ମାତରଂଶ୍ରେଯସୀଂ ତାତ ପିତୃନନ୍ଯେ ତୁ ମେନିରେ। ଦୁଷ୍କରଂ କୁରୁତେ ମାତା ଵିଵର୍ଧଯତି ଯା ପ୍ରଜାଃ
କିଛି ଲୋକ ମାଆକୁ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବେ ମନେ କରନ୍ତି, ହେ ପୁଆ, ଆଉ କିଛି ଲୋକ ବାପାଙ୍କୁ ଏହି ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦେଇଥାନ୍ତି; କାରଣ ମାଆ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ବଡ କରିବାର ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ କାମ କରନ୍ତି।
ତପସା ଦେଵତେଜ୍ଯାଭିର୍ଵନ୍ଦନେନ ତିତିକ୍ଷଯା। ସୁପ୍ରଶସ୍ତୈରୁପାଯୈଶ୍ଚାପୀହନ୍ତେ ପିତରଃ ସୁତାନ୍
ତପସ୍ୟା, ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ସହନଶୀଳତା ଓ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଉପାୟରେ ବାପାମାନେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।
ଏଵଂ କୃଚ୍ଛ୍ରେଣ ମହତା ପୁତ୍ରଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସୁଦୁର୍ଲଭମ୍। ଚିନ୍ତଯନ୍ତି ସଦା ଵୀର କୀଦୃଶୋଽଯଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏଭଳି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନତାରେ ଦୁର୍ଲଭ ପୁଅ ପାଇଲା ପରେ, ମାଆ ବାପା ସଦା ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ହେ ବୀର, ଏହି ପୁଅ କେମିତି ଲୋକ ହେବ।
ଆଶଂସତେ ହି ପୁତ୍ରେଷୁ ପିତା ମାତା ଚ ଭାରତ। ଯଶଃ କୀର୍ତିମଥୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ତେଜୋ ଧର୍ମଂ ତଥୈଵ ଚ
ହେ ଭାରତବଂଶୀ, ବାପା ଓ ମାଆ ସନ୍ତାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯଶ, କୀର୍ତ୍ତି, ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଧର୍ମ ଆଶା କରନ୍ତି।
ମାତୁଃ ପିତୁଶ୍ଚ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସତତଂ ହିତକାରିଂଣୋଃ'। ତଯୋରାଶାଂ ତୁ ସଫଲାଂ ଯଃ କରୋତି ସ ଧର୍ମଵିତ୍
ହେ ରାଜା, ଯିଏ ତାଙ୍କର ସଦା ଭଲ ଚାହୁଁଥିବା ମାଆ ବାପାଙ୍କ ଆଶା ପୂରଣ କରେ, ସେଠିକି ଏକ ସତ୍ୟ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ।
