ତତଃ ସ ପାଣ୍ଡଵୋ ଭୂଯୋ ମାର୍କଣ୍ଡେଯମୁଵାଚ ହ। କଥଯସ୍ଵତି ଚରିତଂ ମନୋର୍ଵୈଵସ୍ଵତସ୍ଯ ଚ
ତାପରେ ପାଣ୍ଡୁପୁତ୍ର ପୁନି ମାର୍କଣ୍ଡେୟଙ୍କୁ କହିଲେ: 'ମନୁ, ବିବସ୍ବତଙ୍କ ପୁତ୍ର, ତାଙ୍କର କଥା ମୋତେ କୁହ।'
ଵିଵସ୍ଵତଃ ସୁତୋ ରାଜନ୍ମହର୍ଷିଃ ସୁପ୍ରତାପଵାନ୍। ବଭୂଵ ନରଶାର୍ଦୂଲ ପ୍ରଜାପତିସମଦ୍ଯୁତିଃ
ରାଜା, ବିବସ୍ବତଙ୍କ ପୁତ୍ର ଏକ ମହାଋଷି, ତେଜସ୍ବୀ, ମନୁଷ୍ୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସିଂହ, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ଥିଲେ।
ଓଜସାତେଜସା ଲକ୍ଷ୍ମ୍ଯା ତପସା ଚ ଵିଶେଷତଃ। ଅତିଚକ୍ରାମ ପିତରଂ ମନୁଃ ସ୍ଵଂଚ ପିତାମହମ୍
ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି, ତେଜ, ଧନ୍ୟତା ଓ ବିଶେଷ ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା, ମନୁ ନିଜ ପିତା ଓ ପିତାମହଙ୍କୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଥିଲେ।
ଊର୍ଧ୍ଵବାହୁର୍ଵିଶାଲାଯାଂ ବଦର୍ଯାଂ ସ ନରାଧିପଃ। ଏକପାଦସ୍ଥିତସ୍ତୀଵ୍ରଂ ଚକାର ସୁମହତ୍ତପଃ
ସେ ନରାଧିପ, ଦୀର୍ଘ ହାତ ଉପରେ ଉଠାଇ, ବଡ଼ ବଦରୀରେ ଏକ ପାଦରେ ଦଢ଼ି ଅତି ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।
ଅଵାକୂଶିରାସ୍ତଥା ଚାପି ନେତ୍ରୈରନିମିଷୈର୍ଦୃଢମ୍। ସୋଽତପ୍ଯତ ତପୋ ଘୋରଂ ଵର୍ଷାଣାମଯୁତଂ ତଦା
ତାଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ନମାଇ, ଚକ୍ଷୁ ଅନିମିଷ ରଖି, ଦଢ଼ ଭାବରେ ଦଶ ହଜାର ବର୍ଷ ଦୁର୍ଲଭ ତପସ୍ୟା କରିଥିଲେ।
ତଂ କଦାଚିତ୍ତପସ୍ଯନ୍ତମାର୍ଦ୍ରଚୀରଜଟାଧରମ୍। ଚୀରିଣୀତୀରମାଗମ୍ଯ ମତ୍ସ୍ଯୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ଏକ ଦିନ, ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ, ଭିଜା ଚିର ଓ ଜଟା ପିନ୍ଧିଥିବା ମନୁଙ୍କୁ ଏକ ମାଛ ତୀରକୁ ଆସି କହିଲା:
ଭଗଵନ୍କ୍ଷୁଦ୍ରମତ୍ସ୍ଯେସ୍ମି ବଲଵଦ୍ଭ୍ଯୋ ଭଯଂମମ। ମତ୍ସ୍ଯେଭ୍ଯୋ ହି ତତୋ ମାଂ ତ୍ଵଂ ତ୍ରାତୁମର୍ହସି ସୁଵ୍ରତ
ଭଗବନ୍, ମୁଁ ଏକ ଛୋଟ ମାଛ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାଛମାନଙ୍କୁ ଦେଖି ଭୟ ଭାବୁଛି; ମୋତେ ବଡ଼ ମାଛମାନଙ୍କୁ ଠାରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତୁ, ନିଷ୍ଠାବାନ।
ଦୁର୍ବଲଂ ବଲଵନ୍ତୋ ହି ମତ୍ସ୍ଯା ମତ୍ସ୍ଯଂ ଵିଶେଷତଃ। ଭକ୍ଷଯନ୍ତି ସଦା ଵୃତ୍ତିର୍ଵିହିତା ନଃ ସନାତନୀ
ଶକ୍ତିଶାଳୀ ମାଛମାନେ ଦୁର୍ବଳ ମାଛକୁ ସଦା ଭକ୍ଷଣ କରନ୍ତି, ଏହି ଆମର ଚିରସ୍ଥାୟୀ ନୀତି।
ତସ୍ମାଦ୍ଭଯୌଘାନ୍ମହତୋ ମଜ୍ଜନ୍ତଂ ମାଂ ଵିଶେଷତଃ। ତ୍ରାତୁମର୍ହସି କର୍ତାସ୍ମି କୃତେପ୍ରତିକୃତଂ ତଵ
ଏହି ଭୟର ବଡ଼ ଝାଡ଼ରେ ମୁଁ ଡୁବୁଛି, ଆପଣ ମୋତେ ରକ୍ଷା କରିବା ଉଚିତ୍; ଆପଣ ଯାହା କରିବେ, ମୁଁ ତାହାର ପ୍ରତିଫଳ ଦେବି।
ସ ମତ୍ସ୍ଯଵଚନଂ ଶ୍ରୁତ୍ଵା କୃପଯାଽଭିପରିପ୍ଲୁତଃ। ମନୁର୍ଵୈଵସ୍ଵତୋଽଗୃହ୍ଣାତ୍ତଂ ମତ୍ସ୍ଯଂ ପାଣିନା ସ୍ଵଯମ୍
ମାଛର କଥା ଶୁଣି, ମନୁ ବିବସ୍ବତ, ଦୟାରେ ଭରି, ନିଜ ହାତରେ ମାଛକୁ ଧରିଲେ।
ଉଦକାନ୍ତମୁପାନୀଯ ମତ୍ସ୍ଯଂ ଵୈଵସ୍ଵତୋ ମନୁଃ। ଅଲିଞ୍ଜରେ ପ୍ରାକ୍ଷିପତ୍ତଂ ଚନ୍ଦ୍ରାଂଶୁସଦୃଶପ୍ରଭମ୍
ମନୁ ବିବସ୍ବତ ମାଛକୁ ଜଳର କୂଳକୁ ନେଇ, ଚାନ୍ଦ୍ରର କିରଣ ପରି ଦୀପ୍ତିମାନ ପାତ୍ରରେ ରଖିଲେ।
ସ ତତ୍ର ଵଵୃଧେ ରାଜନ୍ମତ୍ସ୍ଯଃ ପରମସତ୍କୃତଃ। ପୁତ୍ରଵତ୍ସ୍ଵୀକରୋତ୍ତସ୍ମୈ ମନୁର୍ଭାଵଂ ଵିଶେଷତଃ
ସେଠାରେ, ରାଜା, ମାଛ ଅତି ଭଲ ଦେଖାଶୁଣା ପାଇ ଅତିକ୍ରମ ଭାବରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଲା; ମନୁ ତାହାକୁ ନିଜ ପୁଅ ପରି ବିଶେଷ ଆଦର ଦେଲେ।
