ନଗରାଣି ସମୃଦ୍ଧାନି ଘେଟାଞ୍ଜନପଦାଂସ୍ତଥା। ପ୍ରଜାପାଲନଦକ୍ଷାଂଶ୍ଚ ନରେନ୍ଦ୍ରାନ୍ଧର୍ମଚାରିଣଃ
ସେ ଉନ୍ନତ ନଗର, ଗ୍ରାମ ଓ ଜନପଦ ଦେଖିଲେ, ଏବଂ ନିଜ ପ୍ରଜାଙ୍କୁ ରକ୍ଷା କରିବାରେ ପାରଙ୍ଗତ ଧର୍ମନିଷ୍ଠ ରାଜାମାନେ ମଧ୍ୟ ଦେଖିଲେ।
ଉଦପାନଂ ପ୍ରପା ଵାପୀ ତଟାକାନି ସରାଂସି ଚ। ନାନାବ୍ରହ୍ରହ୍ମସମାଚାରୈଃ ସେଵିତାନି ଦ୍ଵିଜୋତତମୈଃ
ସେ କୁଆଁ, ପାନୀୟ ସ୍ଥାନ, ଭଣ୍ଡାର, ଝିଲିକ ଓ ହ୍ରଦ ଦେଖିଲେ, ଯେଉଁଠି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ବିଭିନ୍ନ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଆଚାର ଅନୁଷ୍ଠାନ କରୁଥିଲେ।
ତତୋଽଵତୀର୍ଯ ରମ୍ଯାଯାଂ ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଂ ରାଜଞ୍ଛତକ୍ରତୁଃ। ତତ୍ର ରମ୍ଯେ ଶିଵେ ଦେଶେ ବହୁଵୃକ୍ଷସମାକୁଲେ
ତାପରେ ଶତକ୍ରତୁ ଦେବରାଜ ଇନ୍ଦ୍ର ସୁନ୍ଦର ପୃଥିବୀରେ, ଅନେକ ଗଛରେ ଘେରା ଏକ ମଙ୍ଗଳମୟ ଦେଶରେ ଅବତରିଲେ।
ପୂର୍ଵସ୍ଯାଂ ଦିଶି ରମ୍ଯାଯାଂ ସମୁଦ୍ରାଭ୍ଯାଶତୋ ନୃପ। ତତ୍ରାଶ୍ରମପଦଂ ରମ୍ଯଂ ମୃଗଦ୍ଵିଜନିଷେଵିତମ୍। ତତ୍ରାଶ୍ରମପଦେ ରମ୍ଯେ ବକଂ ପଶ୍ଯତି ଦେଵରାଟ୍
ପୂର୍ବ ଦିଗର ଏକ ଆକର୍ଷକ ସ୍ଥାନରେ, ସମୁଦ୍ର ନିକଟରେ, ଏକ ସୁନ୍ଦର ଆଶ୍ରମ ଥିଲା, ଯେଉଁଠି ମୃଗ ଓ ପକ୍ଷୀମାନେ ରହୁଥିଲେ; ସେଠି, ଏହି ଆଶ୍ରମରେ ଦେବରାଜ ବକଙ୍କୁ ଦେଖିଲେ।
ବକସ୍ତୁ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ଦେଵେନ୍ଦ୍ରଂ ଦୃଢଂ ପ୍ରୀତମନାଽଭଵତ୍। ପାଦ୍ଯାସନାର୍ଥଦାନେନ ଫଲମୂଲୈରଥାର୍ଚଯତ୍
ବକ ଦେବେନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଦେଖି ମନରେ ଗଭୀର ଆନନ୍ଦ ଅନୁଭବିଲେ; ସେ ତାଙ୍କୁ ପାଦ୍ୟ, ଆସନ ଓ ଫଳମୂଳ ଦେଇ ସମ୍ମାନ କଲେ।
ସୁଖୋପଵିଷ୍ଟୋ ଵରଦସ୍ତତସ୍ତୁ ବଲସୂଦନଃ। ତତଃ ପ୍ରଶ୍ନଂ ବକଂ ଦେଵଂ ଉଵାଚ ତ୍ରିଦଶେଶ୍ଵରଃ
ବରଦାତା, ବଳସୂଦନ ଦେବରାଜ ସୁବିଧାରେ ବସି, ବକଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।
ଶତଂ ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ମୁନେ ଜାତସ୍ଯ ତେଽନଘ। ସମାଖ୍ଯାହି ମମ ବ୍ରହ୍ମନ୍କିଂ ଦୁଃଖଂ ଚିରଜୀଵିନାମ୍
ହେ ମୁନି, ହେ ନିର୍ମଳ ଆତ୍ମା, ତୁମର ଜନ୍ମରୁ ଏକ ଲକ୍ଷ ବର୍ଷ ହେବାକୁ ଯାଉଛି; ମୋତେ କହ, ଦୀର୍ଘାୟୁ ଲୋକଙ୍କର କଣ ଦୁଃଖ ଅଛି?