ପିତା ମାତା ଚ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ତୁଷ୍ଯତୋ ଯସ୍ ନିତ୍ଯଶଃ। ଇହ ପ୍ରେତ୍ଯ ଚ ତସ୍ଯାଥ କୀର୍ତିର୍ଧର୍ମଶ୍ର ଶାଶ୍ଵତଃ
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଯାହାର ମାଆ ବାପା ସଦା ତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି, ସେ ଏହି ଜନ୍ମରେ ଓ ପରଲୋକରେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଧର୍ମ ଲାଭ କରେ।
ନୈଵ ଯଜ୍ଞକ୍ରିଯାଃ କାଶ୍ଚିନ୍ନ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ନୋପଵାସକମ୍। ଯା ତୁ ଭର୍ତରି ଶୁଶ୍ରୂଷା ତଯା ସ୍ଵର୍ଗଂ ଜଯତ୍ଯୁତ
ଯେଉଁଠି ନା ଯଜ୍ଞ, ନା ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ନା ଉପବାସ ଏହି ସବୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଦେଇପାରେ, ସେଠି ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ସେବା କଲେ ନିଶ୍ଚିତ ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେ।
ଏତତ୍ପ୍ରକରଣଂ ରାଜନ୍ନଧିକୃତ୍ଯ ଯୁଧିଷ୍ଠିର। ପତିଵ୍ରତାନାଂ ନିଯତଂ ଧର୍ମଂ ଚାଵାହିତଃ ଶୃଣୁ
ହେ ରାଜା, ଏହି ବିଷୟ ଅନୁସାରେ, ମୁଁ ପତିବ୍ରତା ନାରୀମାନଙ୍କ ନିଶ୍ଚିତ ଧର୍ମ ତୁମକୁ କହିବି, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ମନ ଲଗାଇ ଶୁଣ।
କଶ୍ଚିଦ୍ଦ୍ଵିଜାତିପ୍ରଵରୋ ଵେଦାଧ୍ଯାଯୀ ତପୋଧନଃ। ତପସ୍ଵୀ ଧର୍ମଶୀଲଶ୍ଚ କୌଶିକୋ ନାମ ଭାରତ
ଏକ ସମୟରେ ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ଯିଏ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିଲେ, ତପସ୍ୟାରେ ଧନୀ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ତାଙ୍କ ନାମ କୌଶିକ।
ସାଙ୍ଗୋପନିଷଦାନ୍ଵେଦାନଧୀତେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ। ସଵୃକ୍ଷମୂଲେ କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦ୍ଵେଦାନୁଚ୍ଚାରଯନ୍ସ୍ଥିତଃ
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଦ ଓ ଉପନିଷଦ ସହିତ ସମସ୍ତ ଶାଖା ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଏକ ଗଛ ତଳେ ବସି ବେଦ ପାଠ କରୁଥିଲେ।
ଉପରିଷ୍ଟାଚ୍ଚ ଵୃକ୍ଷସ୍ଯ ବଲାକା ସଂନ୍ଯଲୀଯତ। ତଯା ପୁରୀଷମୁତ୍ସୃଷ୍ଟଂ ବ୍ରାହ୍ମଣସ୍ଯ ତଦୋପରି