ଅଥ କାଲେନ ମହତା ସ ମତ୍ସ୍ଯଃ ସୁମହାନଭୂତ୍। ଅଲିଞ୍ଜରଜଲେ ଚୈଵ ନାସୌ ସମଭଵତ୍କିଲ
ଏହିପରି, ଦୀର୍ଘ ସମୟ ପରେ, ସେ ମାଛଟି ବହୁତ ବଡ଼ ହେଇଗଲା, ଏବଂ ଆଳିଞ୍ଜର ପାଣିରେ ରହିପାରିଲା ନାହିଁ।
ଅଥ ମତ୍ସ୍ଯୋ ମନୁଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁନରେଵାଭ୍ଯଭାଷତ। ଭଗଵନ୍ସାଧୁ ମେଽଦ୍ଯାନ୍ଯତ୍ସ୍ଥାନଂ ସଂପ୍ରତିପାଦଯ
ତାପରେ, ମାଛଟି ମନୁଙ୍କୁ ଦେଖି, ପୁଣି ଏକଥା କହିଲା: 'ଭଗବନ୍, ଦୟାକରି ଆଜି ଆମ ପାଇଁ ଅନ୍ୟ ଏକ ସ୍ଥାନ ଦିଅ।'
ଉଦ୍ଧୃତ୍ଯାଲିଞ୍ଜରାତ୍ତସ୍ମାତ୍ତତଃ ସ ଭଗଵାନ୍ମନୁଃ। ତଂ ମତ୍ସ୍ଯମନଯଦ୍ଵାପୀଂ ମହତୀଂ ସ ମନୁସ୍ତଦା
ତାହାପରେ, ମନୁ ଭଗବାନ ଆଳିଞ୍ଜରରୁ ମାଛଟିକୁ ଉଠାଇ, ବଡ଼ ଏକ ଝିଅରେ ନେଇଗଲେ।
ତତ୍ରତଂ ପ୍ରାକ୍ଷିପଚ୍ଚାପି ମନୁଃ ପରପୁରଂଜଯ। ଅଥାଵର୍ଧତ ମତ୍ସ୍ଯଃ ସ ପୁନର୍ଵର୍ଷଗଣାନ୍ବହୂନ୍
ସେଠି, ମନୁ ମାଛଟିକୁ ଝିଅରେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ; ଏବଂ ଅନେକ ବର୍ଷ ଦେଇ, ମାଛଟି ପୁଣି ବଡ଼ ହେଇଗଲା।
ଦ୍ଵିଯୋଜନାଯତା ଵାପୀ ଵିସ୍ତୃତାଚାପି ଯୋଜନମ୍। ତସ୍ଯାଂ ନାସୌ ସମଭଵନ୍ମତ୍ସ୍ଯୋ ରାଜୀଵଲୋଚନ
ଝିଅଟି ଦୁଇ ଯୋଜନ ଲମ୍ବା ଏବଂ ଏକ ଯୋଜନ ଚଉଡ଼ା ଥିଲା, ତଥାପି, ରାଜୀବଲୋଚନ, ସେଠି ମାଛଟି ରହିପାରିଲା ନାହିଁ।
ଵିଚେଷ୍ଟିତୁଂ ଚ କୌନ୍ତେଯ ମତ୍ସ୍ଯୋ ଵାପ୍ଯାଂ ଵିଶାଂପତେ। ମନୁଂ ମତ୍ସ୍ଯସ୍ତତୋ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ପୁନରେଵାଭ୍ଯଭାଷତ
କୁନ୍ତୀନନ୍ଦନ, ମାଛଟି ଝିଅରେ ଚଳାଚଳ କରିପାରିଲା ନାହିଁ; ତେଣୁ, ମନୁଙ୍କୁ ଦେଖି, ମାଛଟି ପୁଣି କହିଲା।
ନଯ ମାଂ ଭଗଵନ୍ସାଧୋ ସମୁଦ୍ରମହିଷୀଂ ପ୍ରିଯାମ୍। ଗଙ୍ଗାଂ ନାଂତ୍ରାପି ଶକ୍ତୋସ୍ମି ଵସ୍ତୁଂ ମତିମତାଂଵର