ଅପ୍ରିଯୈଃ ସହ ସଂଵାସଃ ପ୍ରିଯୈଶ୍ଚାପି ଵିନାଭଵଃ। ଅସଦ୍ଭିଃ ସଂପ୍ରଯୋଗଶ୍ଚ ତଦ୍ଦୁଃଖଂ ଚିରଜୀଵିନାମ୍
ଅପ୍ରିୟ ଲୋକଙ୍କ ସହ ବସିବା, ପ୍ରିୟଙ୍କୁ ଛାଡ଼ି ଦୂରେ ରହିବା, ଓ ଖରାପ ଲୋକଙ୍କ ସହ ସଂଯୋଗ—ଏହି ସବୁ ହେଉଛି ଦୀର୍ଘାୟୁ ଲୋକଙ୍କର ଦୁଃଖ।
ପୁତ୍ରଦାରଵିନାଶୋଽତ୍ର ଜ୍ଞାତୀନାଂ ସୁହୃଦାମପି। ପରେଷ୍ଵାଯତ୍ତତା କୃଚ୍ଛ୍ରଂ କିଂନୁ ଦୁଃଖତରଂ ତତଃ
ପୁଅ, ଝିଅ, ଜଣେ ଜଣେ ଜଣା, ଆଉ ସମ୍ପର୍କୀୟ ମାନେ ଓ ବନ୍ଧୁମାନେ ହରାଇଯିବା, ଆଉ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିବା ଏଠାରେ ବଡ଼ କଷ୍ଟ। ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ କଣ ହେବ?
ନାନ୍ଯଦ୍ଦୁଃଖତରଂ କିଂଚିଲ୍ଲୋକେଷୁ ପ୍ରତିଭାତି ମେ। ଅର୍ଥୈର୍ଵିହୀନଃ ପୁରୁଷଃ ଏରୈଃ ସଂପରିଭୂଯତେ
ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ ଏହି ସଂସାରରେ ମୋତେ ଦେଖାଯାଏନାହିଁ—ଯେଉଁ ଲୋକ ଧନ ହରାଇଯାଏ, ସେ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ଠାରୁ ଅପମାନ ଭୋଗ କରେ।
ଅକୁଲାନାଂ କୁଲେ ଭାଵଂ କୁଲୀନାନାଂ କୁଲକ୍ଷଯମ୍। ସଂଯୋଗଂ ଵିପ୍ରଯୋଗଂ ଚ ପଶ୍ଯନ୍ତି ଚିରଜୀଵିନଃ
ଯେଉଁମାନେ ଦୀର୍ଘଜୀବୀ, ସେମାନେ ଦେଖନ୍ତି—ଅନ୍ଧଳ ଘରରେ ଉଚ୍ଚ କୁଳର ଲୋକ ଆସିବା, ଉଚ୍ଚ କୁଳର ନାଶ ହେବା, ମିଳନ ଓ ବିଚ୍ଛେଦ ଘଟିବା।
ଅପିପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷମେଵୈତତ୍ତଵ ଦେଘ ଶତକ୍ରତୋ। ଅକୁଲାନାଂ ସମୃଦ୍ଧାନାଂ କଥଂ କୁଲଵିପର୍ଯଯଃ
ଶତକ୍ରତୁ, ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ତୁମ ଆଖି ଆଗରେ ଦେଖାଯାଉଛି—କେମିତି ସମୃଦ୍ଧ ଓ ଦୁର୍ବଳ କୁଳମାନେ ଏମିତି ଭାବେ ଅଦଳବଦଳ ହୁଏ?
ଦେଵଦାନଵଗନ୍ଧର୍ଵମନୁଷ୍ଯୋରଗରାକ୍ଷସାଃ। ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି ଵିପର୍ଯାସଂ କିଂନୁ ଦୁଃଖତରଂ ତତଃ
ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ମଣିଷ, ସର୍ପ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅଦଳବଦଳ ଭୋଗ କରନ୍ତି—ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ କଣ ହେବ?
