କିଂତ୍ଵସ୍ତି ତତ୍ର ଦ୍ଵେଷ୍ଟାରୋ ନିଵସନ୍ତି ହି ମେ ଦ୍ଵିଜାଃ। ଯଥା ମେ ଗୌତମଃ ପ୍ରାହ ତତୋ ନ ଵ୍ଯଵସାମ୍ଯହମ୍
କିନ୍ତୁ ସେଠାରେ କିଛି ଲୋକ ମୋତେ ଦ୍ୱେଷ କରନ୍ତି, ମୋ ଘରେ ବସିଛନ୍ତି। ଗୌତମ ମୋତେ ଯେପରି ଏହା କହିଛି, ତେଣୁ ମୁଁ ନିଶ୍ଚିତ ହେଇପାରିନି।
ତତ୍ର ସ୍ମ ଵାଚଂ କଲ୍ଯାଣୀଂ ଧର୍ମକାମାର୍ଥସଂହିତାମ୍। ମଯୋକ୍ତାମନ୍ଯଥା ବ୍ରୂଯୁସ୍ତତସ୍ତେ ଵୈ ନିରର୍ଥିକାମ୍
ସେଠାରେ ଯଦି ସେମାନେ ମୋ କହିଥିବା ଭଲ ଓ ଧର୍ମ, କାମ, ଅର୍ଥ ସହିତ ମିଶିଥିବା କଥାକୁ ଅନ୍ୟ ଭାବରେ କହିବେ, ତେବେ ସେମାନଙ୍କର କଥା ଅର୍ଥହୀନ ହେବ।
ଗମିଷ୍ଯାମି ମହାପ୍ରାଜ୍ଞେ ରୋଚତେ ମେ ଵଚସ୍ତଵ। ଗାଶ୍ଚ ମେ ଦାସ୍ଯତେ ଵୈନ୍ଯଃ ପ୍ରଭୂତଂ ଚାର୍ଥସଂଚଯମ୍
ମୁଁ ଯିବି, ବଡ଼ ଜ୍ଞାନବତୀ, ତୁମର କଥା ମୋତେ ଭଲ ଲାଗିଛି। ବୈନ୍ୟ ମୋତେ ଗାଁ ଓ ବହୁ ଧନ ଦେବେ।
ଏଵମୁକ୍ତ୍ଵା ଜଗାମାଶୁ ଵୈନ୍ଯଯଜ୍ଞଂ ମହାତପାଃ। ଗତ୍ଵା ଚ ଯଜ୍ଞାଯତନମତ୍ରିସ୍ତୁଷ୍ଟାଵ ତଂ ନୃପମ୍
ଏପରି କହି ମହାତପସ୍ବୀ ଶୀଘ୍ର ବୈନ୍ୟଙ୍କ ଯଜ୍ଞକୁ ଗଲେ। ଯଜ୍ଞସ୍ଥଳକୁ ପହଞ୍ଚି ଅତ୍ରି ରାଜାଙ୍କୁ ପ୍ରଶଂସା କଲେ।
ଵାକ୍ଯୈର୍ମଙ୍ଗଲସଂଯୁକ୍ତୈଃ ପୂଜଯାନୋଽବ୍ରଵୀଦ୍ଵଚଃ। ରାଜନ୍ଧନ୍ଯସ୍ତ୍ଵମୀଶଶ୍ଚ ଭୁଵି ତ୍ଵଂ ପ୍ରଥମୋ ନୃପଃ। ସ୍ତୁଵନ୍ତି ତ୍ଵାଂ ମୁନିଗଣାସ୍ତ୍ଵଦନ୍ଯୋ ନାସ୍ତି ଧର୍ମଵିତ୍
ମଙ୍ଗଳମୟ କଥାରେ ସମ୍ମାନ କରି ଅତ୍ରି କହିଲେ, 'ରାଜା, ତୁମେ ଧନୀ ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ; ପୃଥିବୀରେ ପ୍ରଥମ ରାଜା ତୁମେ। ମୁନିମାନେ ତୁମକୁ ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି; ଧର୍ମ ଜଣାଇବାରେ ତୁମ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହିଁ।'
ତମବ୍ରଵୀଦୃଷିଃ କ୍ରୁଦ୍ଧୋ ଵଚନଂ ଵୈ ମହାତପାଃ
ତାକୁ ର୷ି ରାଗରେ, ମହାତପସ୍ବୀ ଏକ କଥା କହିଲେ।
ମୈଵମତ୍ରେ ପୁନର୍ବ୍ରୂଯା ନ ତେ ପ୍ରଜ୍ଞା ସମାହିତା। ଅତ୍ର ନଃ ପ୍ରଥମୋ ଧାତା ମହେନ୍ଦ୍ରୋ ଵୈ ପ୍ରଜାପତିଃ