'ଭଗବନ୍, ଦୟାକରି ମୋତେ ମୋର ପ୍ରିୟା ରାଣୀ ସମୁଦ୍ରକୁ ନେଇଯାଅ; ମୁଁ ଗଙ୍ଗାରେ ମଧ୍ୟ ରହିପାରିବି ନାହିଁ, ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।'
ନିଦେଶେ ହି ମଯା ତୁଭ୍ଯଂ ସ୍ଥାତଵ୍ଯମନସୂଯତା। ଵୃଦ୍ଧିର୍ହି ପରମା ପ୍ରାପ୍ତା ତ୍ଵତ୍କୃତେ ହି ମଯାଽନଘ
'ମୁଁ ତୁମର ଆଜ୍ଞା ଅନୁସାରେ ଯେଉଁଠାରେ ରହିବାକୁ ପଡ଼େ, ଅସନ୍ତୋଷ ନାହିଁ; ତୁମ ଦୟାରେ, ଅପରାଧ ନାହିଁ, ମୁଁ ସର୍ବାଧିକ ବୃଦ୍ଧି ପାଇଛି।'
ଏଵମୁକ୍ତୋ ମନୁର୍ମତ୍ସ୍ଯମନଯଦ୍ଭଗଵାନ୍ଵଶୀ। ନଦୀଂ ଗଙ୍ଗାଂ ତତ୍ରଚୈନଂ ସ୍ଵଯଂ ପ୍ରାକ୍ଷିପଦେଵ ଚ
ଏପରି କଥା ଶୁଣି, ମନୁ ଭଗବାନ ଏବଂ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିଥିବା, ମାଛଟିକୁ ଗଙ୍ଗା ନଦୀକୁ ନେଇଗଲେ ଏବଂ ସେଠି ନିଜେ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ସ ତତ୍ର ଵଵୃଧେ ମତ୍ସ୍ଯଃ କଂଚିତ୍ରାଲମରିଂଦମ। ଗତଃ ପୁନର୍ମନୁଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ମତ୍ସ୍ଯୋ ଵଚନମବ୍ରଵୀତ୍
ସେଠି, ମାଛଟି କିଛି ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବୃଦ୍ଧି ହେଲା, ଶତ୍ରୁ ଦମନ କରିଥିବା; ତଥାପି, ପୁଣି ମନୁଙ୍କୁ ଦେଖି, ମାଛଟି ଏହି କଥା କହିଲା।
ଗଙ୍ଗାଯାଂ ହି ନ ଶକ୍ନୋମି ବୃହତ୍ତ୍ଵାଚ୍ଚେଷ୍ଟିତୁଂ ପ୍ରଭୋ। ସମୁଦ୍ରଂ ନଯ ମାମାଶୁ ପ୍ରସୀଦ ଭଗଵନ୍ନିତି
'ଗଙ୍ଗାରେ ମୁଁ ମୋର ବଡ଼ ଆକାର ଦ୍ୱାରା ଚଳାଚଳ କରିପାରିବି ନାହିଁ, ପ୍ରଭୁ; ଦୟାକରି ଶୀଘ୍ର ସମୁଦ୍ରକୁ ନେଇଯାଅ, ଭଗବନ୍।'
ଉଦ୍ଧୃତ୍ଯ ଗଙ୍ଗାସଲିଲାତ୍ତତୋ ମତ୍ସ୍ଯଂ ମନୁଃ ସ୍ଵଯମ୍। ସମୁଦ୍ରମନଯତ୍ପାର୍ତ ତତ୍ରଚୈନମଵାସୃଜତ୍