ସେ ଗଛ ଉପରେ ଏକ ମାଦାନ୍ତି ଚିଲିକା ଆସି ବସିଥିଲା, ଏବଂ ସେ ଚିଲିକା ତାର ମଳ ତଳେ ଥିବା ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ଉପରେ ଛାଡିଦେଲା।
ସମଵେକ୍ଷ୍ଯତତଃ କ୍ରୁଦ୍ଧଃ ସମମଧ୍ଯାଯତ ଦ୍ଵିଜଃ। `ତାଂ ବଲକାଂ ମହାରାଜ ନିଲୀନାଂ ନଗମୂର୍ଧନି
ଏହା ଦେଖି ବ୍ରାହ୍ମଣ ରୁଷ୍ଟ ହେଲେ ଏବଂ ଗଛ ମୁଣ୍ଡରେ ଲୁଚିଥିବା ଚିଲିକାକୁ ତକି ରହିଲେ, ହେ ମହାରାଜ।
ଭୃଶଂ କ୍ରୋଧାଭିଭୂତେନ ବଲାକା ସା ନିରୀକ୍ଷିତା। ଅପଧ୍ଯାତା ଚ ଵିପ୍ରେଣ ନ୍ଯପତଦ୍ଧରଣୀତଲେ
ତୀବ୍ର କ୍ରୋଧରେ ଉତ୍ତେଜିତ ହୋଇ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଚିଲିକାକୁ ଦୃଢ଼ ଦୃଷ୍ଟିରେ ତକିଲେ, ଏବଂ ମନରେ ଅଭିଚାର କରି ତାକୁ ମାରିଦେଲେ, ଯାହା ଭୂମିରେ ପଡ଼ିଗଲା।
ବଲାକାଂ ପତିତାଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଗତସତ୍ଵାମଚେତନାମ୍। କାରୁଣ୍ଯାଦଭିସଂତପ୍ତଃ ପର୍ଯଶୋଚତ ତାଂ ଦ୍ଵିଜଃ। ଅକାର୍ଯଂ କୃତଵାନସ୍ମି ଦ୍ଵେଷରାଗବଲାତ୍କୃତଃ
ମୃତ ଓ ଅଚେତନ ହୋଇ ପଡ଼ିଥିବା ଚିଲିକାକୁ ଦେଖି ବ୍ରାହ୍ମଣ ଦୟା ଓ ଅନୁତାପରେ ଭରିଗଲେ, ଏବଂ ଦୁଃଖ କରି କହିଲେ, 'ମୁଁ ରାଗ ଓ ଦ୍ୱେଷରେ ବଶ ହୋଇ ଭୁଲ କାମ କରିଦେଲି।'
ଇତ୍ଯୁକ୍ତାଵ ବହୁଶୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ଗ୍ରାମଂ ଭୈକ୍ଷାଯ ସଂଶ୍ରିତଃ। ଗ୍ରାମେ ଶୁଚୀନି ପ୍ରଚରନ୍କୁଲାନି ଭରତର୍ଷଭ
ଏଭଳି ବାରମ୍ବାର ଚିନ୍ତା କରି, ସେ ପଣ୍ଡିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଭିକ୍ଷା ପାଇଁ ଗ୍ରାମକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ଏବଂ ଶୁଦ୍ଧ ପରିବାରମାନଙ୍କ ଘରେ ଘରେ ଘୁଞ୍ଚିଲେ, ହେ ଭାରତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଦେହୀତି ଯାଚମାନୋଽସୌ ତିଷ୍ଠେତ୍ଯୁକ୍ତଃ ସ୍ତ୍ରିଯା ତତଃ। ଶୌଚଂ ତୁ ଯାଵତ୍କୁରୁତେ ଭାଜନସ୍ଯ କୁଟୁମ୍ବିଵୀ
ସେ 'ଦିଅ' ବୋଲି ଭିକ୍ଷା ମାଗୁଥିବାବେଳେ, ଘରର ଗୃହଣୀ କହିଲେ, 'ଅପେକ୍ଷା କର', ଏବଂ ସେ ପରିବାର ପାଇଁ ପାତ୍ର ଧୁଅଉଥିଲେ।
ଏତସ୍ମିନ୍ନନ୍ତରେ ରାଜନ୍କ୍ଷୁଧାସଂପୀଡିତୋ ଭୃଶମ୍। ଭର୍ତା ପ୍ରଵିଷ୍ଟଃ ସହସା ତସ୍ଯା ଭରତସତ୍ତମ
