କୁଵଲାଶ୍ଵଶ୍ଚ ନୃପତିର୍ଧୁନ୍ଧୁମାର ଇତି ସ୍ମୃତଃ। ନାମ୍ନା ଚ ଗୁଣଯୁକ୍ତେନ ତଦାପ୍ରଭୃତି ସୋଽଭଵତ୍
କୁବଳାଶ୍ୱ ରାଜା, ଧୁନ୍ଧୁମାର ନାମରେ ପରିଚିତ ହେଲେ; ସେ ଦିନରୁ ଆରମ୍ଭ କରି, ଗୁଣରେ ଭରିପୂର୍ଣ୍ଣ ଏହି ନାମ ନେଇ ଚାଲିଲେ।
ଏତତ୍ତେ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ ଯନ୍ମାଂ ତ୍ଵଂ ପରିପୃଚ୍ଛସି। ଧୌନ୍ଧୁମାରମୁପାଖ୍ଯାନଂ ପ୍ରଥିତଂ ଯସ୍ଯ କର୍ମଣା
ତୁମେ ଯାହା ପଚାରିଥିଲା, ମୁଁ ସେ ସମସ୍ତ କଥା କହିଦେଲି; ଧୁନ୍ଧୁମାରଙ୍କର ପ୍ରସିଦ୍ଧ କଥା, ଯେଉଁଥିରେ ତାଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନେକ ପ୍ରଶଂସିତ।
ଇଦଂ ତୁ ପୁଣ୍ଯମାଖ୍ଯାନଂ ଵିଷ୍ଣୋଃ ସମନୁକୀର୍ତନମ୍। ଶୃଣୁଯାଦ୍ଯଃ ସ ଧର୍ମାତ୍ମା ପୁତ୍ରଵାଂଶ୍ଚ ଭଵେନ୍ନରଃ
ଏହି ପବିତ୍ର କଥା, ବିଷ୍ଣୁଙ୍କର ମହିମା ଗାଇବା; ଯେଉଁ ଲୋକ ଏହା ଶୁଣନ୍ତି, ସେ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ହୋଇ ପୁଅ ପାଇବେ।
ଆଯୁଷ୍ମାନ୍ଭୂତିମାଂଶ୍ଚୈଵ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଭଵତି ପର୍ଵସୁ। ନ ଚ ଵ୍ଯାଧିଭଂଯକିଂଚିତ୍ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଵିଗତଜ୍ଵରଃ
ଯେଉଁ ଲୋକ ଏହା ଉଚିତ ସମୟରେ ଶୁଣନ୍ତି, ସେ ଦୀର୍ଘାୟୁ ଓ ସମୃଦ୍ଧି ଲାଭ କରିବେ; ତାଙ୍କୁ କୌଣସି ରୋଗ କିମ୍ବା ଜ୍ୱର ହେବ ନାହିଁ।
ତତୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିରୋ ରାଜା ମାର୍କଣ୍ଡେଯଂ ମହାଦ୍ଯୁତିମ୍। ପ୍ରପଚ୍ଛ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ ଧର୍ମପ୍ରଶ୍ନଂ ସ ଦୁର୍ଵଚମ୍
ତାପରେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ରାଜା, ଭାରତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦୀପ୍ତିମାନ, ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ ଧର୍ମ ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ଏକ କଠିନ ପ୍ରଶ୍ନ ପଚାରିଲେ।
ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଭଗଵନ୍ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ମାହାତମ୍ଯମୁତ୍ତମମ୍। କଥ୍ଯମାନଂ ତ୍ଵଯା ଵିପ୍ର ସୂକ୍ଷ୍ମଂ ଧର୍ମ୍ଯଂ ଚ ତତ୍ତ୍ଵତଃ