କୁଲେ ଜାତାଶ୍ କ୍ଲିଶ୍ଯନ୍ତେ ଦୌଷ୍କୁଲେଯଵଶାନୁଗାଃ। ଆଢ୍ଯୈର୍ଦରିଦ୍ରାଽଵମତାଃ କିଂନୁ ଦୁଃଖତରଂ ତତଃ
ଉଚ୍ଚ କୁଳରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଲୋକମାନେ ନିମ୍ନ କୁଳର ଜନଙ୍କ ଅଧୀନ ହେଲେ ଦୁଃଖ ପାଆନ୍ତି; ଧନୀମାନେ ଗରିବମାନଙ୍କୁ ଅବହେଳା କରନ୍ତି—ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୁଃଖ କଣ ହେବ?
ଲୋକେ ଵୈଧର୍ମ୍ଯମେତତ୍ତୁ ଦୃଶ୍ତେ ବହୁଵିସ୍ତରମ୍। ହୀନଜ୍ଞାନାଶ୍ଚ ହୃଷ୍ଯନ୍ତେ କ୍ଲିଶ୍ଯନ୍ତେ ପ୍ରାଜ୍ଞକୋଵିଦାଃ। ବହୁଦୁଃଖପରିକ୍ଲେଶଂ ମାନୁଷ୍ଯମିହ ଦୃଶ୍ଯତେ
ଏହି ପ୍ରପଞ୍ଚରେ ଏହି ବିରୋଧାଭାସ ବିସ୍ତୃତ ଭାବେ ଦେଖାଯାଏ—ମୂଢ଼ମାନେ ଖୁସି ହୁଅନ୍ତି, ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଦୁଃଖ ପାଆନ୍ତି; ଏଠାରେ ମଣିଷ ଜୀବନ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଓ କଷ୍ଟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ।
ପୁନରେଵ ମହାଭାଗ ଦେଵର୍ଷିଗଣସେଵିତ। ସମାଖ୍ଯାହି ମମ ବ୍ରହ୍ମନ୍କିଂ ସୁଖଂ ଚିରଜୀଵିନାମ୍
ଏହି ଭଳି ମହାଭାଗ୍ୟବାନ, ଦେବଋଷିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ସେବିତ, ମୋତେ କହ, ବ୍ରହ୍ମନ୍, ଦୀର୍ଘଜୀବୀମାନେ କେଉଁ ସୁଖ ଭୋଗ କରନ୍ତି?
ଅଷ୍ଟମେ ଦ୍ଵାଦଶେ ଵାଽପି ଶାକଂ ଯଃ ପଚତେ ଗୃହେ। କୁମିତ୍ରାଣ୍ଯନପାଶ୍ରିତ୍ କିଂ ଵୈ ସୁଖତରଂ ତତଃ
ଯିଏ ଦିନର ଅଷ୍ଟମ ବା ଦ୍ୱାଦଶମ ଭାଗରେ ନିଜ ଘରେ ଶାକ ରନ୍ଧେ, ମିଥ୍ୟା ବନ୍ଧୁମାନଙ୍କ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେନାହିଁ—ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ସୁଖ କଣ ହେବ?
ଯତ୍ରାହାନି ନ ଗଣ୍ଯନ୍ତେ ନୈନମାହୁର୍ମହାଶନମ୍। ଅପି ଶାକଂ ପଚାନସ୍ଯ ସୁଖଂ ଵୈ ମଘଵନ୍ଗୃହେ
ଯେଉଁଠି ଦିନଗୁଡ଼ିକୁ ଗଣାଯାଏନାହିଁ, ଏବଂ କେହି ତାକୁ ବଡ଼ ଖାଇବାଳି କୁହନ୍ତିନାହିଁ, ଏଠି ମାତ୍ର ଶାକ ରନ୍ଧିଲେ ମଧ୍ୟ ଘରେ ସୁଖ ରହିଥାଏ, ମଘବନ।
ଆର୍ଜିତଂ ସ୍ଵେନ ଵୀର୍ଯେଣ ନାପ୍ଯପାଶ୍ରିତ୍ଯ କଂଚନ। ଫଲଶାକମପି ଶ୍ରେଯୋ ଭୋକ୍ତୁଂ ହ୍ଯକୃପଣଂ ଗୃହେ
ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଅର୍ଜିତ ଫଳ ଓ ଶାକ ମଧ୍ୟ ଘରେ ନିଜେ ଖାଇବା, କାହାର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିନାହିଁ, ଏବଂ କଞ୍ଜୁସି କରିନାହିଁ—ଏହା ଅଧିକ ଭଲ।
ପରସ୍ଯ ତୁ ଗୃହେ ଭୋକ୍ତୁଃ ପରିଭୂତସ୍ ନିତ୍ଯଶଃ। ସୁମୃଷ୍ଟମପି ନ ଶ୍ରେଯୋ ଵିକଲ୍ପୋଽଯମତଃ ସତାମ୍
ଯିଏ ପରର ଘରେ ଖାଏ ଓ ସବୁବେଳେ ଅପମାନିତ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଖାଦ୍ୟ ମିଳିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହା ଭଲ ନୁହେଁ—ଏହି ହେଉଛି ସତ୍ପୁରୁଷମାନଙ୍କର ବିଚାର।
ଶ୍ଵଵଦ୍ଧି ଲୋଲୁପୋ ଯସ୍ତୁ ପରାନ୍ନଂ ଭୋକ୍ତୁମିଚ୍ଛତି। ଧିଗସ୍ତୁ ତସ୍ଯ ତଦ୍ଭୁକ୍ତଂ କୃପଣସ୍ ଦୁରାତ୍ମନଃ
ଯିଏ ଲୋଭରେ ପରର ଖାଦ୍ୟ ଖାଇବାକୁ ଚାହେ, ସେ କୁକୁର ସମାନ; ଏଭଳି ଦୁଷ୍ଟ ଓ ଦୁଃଖୀ ଲୋକଙ୍କ ଖାଇଥିବା ଉପରେ ନିନ୍ଦା।
ଯୋ ଦତ୍ତ୍ଵାଽତିଥିଭୃତ୍ଯେଭ୍ଯଃ ପିତୃଭ୍ଯଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମଃ। ଶିଷ୍ଟାନ୍ଯନ୍ନାନି ଯୋ ଭୁଙ୍କ୍ତେ କିଂ ଵୈ ସୁଖତରଂ ତତଃ
ଯିଏ ଅତିଥି, ଚାକର, ପିତୃପୁରୁଷ ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ, ଯାହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଯାଏ ତାହା ନିଜେ ଖାଏ—ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ସୁଖ କଣ ହେବ?
ଅତୋ ମୃଷ୍ଟତରଂ ନାନ୍ଯତ୍ପୂତଂ କିଂଚିତଚ୍ଛତକ୍ରତୋ। ଦତ୍ତ୍ଵା ଯସ୍ତ୍ଵତିଥିଭ୍ଯୋଽନ୍ନଂ ଭୁଙ୍କ୍ତେ ତେନୈଵ ନିତ୍ଯଶଃ
ଏଠାରେ ଏଠିଏ ଅଧିକ ପବିତ୍ର କିଛି ନାହିଁ, ଶତକ୍ରତୁ; ଯିଏ ଅତିଥିମାନେ ପାଇଁ ଖାଦ୍ୟ ଦେଇ, ସେଇ ଖାଦ୍ୟ ନିଜେ ସବୁବେଳେ ଖାଏ।
ତାଵତାଂ ଗୋସହସ୍ରାଣାଂ ଫଲଂ ପ୍ରାପ୍ନୋତି ଦାଯକଃ। ଯଦେନୋ ଯୌଵନକୃତଂତତ୍ସର୍ଵଂ ନଶ୍ଯତେ ଧ୍ରୁଵମ୍
ଯିଏ ଦାନ କରେ, ସେ ହଜାର ଗାଈ ଦାନର ଫଳ ପାଏ; ଯେଉଁ ପାପ ଯୁବାବୟସରେ କରାଯାଇଥାଏ, ସେ ସବୁ ନିଶ୍ଚିତ ଭାବେ ନଶ୍ଟ ହୁଏ।
ରସଦକ୍ଷିଣସ୍ ଭୁକ୍ତସ୍ ଦ୍ଵିଜସ୍ଯ ତୁ କରେ ଗତମ୍। ଯଦ୍ଵାରି ଵାରିଣା ସିଞ୍ଚେତ୍ତଦ୍ଧ୍ଯେନସ୍ତରତେ କ୍ଷଣାତ୍
ଦ୍ୱିଜଙ୍କୁ ଦିଆଯାଇଥିବା ଖାଦ୍ୟ କିମ୍ବା ତାଙ୍କର ହାତକୁ ପାଣି ଢାଳିଲେ, ସେହିପରି ତୁରନ୍ତ ପାପ ଦୂର ହୁଏ, ଯେପରି ପାଣି ଦ୍ୱାରା ମଳ ହଟିଯାଏ।