ଏହି ସମୟରେ, ରାଜା, ଭୟଙ୍କର ଭୋକରେ ପୀଡ଼ିତ ହୋଇ, ସେ ବ୍ୟକ୍ତି ହଠାତ୍ ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କଲେ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ସା ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପତିଂ ସାଧ୍ଵୀ ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ଵ୍ଯପହାଯ ତମ୍। ପାଦ୍ଯମାଚମନୀଯଂ ଵୈ ଦଦୌ ଭର୍ତୁସ୍ତଥାଽଽସନମ୍
ସେ ସତୀ ନାରୀ ତାଙ୍କର ପତିଙ୍କୁ ଦେଖି, ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି, ପତିଙ୍କୁ ପାଦଧୋଇବା ପାଇଁ ପାଣି, ଅଚମନ ପାଇଁ ପାଣି ଓ ବସିବାକୁ ଆସନ ଦେଲେ।
ପ୍ରହ୍ଵା ପର୍ଯଚରଚ୍ଚାପି ଭର୍ତାରମସିତେକ୍ଷଣା। ଆହାରେଣାଥ ଭକ୍ଷ୍ଯୈଶ୍ଚ ଵାକ୍ଯୈଃ ସୁମଧୁରୈସ୍ତଥା
କଳା ଚକ୍ଷୁଅଳି ସେ ନାରୀ ନମ୍ରତାରେ ପତିଙ୍କୁ ଖାଦ୍ୟ, ମିଠା ମିଠା ଭୋଜ୍ୟ ଓ ମଧୁର କଥାରେ ସେବା କଲେ।
ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟଂ ଭାଵିତା ଭର୍ତୁର୍ଭୁଙ୍କ୍ତେ ନିତ୍ଯଂ ଯୁଧିଷ୍ଠିର। ଦୈଵତଂ ଚ ପତିଂ ମେନେ ଭର୍ତୁଶ୍ଚିତ୍ତାନୁସାରିଣୀ
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ସେ ସତୀ ନାରୀ ସଦା ପତିଙ୍କର ଉଚ୍ଛିଷ୍ଟ ଭୋଜନ କରୁଥିଲେ, ପତିଙ୍କୁ ଦେବତା ଭାବି, ତାଙ୍କର ମନକୁ ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ।
କର୍ମଣା ମନସା ଵାଚା ନାତ୍ଯଶ୍ନାନ୍ନାପି ଚାପିଵତ୍। ତଂ ସର୍ଵଭାଵୋପଗତା ପତିଶୁଶ୍ରୂଷଣେ ରତା
କାମରେ, ମନେ ଓ କଥାରେ, ସେ କେବେ ବେଶି ନ ଖାଇଥିଲେ, କେବେ କମ୍ ନ ଖାଇଥିଲେ, ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପତିସେବାରେ ଲିନ ଥିଲେ।
ସାଧ୍ଵାଚାରା ଶୁଚିର୍ଦକ୍ଷା କୁଟୁମ୍ବସ୍ଯ ହିତୈଷିଣୀ। ଭର୍ତୁଶ୍ଚାପି ହିତଂ ଯତ୍ତତ୍ସତତଂ ସାଽନୁଵର୍ତତେ
ସେ ନାରୀ ନୀତିଶୀଳୀ, ପବିତ୍ର, ଦକ୍ଷ ଓ ପରିବାରର ଭଲରେ ଚିନ୍ତାଶୀଳ ଥିଲେ; ପତିଙ୍କର ଭଲ ଯାହା, ସେ ସଦା ଅନୁସରଣ କରୁଥିଲେ।
ଦେଵତାତିଥିଭୃତ୍ଯାନାଂ ଶ୍ଵଶ୍ରୂଶ୍ଵଶୁରଯୋସ୍ତଥା। ଶୁଶ୍ରୂଷଣପରା ନିତ୍ଯଂ ସତତଂ ସଂଯତେନ୍ଦ୍ରିଯା
ସେ ସଦା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ଦେବତା, ଅତିଥି, ଦାସଦାସୀ ଓ ଶ୍ୱଶୁର-ଶ୍ୱଶ୍ରୁଙ୍କ ସେବାରେ ଲାଗିଥିଲେ।
ସା ବ୍ରାହ୍ମଣଂ ତଦା ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଂସ୍ଥିତଂ ଭୈକ୍ଷକାଙ୍କ୍ଷିଣମ୍। କୁର୍ଵତୀ ପତିଶୁଶ୍ରୂଷାଂ ସସ୍ମାରାଥ ଶୁଭେକ୍ଷଣା