ଭଗବନ୍ତ, ମୁଁ ଚାହୁଁଛି ଆପଣଙ୍କଠୁ ଶୁଣିବାକୁ, ଏହି ମହାନ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ନାରୀମାନଙ୍କର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମହିମା, ଯାହା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଧର୍ମମୟ, ଏବଂ ସତ୍ୟରେ ଯେପରି।
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷମିହ ଵିପ୍ରର୍ଷେ ଦେଵା ଦୃଶ୍ଯନ୍ତି ସତ୍ତମ। ସୂର୍ଯାଚନ୍ଦ୍ରମସୌ ଵାଯୁଃ ପୃଥିଵୀ ଵହ୍ନିରେଵ ଚ
ଏଠାରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେବତାମାନେ ସାକ୍ଷାତ୍ ଦେଖାଯାନ୍ତି—ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ବାୟୁ, ପୃଥିବୀ ଓ ଅଗ୍ନି।
ପିତା ମାତା ଚ ଭଗଵାନ୍ଗାଵ ଏଵ ଚ ସତ୍ତମ। ଯଚ୍ଚାନ୍ଯଦେଵ ଵିହିତଂ ତଚ୍ଚାପି ଭୃଗୁନନ୍ଦନ
ପିତା, ମାତା, ଭଗବନ୍ତ ଓ ଗାଁମାନେ, ଏବଂ ଭୃଗୁବଂଶୀ, ଯାହା ଅନ୍ୟ କିଛି ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ, ସେଗୁଡିକୁ ମଧ୍ୟ।
ମନ୍ଯେଽହଂ ଗୁରୁଵତ୍ସର୍ଵମେକପତ୍ନ୍ଯସ୍ତଥା ସ୍ତ୍ରିଯଃ। ପତିଵ୍ରତାନାଂ ଶୁଶ୍ରୂଷା ଦୁଷ୍କରା ପ୍ରତିଭାତି ମେ। ପତିଵ୍ରତାନାଂ ମହାତ୍ମ୍ଯଂ ଵକ୍ତୁମର୍ହସି ନଃ ପ୍ରଭୋ
ମୁଁ ଭାବୁଛି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଗୁରୁ ଭଳି ଗଣନା କରିବାଯୋଗ୍ୟ; ଏକପତ୍ନୀ ନାରୀମାନେ ମଧ୍ୟ, ତାଙ୍କର ପତିପ୍ରତି ଶୁଶ୍ରୂଷା ଅତି କଠିନ ଲାଗେ। ମହାପ୍ରଭୁ, ଆମକୁ ପତିବ୍ରତା ନାରୀମାନଙ୍କର ମହିମା କହିଦିଅ।
ନିରୁଧ୍ଯ ଚେନ୍ଦ୍ରିଯଗ୍ରାମଂ ମନଃ ସଂରୁଧ୍ଯ ଚାନଘ। ପତିଂ ଦୈଵତଵଚ୍ଚାପି ଚିନ୍ତଯନ୍ତ୍ଯ ସ୍ଥିତା ହି ଯା
ଯିଏ ନିଜ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଓ ମନକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରି, ପତିଙ୍କୁ ଦେବତା ଭଳି ଭାବି ଚିନ୍ତା କରିଥାଏ, ସେ ଏଭଳି ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଛନ୍ତି, ଓ ଅପରାଧହୀନ।
ଭଗଵନ୍ଦୁଷ୍କରଂ ତ୍ଵେତତ୍ପ୍ରତିଭାତି ମମ ପ୍ରଭୋ। ମାତାପିତ୍ରୋଶ୍ଚ ଶୁଶ୍ରୂଷା ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଭର୍ତରି ଚ ଦ୍ଵିଜ
ଭଗବନ୍ତ, ଏହା ମଧ୍ୟ ମୋତେ ଅତି କଠିନ ଲାଗେ; ନାରୀମାନେ ନିଜ ପିତା ମାତା ଓ ପତିଙ୍କୁ ଯେପରି ଶୁଶ୍ରୂଷା କରନ୍ତି, ଦ୍ବିଜମାନେ।
ସ୍ତ୍ରୀଣାଂ ଧର୍ମାତ୍ସୁଘୋରାଦ୍ଧି ନାନ୍ଯଂ ପଶ୍ଯାମି ଦୁଷ୍କରମ୍। ସାଧ୍ଵାଚାରାଃ ସ୍ତ୍ରିଯୋ ବ୍ର୍ହମନ୍କୁର୍ଵନ୍ତୀହ ସଦାଦୃତାଃ