'ଅତ୍ରି, ଏପରି ପୁନି କହିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ; ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ଏଠି ନିଶ୍ଚିତ ନାହିଁ। ଆମଠାରେ ପ୍ରଥମ ହେଉଛନ୍ତି ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ମହେନ୍ଦ୍ର, ପ୍ରଜାପତି।'
ଅଥାତ୍ରିରପି ରାଜେନ୍ଦ୍ର ଗୌତମଂ ପ୍ରତ୍ଯଭାଷତ। ଅଯମେଵ ଵିଧାତା ଚ ତଥୈଵେନ୍ଦ୍ରଃ ପ୍ରଜାପତିଃ। ତ୍ଵମେଵ ମୁହ୍ଯସେ ମୋହାନ୍ନ ପ୍ରଜ୍ଞାନଂ ତଵାସ୍ତି ହ
ତାପରେ ରାଜା, ଅତ୍ରି ଗୌତମଙ୍କୁ ଉତ୍ତର ଦେଲେ, 'ସେଇ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ର, ପ୍ରଜାପତି। ତୁମେ ଭ୍ରମରେ ପଡ଼ିଛ; ତୁମର ସଠିକ ବୁଦ୍ଧି ନାହିଁ।'
ଜାନାମି ନାହଂ ମୁହ୍ଯାମି ତ୍ଵଂଵିଵକ୍ଷୁର୍ଵିମୁହ୍ଯସେ। ସ୍ତୌଷି ତ୍ଵଂ ଦର୍ଶନପ୍ରେପ୍ସୂ ରାଜାନଂ ଜନସଂସଦି
'ମୁଁ ଜାଣିଛି; ମୁଁ ଭ୍ରମିତ ନୁହେଁ। ତୁମେ କହିବାକୁ ଚାହିଁ, ଭ୍ରମିତ ହେଉଛ। ତୁମେ ରାଜାଙ୍କୁ ଲୋକମାନଙ୍କ ସମ୍ମିଳନରେ ପ୍ରଶଂସା କରୁଛ, ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଚାହିଁ।'
ନ ଵେତ୍ଥ ପରମଂ ଧର୍ମଂ ନ ଚାସ୍ତ୍ଯତ୍ର ପ୍ରଯୋଜନମ୍। ବାଲସ୍ତ୍ଵମସି ମୂଢଶ୍ଚ ଵୃଦ୍ଧଃ କେନାପି ହେତୁନା
'ତୁମେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମ ଜାଣିନାହ; ଏଠି କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନାହିଁ। ତୁମେ ଶିଶୁ ଓ ମୂଢ଼, କିନ୍ତୁ କିଛି ଉପାୟରେ ବୃଦ୍ଧ ହେଉଛ।'
ଵିଵଦନ୍ତୌ ତଥା ତୌ ତୁ ମୁନୀନାଂ ଦ୍ରଶନେ ସ୍ଥିତୌ। ଯେ ତସ୍ଯ ଯଜ୍ଞେ ସଂଵୃତ୍ତାସ୍ତେଽପୃଚ୍ଛନ୍ତ କଥଂ ତ୍ଵିମୌ
ଏପରି ଦୁଇଜଣ ମୁନି ମନ୍ଦଳୀ ସାମ୍ନାରେ ବିବାଦ କରୁଥିବାବେଳେ, ଯେଉଁମାନେ ରାଜାଙ୍କ ଯଜ୍ଞରେ ଆସିଥିଲେ, ସେମାନେ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, 'ଏହି ଦୁଇଜଣ କିଏ?'