ସେତେବେଳେ, ଭିକ୍ଷା ଆଶାରେ ଦଣ୍ଡାୟମାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ପତିଙ୍କୁ ସେବା କରୁଥିବା ସେ ଶୁଭ ଦୃଷ୍ଟି ନାରୀ ତାଙ୍କୁ ମନେ ପକାଇଲେ।
ଵ୍ରୀଡିତା ସାଽଭଵତ୍ସାଧ୍ଵୀ ତଦା ଭରତସତ୍ତମ। ଭିକ୍ଷାମାଦାଯ ଵିପ୍ରାଯ ନିର୍ଜଗାମ ଯଶସ୍ଵିନୀ
ସେ ସତୀ ନାରୀ ଲଜ୍ଜିତ ହୋଇ, ଭିକ୍ଷା ନେଇ, ମହାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କ ପାଖକୁ ବାହାରିଗଲେ, ହେ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ।
କିମିଦଂ ଭଵତି ତ୍ଵଂ ମାଂ ତିଷ୍ଠେତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ଵରାଙ୍ଗନେ। ଉପରୋଧଂ କୃତଵତୀ ନ ଵିସର୍ଜିତଵତ୍ଯସି
‘ଏହା କଣ ହେଲା, ମହିଳା? ତୁମେ ମୋତେ ରୁହିବାକୁ କହିଥିଲ, କିନ୍ତୁ ମୋତେ ଛାଡ଼ି ଦେଲ ନାହିଁ, ବିଳମ୍ବ କଲ’ ବୋଲି ସେ ଶ୍ରେଷ୍ଠାଙ୍ଗନାଙ୍କୁ କହିଲେ।
ବ୍ରାହ୍ମଣଂ କ୍ରୋଧସଂତପ୍ତଂ ଜ୍ଵଲନ୍ତମିଵ ତେଜସା। ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସାଧ୍ଵୀ ମନୁଷ୍ଯେନ୍ଦ୍ରସାନ୍ତ୍ଵପୂର୍ଵଂ ଵଚୋଽବ୍ରଵୀତ୍
କ୍ରୋଧରେ ଦହୁଥିବା, ତେଜରେ ଦୀପ୍ତିମାନ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଦେଖି, ସେ ସତୀ ନାରୀ ପ୍ରଥମେ ଶାନ୍ତିପୂର୍ଣ୍ଣ କଥା କହିଲେ, ହେ ମନୁଷ୍ୟମଣ୍ଡଳରାଜ।
କ୍ଷମସ୍ଵଵିପ୍ରପ୍ରଵର କ୍ଷମସ୍ଵ ସ୍ତ୍ରୀଜଡାତ୍ମତାମ୍। ପ୍ରସୀଦ ଭଗଵନ୍ମହ୍ଯଂ କୃପାଂ କୁରୁ ମଯି ଦ୍ଵିଜ
‘ମୋତେ ଖ୍ଷମା କରନ୍ତୁ, ହେ ବ୍ରାହ୍ମଣଶ୍ରେଷ୍ଠ, ନାରୀର ମୂଢ଼ତାକୁ ଖ୍ଷମା କରନ୍ତୁ; ଦୟା କରନ୍ତୁ, ଭଗବନ୍, ମୋପରି କୃପା କରନ୍ତୁ, ହେ ଦ୍ୱିଜ।’
କ୍ଷନ୍ତୁମର୍ହସି ମେ ଵିଦ୍ଵନ୍ଭର୍ତା ମେ ଦୈଵତଂ ମହତ୍। ସ ଚାପି କ୍ଷୁଧିତଃ ଶ୍ରାନ୍ତଃ ପ୍ରାପ୍ତଃ ଶୁଶ୍ରୂଷିତୋମଯା
‘ମୋତେ ଖ୍ଷମା କରନ୍ତୁ, ହେ ପଣ୍ଡିତ, ମୋର ପତି ମୋର ପାଇଁ ମହାଦେବତା; ସେ ଭୋକା ଓ କ୍ଲାନ୍ତ ଥିଲେ, ତେଣୁ ମୁଁ ତାଙ୍କୁ ସେବା କରିଥିଲି।’
ବ୍ରାହ୍ମଣଆ ନ ଗରୀଯାଂସୋ ଗରୀଯାଂସ୍ତେ ପତିଃ କୃତଃ। ଗୃହସ୍ଥଧର୍ମେ ଵର୍ତନ୍ତୀ ବ୍ରାହ୍ମଣାନଵମନ୍ଯସେ
‘ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପତିଠାରୁ ବଡ଼ ନୁହଁନ୍ତି; ମୋ ପାଇଁ ପତି ସବୁଠାରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ। ଗୃହସ୍ଥ ଧର୍ମ ଅନୁସରି, ମୁଁ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେକୁ ଅବହେଳା କରେନି।’