ନାରୀମାନଙ୍କର ଧର୍ମ ଅତି ଦୁଃସାଧ୍ୟ; ଏଠାରେ ଆଉ କିଛି ଅଧିକ କଠିନ ମୁଁ ଦେଖିନାହିଁ। ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଆଚରଣ ଥିବା ନାରୀମାନେ ସଦା ଏହି କର୍ତ୍ତବ୍ୟ ସମ୍ମାନରେ କରନ୍ତି।
ଦୁଷ୍କରଂ ଖଲୁ କୁର୍ଵନ୍ତି ପିତରୋ ମାତରଶ୍ଚ ଵୈ। ଏକପତ୍ନ୍ଯଶ୍ଚ ଯା ନାର୍ଯୋ ଯାଶ୍ ସତ୍ଯଂ ଵଦନ୍ତ୍ଯୁତ
ପିତା ଓ ମାତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦୁଃସାଧ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି; ଏକପତ୍ନୀ ନାରୀମାନେ ଓ ସତ୍ୟ କହୁଥିବା ଯିଏ, ସେମାନେ ମଧ୍ୟ।
କୁକ୍ଷିଣା ଦଶମାସାଂଶ୍ଚ ଗର୍ଭଂ ସଂଧାରଯନ୍ତି ଯାଃ। ନାର୍ଯଃ କାଲେନ ସଂବୂଯ କିମଦ୍ଭୁତତରଂ ତତଃ
ନାରୀମାନେ ଦଶମାସ ଗର୍ଭରେ ଶିଶୁକୁ ଧରିଥାନ୍ତି; ସମୟ ହେଲେ ଜନ୍ମ ଦେଇଥାନ୍ତି—ଏଠାରେ ଏଠିଠାରୁ ଅଧିକ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ କଣ?
ସଂଶଯଂ ପରମଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ଵେଦନାମତୁଲାମପି। ପ୍ରଜାଯନ୍ତେ ସୁତାନ୍ନାର୍ଯୋ ଦୁଃଖେନ ମହତା ଵିଭୋ
ଅତ୍ୟଧିକ ଅନିଶ୍ଚିତତା ଓ ଅପୂର୍ବ ବେଦନାରେ ପହଞ୍ଚି, ନାରୀମାନେ ଅନେକ ଦୁଃଖରେ ପୁଅ ପ୍ରସବ କରନ୍ତି, ମହାପ୍ରଭୁ।
ପୁଷ୍ଣନ୍ତି ଚାପି ମହତା ସ୍ନେହେନ ଦ୍ଵିଜପୁଙ୍ଗଵ। `ଚିନ୍ତଯନ୍ତି ତତଶ୍ଚାପି କିଂଶୀଲୋଽଯଂଭଵିଷ୍ଯତି
ତାପରେ, ଅତି ମମତାରେ ତାଙ୍କୁ ପାଳନ କରନ୍ତି, ଦ୍ବିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ; ଏବଂ ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି—'ଏହି ପିଲା କେମିତି ଚରିତ୍ର ନେଇ ହେବ?'
ଯାଶ୍ଚ କ୍ରୂରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଵର୍ତମାନା ଜୁଗୁପ୍ସିତାଃ। ସ୍ଵକର୍ମ କୁର୍ଵନ୍ତି ସଦା ଦୁଷ୍କରଂ ତଚ୍ଚ ମେ ମତମ୍
ଯେଉଁ ନାରୀମାନେ ଦୁଷ୍ଟତା ଓ ଅପମାନ ମଧ୍ୟରେ ରହି, ସଦା ନିଜ କର୍ତ୍ତବ୍ୟ କରନ୍ତି, ଏହି ମଧ୍ୟ ମୋ ମତରେ ଅତି କଠିନ।
କ୍ଷତ୍ରଧର୍ମସମାଚାରତତ୍ତ୍ଵଂ ଵ୍ଯାଖ୍ଯାହି ମେ ଦ୍ଵିଜ। ଧର୍ମଃ ସୁଦୁର୍ଲଭୋ ଵିପ୍ର ନୃଶଂସେନ ମହାତ୍ମନା
କ୍ଷତ୍ରିୟ ଧର୍ମ ଓ ଆଚରଣର ସତ୍ୟ ମୋତେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କର, ବ୍ରାହ୍ମଣ; ଧର୍ମ ଅତି ଦୁର୍ଲଭ, ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଯଦି କୌଣସି ନିର୍ଦୟ ଲୋକ ତାହା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ଯଦିଓ ସେ ମହାତ୍ମା।
