍ଧଃ କିଂ ମାଂ କରିଷ୍ଯସି]
‘ମୁଁ କୌଣସି ବକ ନୁହେଁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷି, କ୍ରୋଧ ଛାଡ଼, ହେ ତପସ୍ୱୀ। ଏହି କ୍ରୋଧିତ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତୁମେ କ୍ରୋଧ କରି, ମୋତେ କଣ କରିପାରିବେ?’
ନାଵଜାନାମ୍ଯହଂ ଵିପ୍ରାନ୍ଦେଵୈସ୍ତୁଲ୍ଯାନ୍ମନସ୍ଵିନଃ। ଅପରାଧମିମଂ ଵିପ୍ର କ୍ଷନ୍ତୁମର୍ହସି ମେଽନଘ
‘ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଦେବତା ସମାନ ଭାବି ଅବମାନ କରେନି। ଏହି ଅପରାଧକୁ ମୋତେ ଖ୍ଷମା କରନ୍ତୁ, ହେ ନିର୍ମଳ।’
ଜାନାମି ତେଜୋ ଵିପ୍ରାଣଆଂ ମହାଭାଗ୍ଯଂ ଚ ଧୀମତାମ୍। ଅପେଯଃ ସାଗରଃ କ୍ରୋଧାତ୍କୃତୋ ହି ଲଵଣୋଦକଃ
ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନଙ୍କର ବଡ଼ ଭାଗ୍ୟକୁ ଜାଣେ। ସାଗର ଅପରାଜିତ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେମାନଙ୍କର କ୍ରୋଧରେ ଲୁଣପାଣି ହୋଇଯାଇଥିଲା।
ତଥୈଵ ଦୀପ୍ତତପସାଂ ମୁନୀନାଂ ଭାଵିତାତ୍ମନାମ୍। ଯେଷାଂ କ୍ରୋଧାଗ୍ନିରଦ୍ଯାପି ସମୁଦ୍ରେ ନୋପଶାମ୍ଯତି। `କସ୍ତାନ୍ପରିଭଵେନ୍ମୂଢୋ ବ୍ରାହ୍ମଣାନମିତୌଜସଃ
ଏହିପରି ତପସ୍ଵୀ ଓ ପବିତ୍ର ମନ୍ଦିର ମୁନିମାନଙ୍କର କ୍ରୋଧର ଅଗ୍ନି ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସାଗରରେ ଶାନ୍ତ ହୋଇନାହିଁ। ଏମିତି ଅପାର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ କେଉଁ ମୂର୍ଖ ଉପେକ୍ଷା କରିପାରିବ?
ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ପରିଭଵାଦ୍ଵାତାପିଃ ସୁଦୁରାତ୍ମଵାନ୍। ଅଗସ୍ତ୍ଯମୃଷିମାସାଦ୍ଯ ଜୀର୍ଣଃ କ୍ରୂରୋ ମହାସୁରଃ
ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କୁ ଅପମାନ କରିବାରୁ ଦୁଷ୍ଟ ଓ କ୍ରୁର ଦାନବ ବାତାପି, ଅଗସ୍ତ୍ୟ ଋଷିଙ୍କ ସାମ୍ନାରେ ନଷ୍ଟ ହୋଇଗଲା।
ବହୁପ୍ରଭାଵାଃ ଶ୍ରୂଯନ୍ତେ ବ୍ରାହ୍ମଣାନାଂ ମହାତ୍ମନାମ୍। କ୍ରୋଧଃ ସୁଵିପୁଲୋ ବ୍ରହ୍ମନ୍ପ୍ରସାଦଶ୍ଚ ମହାତ୍ମନାମ୍। ଅସ୍ମିଂସ୍ତ୍ଵତିକ୍ରମେ ବ୍ରହ୍ମନ୍କ୍ଷନ୍ତୁମର୍ହସି ମେଽନଘ
ବଡ଼ ଆତ୍ମା ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କର ଅନେକ ଅଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ଶକ୍ତି ବିଶ୍ୱରେ ଶୁଣାଯାଏ। ସେମାନଙ୍କର କ୍ରୋଧ ବଡ଼, ଦୟା ମଧ୍ୟ ବଡ଼। ଏହି ଅପରାଧରେ, ହେ ନିର୍ମଳ, ଆପଣ ମୋତେ କ୍ଷମା କରନ୍ତୁ।
ପତିଶୁଶ୍ରୂଷଯା ଧର୍ମୋ ଯ ସ ମେ ରୋଚତେ ଦ୍ଵିଜ। ଦୈଵତେଷ୍ଵପି ସର୍ଵେଷୁ ଭର୍ତା ମେ ଦୈଵତଂ ପରମ୍
ପତିଙ୍କୁ ସେବା କରିବାରେ ଯେ ଧର୍ମ ଅଛି, ସେଇ ମୋତେ ପସନ୍ଦ। ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମୋର ପତି ହେଉଛନ୍ତି ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦେବତା।
ଅଵିଶେଷେଣ ତସ୍ଯାହଂ କୁର୍ଯାଂ ଧର୍ମଂ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମ। ଶୁଶ୍ରୂଷାଯାଃ ଫଲଂ ପଶ୍ଯ ପତ୍ଯୁର୍ବ୍ରାହ୍ମଣ ଯାଦୃଶମ୍
ମୁଁ ସେଠି କେବେ ଭେଦ କରିନାହିଁ, ସେଇ ପତିଙ୍କୁ ନିତ୍ୟ ଧର୍ମ କରିବି। ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ପତିସେବାର ଫଳ କେମିତି ଦେଖନ୍ତୁ।