ତାପରେ, ମନୁ ନିଜେ ଗଙ୍ଗାର ପାଣିରୁ ମାଛଟିକୁ ଉଠାଇ, ପାର୍ଥ, ସମୁଦ୍ରକୁ ନେଇଗଲେ ଏବଂ ସେଠି ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ସୁମହାନପି ମତ୍ସ୍ଯସ୍ତୁ ସ ମନୋର୍ନଯତସ୍ତଦା। ଆସୀଦ୍ଯଥେଷ୍ଟହାର୍ଯଶ୍ଚ ସ୍ପର୍ଶଗନ୍ଧସୁଖଶ୍ଚ ଵୈ
ମାଛଟି ବହୁତ ବଡ଼ ଥିଲା, ତଥାପି ମନୁ ତାହାକୁ ନେଇଯାଇଥିବାବେଳେ, ମାଛଟି ଚାହିଁଥିବା ପରି ହେଇଗଲା—ଉଠାଇବାରେ ସହଜ, ସ୍ପର୍ଶ ଓ ଗନ୍ଧରେ ମଧୁର।
ଯଦା ସମୁଦ୍ରେ ପ୍ରକ୍ଷିପ୍ତଃ ସ ମତ୍ସ୍ଯୋ ନନୁନା ତଦା। ତତ ଏନମିଦଂ ଵାକ୍ଯଂ ସ୍ମଯମାନ ଇଵାବ୍ରଵୀତ୍
ଯେତେବେଳେ ମନୁ ସମୁଦ୍ରରେ ମାଛଟିକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ, ସେତେବେଳେ ମାଛଟି ହସୁଥିବା ପରି ଏହି କଥା କହିଲା।
ଭଗଵନ୍ହି କୃତା ରକ୍ଷା ତ୍ଵଯା ସର୍ଵା ଵିଶେଷତଃ। ପ୍ରାପ୍ତକାଲଂ ତୁ ଯତ୍କାର୍ଯଂ ତ୍ଵଯା ତଚ୍ଛ୍ରୂଯତାଂ ମମ
'ଭଗବନ୍, ତୁମେ ମୋତେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ରକ୍ଷା କରିଛ; ଏବେ, ଯାହା କରିବା ଆବଶ୍ୟକ, ତାହା ମୋଠାରୁ ଶୁଣ, କାଳ ଆସିଗଲା।'
ଅଚିରାଦ୍ଭଗଵନ୍ବୌମମିଦଂ ସ୍ଥାଵରଜଙ୍ଗମମ୍। ସର୍ଵମେଵ ମହାଭାଗ ପ୍ରଲଯଂ ଵୈ ଗମିଷ୍ଯତି
'ଶୀଘ୍ର, ଭଗବନ୍, ପୃଥିବୀରେ ଯେଉଁଠାରେ ଚଳାଇଥିବା ଓ ଅଚଳ ସବୁ, ସମସ୍ତ ଜିନିଷ, ବିନାଶ ହେବାକୁ ଯାଉଛି।'
ସଂପ୍ରକ୍ଷାଲନକାଲୋଽଯଂଲୋକାନାଂ ସମୁପସ୍ଥିତଃ। ତସ୍ମାତ୍ତ୍ଵାଂ ବୋଧଯାମ୍ଯଦ୍ଯଯତ୍ତେ ହିତମନୁତ୍ତମମ୍
'ବିଶ୍ୱଗୁଡ଼ିକୁ ଧୋଇଦେଇବାର ସମୟ ଆସିଛି; ତେଣୁ, ଆଜି ମୁଁ ତୁମ ପାଇଁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ମଙ୍ଗଳ ଉପଦେଶ ଦେଉଛି।'
ତ୍ରସାନାଂ ସ୍ତାଵରାଣାଂ ଚ ଯଚ୍ଚେଙ୍ଗଂ ଯଚ୍ଚ ନେଙ୍ଗତି। ତସ୍ଯ ସର୍ଵସ୍ ସଂପ୍ରାପ୍ତଃ କାଲଃ ପରମଦାରୁଣଃ
'ଯେଉଁଠାରେ ଚଳାଇଥିବା ଓ ଅଚଳ ସବୁ, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ସମୟ ଆସିଛି—ଏହା ବହୁତ ଭୟଙ୍କର।'