ଏତଦିଚ୍ଛାମି ଭଗଵନ୍ପ୍ରଶ୍ନଂ ପ୍ରଶ୍ନଵିଦାଂଵର। ଶ୍ରୋତୁଂ ଭୃଗୁକୁଲଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୁଶ୍ରୂଷେ ତଵ ସୁଵ୍ରତ
ହେ ଭଗବାନ, ପ୍ରଶ୍ନକୁ ବୁଝିବାରେ ସର୍ବୋତ୍କୃଷ୍ଟ, ମୁଁ ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଟି ଆପଣଙ୍କୁ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ, ହେ ଭୃଗୁ କୁଳର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୁଁ ଆପଣଙ୍କ କଥା ଶୁଣିବାକୁ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉତ୍ସୁକ।
ହନ୍ତ ତେଽହଂ ସମାଖ୍ଯାସ୍ଯେ ପ୍ରଶ୍ନମେତଂ ସୁଦୁର୍ଵଚମ୍। ତତ୍ତ୍ଵେନ ଭରତଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗଦତସ୍ତନ୍ନିବୋଧ ମେ
ଠିକ୍ ଅଛି, ମୁଁ ଏହି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ ପ୍ରଶ୍ନର ସତ୍ୟ କଥା ତୁମକୁ କହିବି, ହେ ଭାରତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ କଥା ଧ୍ୟାନଦେଇ ଶୁଣ।
ମାତରଂଶ୍ରେଯସୀଂ ତାତ ପିତୃନନ୍ଯେ ତୁ ମେନିରେ। ଦୁଷ୍କରଂ କୁରୁତେ ମାତା ଵିଵର୍ଧଯତି ଯା ପ୍ରଜାଃ
କିଛି ଲୋକ ମାଆକୁ ସବୁଠାରୁ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଭାବେ ମନେ କରନ୍ତି, ହେ ପୁଆ, ଆଉ କିଛି ଲୋକ ବାପାଙ୍କୁ ଏହି ମର୍ଯ୍ୟାଦା ଦେଇଥାନ୍ତି; କାରଣ ମାଆ ସନ୍ତାନଙ୍କୁ ବଡ କରିବାର ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନ କାମ କରନ୍ତି।
ତପସା ଦେଵତେଜ୍ଯାଭିର୍ଵନ୍ଦନେନ ତିତିକ୍ଷଯା। ସୁପ୍ରଶସ୍ତୈରୁପାଯୈଶ୍ଚାପୀହନ୍ତେ ପିତରଃ ସୁତାନ୍
ତପସ୍ୟା, ଦେବତାଙ୍କ ପୂଜା, ଶ୍ରଦ୍ଧା, ସହନଶୀଳତା ଓ ଅନ୍ୟ ଉତ୍ତମ ଉପାୟରେ ବାପାମାନେ ମଧ୍ୟ ସନ୍ତାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି।
ଏଵଂ କୃଚ୍ଛ୍ରେଣ ମହତା ପୁତ୍ରଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ସୁଦୁର୍ଲଭମ୍। ଚିନ୍ତଯନ୍ତି ସଦା ଵୀର କୀଦୃଶୋଽଯଂ ଭଵିଷ୍ଯତି
ଏଭଳି ଅତ୍ୟନ୍ତ କଠିନତାରେ ଦୁର୍ଲଭ ପୁଅ ପାଇଲା ପରେ, ମାଆ ବାପା ସଦା ଚିନ୍ତା କରନ୍ତି, ହେ ବୀର, ଏହି ପୁଅ କେମିତି ଲୋକ ହେବ।
ଆଶଂସତେ ହି ପୁତ୍ରେଷୁ ପିତା ମାତା ଚ ଭାରତ। ଯଶଃ କୀର୍ତିମଥୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ତେଜୋ ଧର୍ମଂ ତଥୈଵ ଚ