ଏତାଶ୍ଚାନ୍ଯାଶ୍ଚ ଵୈ ବହ୍ଵୀଃ କଥଯିତ୍ଵା କଥାଃ ଶୁଭାଃ। ବକେନ ସହ ଦେଵେନ୍ଦ୍ର ଆପୃଚ୍ଛ୍ଯ ତ୍ରିଦିଵଂ ଗତଃ
ଏହି ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଅନେକ ଶୁଭ କଥା କହି, ଦେବେନ୍ଦ୍ର ବକ ସହ ଦେଖା କରି ତ୍ରିଦିବକୁ ଚଲିଗଲେ।
ଇଦମନ୍ଯଚ୍ଛ୍ରୂତାଂ ଯଯାତିର୍ନାହୁଷୋ ରାଜା ରାଜ୍ଯସ୍ଥଃ ପୌରଜନାଵୃତ ଆସାଂଚକ୍ରେ ।। ଗୁର୍ଵର୍ଥୀ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଉପେତ୍ଯାବ୍ରଵୀତ୍ ଭୋ ରାଜନ୍ଗୁର୍ଵର୍ଥଂ ଭିକ୍ଷେଯଂ ସମଯାଦିତି ରାଜୋଵାଚ
ଏହା ଛଡ଼ା, ଆଉ ଏହି କଥା ଶୁଣ। ରାଜା ଯୟାତି, ନହୁଷଙ୍କ ପୁଅ, ରାଜ୍ୟରେ ଅଧିପତି ହୋଇ, ନଗରବାସୀମାନେ ଚାରିପଟେ ଥିବାବେଳେ, ଏଭଳି କରିଥିଲେ। ଗୋଟିଏ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ତାଙ୍କର ଗୁରୁ ପାଇଁ କିଛି ଚାହିଁ, ରାଜାଙ୍କ ପାଖକୁ ଆସି କହିଲେ, "ହେ ରାଜା, ମୁଁ ମୋ ଗୁରୁ ପାଇଁ ଭିକ୍ଷା ମାଗିବାକୁ ଚାହେଁ; ଯେପରି ଚୁକ୍ତି ହେବ, ତାହା ଦିଅ।" ରାଜା କହିଲେ:
ବ୍ରଵୀତୁ ଭଗଵାନ୍ସମଯମିତି
"ମହାପୁରୁଷ, ଆପଣ ଚୁକ୍ତି କ'ଣ ଅଛି, ସେଥିରେ କହନ୍ତୁ।"
ଵିଦ୍ଵେଷଣଂ ପରମଂ ଜୀଵଲୋକେ କୁର୍ଯାନ୍ନରଃ ପାର୍ଥିଵ ଯାଚ୍ଯମାନଃ। ତଂ ତ୍ଵାଂ ପୃଚ୍ଛାମି କଥଂ ତୁ ରାଜ- ନ୍ଦଦ୍ଯାଦ୍ଵାନ୍ଦଯିତଂ ଚ ମେଽଦ୍ଯ
"ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶତ୍ରୁତା ସବୁଠାରୁ ଖରାପ। ରାଜା ହେଲେ, ଯେତେବେଳେ କିଏ ମାଗେ, ସେତେବେଳେ ଏହା ହେବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ। ଏହିକାରଣରୁ ମୁଁ ଆପଣଙ୍କୁ ପଚାରୁଛି, ରାଜା, କିପରି ଦେବା ଉଚିତ୍ ଏବଂ ଆଜି ମୁଁ କିପରି ମୋ ଇଚ୍ଛିତ ଜିନିଷ ନେବି?"
ନଚାନୁକୀର୍ତଯେ ଦଦ୍ଯ ଦତ୍ତ୍ଵା ଅଯାଚ୍ଯମର୍ଥଂ ନ ଚ ସଂଶୃଣୋମି। ପ୍ରାପ୍ଯମର୍ଥଂ ଚ ସଂଶ୍ରୁତ୍ଯ ତଂ ଚାପି ଦତ୍ତ୍ଵା ସୁସୁଖୀ ଭଵାମି
"ଦେଇ ହେବା ପରେ ମୁଁ କେବେ ବଡ଼ାଇ କରେନି, ଯାହା ମାଗିନାହାଁନ୍ତି, ତାହା ଦେଉନି, ଏବଂ ଏପରି ଅନୁରୋଧ ମଧ୍ୟ ଶୁଣେନି। ଯାହା ସମ୍ଭବ ଦେବାକୁ ଅଙ୍ଗୀକାର କରେ, ଏବଂ ଦେଇଦେଲେ, ମୁଁ ଏହାରେ ବଡ଼ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ହୁଏ।"