ହେ ଭାରତବଂଶୀ, ବାପା ଓ ମାଆ ସନ୍ତାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯଶ, କୀର୍ତ୍ତି, ଐଶ୍ୱର୍ଯ୍ୟ, ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଧର୍ମ ଆଶା କରନ୍ତି।
ମାତୁଃ ପିତୁଶ୍ଚ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ସତତଂ ହିତକାରିଂଣୋଃ'। ତଯୋରାଶାଂ ତୁ ସଫଲାଂ ଯଃ କରୋତି ସ ଧର୍ମଵିତ୍
ହେ ରାଜା, ଯିଏ ତାଙ୍କର ସଦା ଭଲ ଚାହୁଁଥିବା ମାଆ ବାପାଙ୍କ ଆଶା ପୂରଣ କରେ, ସେଠିକି ଏକ ସତ୍ୟ ଧର୍ମ ଜ୍ଞାନୀ।
ପିତା ମାତା ଚ ରାଜେନ୍ଦ୍ର ତୁଷ୍ଯତୋ ଯସ୍ ନିତ୍ଯଶଃ। ଇହ ପ୍ରେତ୍ଯ ଚ ତସ୍ଯାଥ କୀର୍ତିର୍ଧର୍ମଶ୍ର ଶାଶ୍ଵତଃ
ହେ ରାଜେନ୍ଦ୍ର, ଯାହାର ମାଆ ବାପା ସଦା ତାଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି, ସେ ଏହି ଜନ୍ମରେ ଓ ପରଲୋକରେ ଚିରସ୍ଥାୟୀ କୀର୍ତ୍ତି ଓ ଧର୍ମ ଲାଭ କରେ।
ନୈଵ ଯଜ୍ଞକ୍ରିଯାଃ କାଶ୍ଚିନ୍ନ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ନୋପଵାସକମ୍। ଯା ତୁ ଭର୍ତରି ଶୁଶ୍ରୂଷା ତଯା ସ୍ଵର୍ଗଂ ଜଯତ୍ଯୁତ
ଯେଉଁଠି ନା ଯଜ୍ଞ, ନା ଶ୍ରାଦ୍ଧ, ନା ଉପବାସ ଏହି ସବୁ ସ୍ୱର୍ଗ ଦେଇପାରେ, ସେଠି ନିଜ ପତିଙ୍କୁ ଭକ୍ତିରେ ସେବା କଲେ ନିଶ୍ଚିତ ସ୍ୱର୍ଗ ମିଳେ।
ଏତତ୍ପ୍ରକରଣଂ ରାଜନ୍ନଧିକୃତ୍ଯ ଯୁଧିଷ୍ଠିର। ପତିଵ୍ରତାନାଂ ନିଯତଂ ଧର୍ମଂ ଚାଵାହିତଃ ଶୃଣୁ
ହେ ରାଜା, ଏହି ବିଷୟ ଅନୁସାରେ, ମୁଁ ପତିବ୍ରତା ନାରୀମାନଙ୍କ ନିଶ୍ଚିତ ଧର୍ମ ତୁମକୁ କହିବି, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ମନ ଲଗାଇ ଶୁଣ।
କଶ୍ଚିଦ୍ଦ୍ଵିଜାତିପ୍ରଵରୋ ଵେଦାଧ୍ଯାଯୀ ତପୋଧନଃ। ତପସ୍ଵୀ ଧର୍ମଶୀଲଶ୍ଚ କୌଶିକୋ ନାମ ଭାରତ
ଏକ ସମୟରେ ଏକ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଥିଲେ, ଯିଏ ବେଦ ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିଲେ, ତପସ୍ୟାରେ ଧନୀ ଓ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ତାଙ୍କ ନାମ କୌଶିକ।
ସାଙ୍ଗୋପନିଷଦାନ୍ଵେଦାନଧୀତେ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମଃ। ସଵୃକ୍ଷମୂଲେ କସ୍ମିଂଶ୍ଚିଦ୍ଵେଦାନୁଚ୍ଚାରଯନ୍ସ୍ଥିତଃ
ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବେଦ ଓ ଉପନିଷଦ ସହିତ ସମସ୍ତ ଶାଖା ଅଧ୍ୟୟନ କରୁଥିଲେ, ଏବଂ ଏକ ଗଛ ତଳେ ବସି ବେଦ ପାଠ କରୁଥିଲେ।