ପ୍ରଵେଶଃ କେନ ଦତ୍ତୋଽଯମନଯୋର୍ଵୈନ୍ଯସଂସଦି। ଉଚ୍ଚୈଃ ସମଭିଭାଷନ୍ତୌ କେନ କାର୍ଯେଣ ଧିଷ୍ଠିତୌ
'ବୈନ୍ୟଙ୍କ ସଭାରେ ଏହି ଦୁଇଜଣ କିଏ ଅନୁମତି ଦେଇ ପ୍ରବେଶ କରିଛନ୍ତି? କେଉଁ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଏମିତି ଉଚ୍ଚ ସ୍ୱରରେ କଥା କହୁଛନ୍ତି?'
ତତଃ ପରମଧର୍ମାତ୍ମା କାଶ୍ଯପଃ ସର୍ଵଧର଼୍ମଵିତ୍। ଵିଵାଦିନାଵନୁପ୍ରାପ୍ତୌ ତାଵୁଭୌ ପ୍ରତ୍ଯଵେଦଯତ୍
ତାପରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଧର୍ମବିଦ୍ କାଶ୍ୟପ, ଏହି ଦୁଇଜଣ ବିବାଦକାରୀ ଆସିଥିବା ବିଷୟରେ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଜଣାଇଲେ।
ଅଥାବ୍ରଵୀତ୍ସଦସ୍ଯାଂସ୍ତୁ ଗୌତମୋ ମୁନିସତ୍ତମାନ୍। ଆଵଯୋର୍ଵ୍ଯାହୃତଂ ପ୍ରଶ୍ନଂ ଶୃଣୁତ ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମାଃ। ଵୈନ୍ଯଂ ଵିଧାତେତ୍ଯାହାତ୍ରିରତ୍ର ନୌ ସଂଶଯୋ ମହାନ୍
ତାପରେ ମୁନିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଗୌତମ ସଭାକୁ କହିଲେ, 'ଆମ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠିଛି, ସେଥିରେ ଶୁଣନ୍ତୁ, ଦ୍ୱିଜମାନେ। ଅତ୍ରି କହୁଛନ୍ତି ବୈନ୍ୟ ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା; ଏଠି ଆମର ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ।'
ତତସ୍ତୁ ଗୌତମେନୋକ୍ତଂ ଵାକ୍ଯଂ ଵୈନ୍ଯସ୍ଯ ସଂସଦି'। ଶ୍ରୁତ୍ଵୈଵ ତୁ ମହାତ୍ମାନୋ ମୁନଯୋଽଭ୍ଯଦ୍ରଵନ୍ଦୁତମ୍
ତାପରେ ଗୌତମ ବୈନ୍ୟଙ୍କ ସଭାରେ ଏହି କଥା କହିଲେ, ମହାତ୍ମା ମୁନିମାନେ ଶୁଣି, ଦୂତଙ୍କ ଦିଗରେ ଦୌଡ଼ିଲେ।
ସନତ୍କୁମାରଂ ଧର୍ମଜ୍ଞଂ ସଂଶଯଚ୍ଛେଦନାଯ ଵୈ। `ପପ୍ରଚ୍ଛୁଃ ପ୍ରଣତାଃ ସର୍ଵେ ବ୍ରହ୍ମାଣମିଵ ସୋମପାଃ
ସମସ୍ତେ ନମସ୍କାର କରି, ଧର୍ମଜ୍ଞ ସନତ୍କୁମାରଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ସନ୍ଦେହ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ, ଯେପରି ସୋମପାନକାରୀମାନେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କରନ୍ତି।
ସ ଚ ତେଷାଂ ଵଚଃ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଯଥାତତ୍ତ୍ଵଂ ମହାତପାଃ। ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚାଥ ତାନେଵଂ ଧର୍ମାର୍ଥସହିତଂ ଵଚଃ
ମହାତପସ୍ବୀ ସନତ୍କୁମାର ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ଧର୍ମ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ସହିତ ଏପରି ଉତ୍ତର ଦେଲେ।
ବ୍ରହ୍ମ କ୍ଷତ୍ରେଣ ସହିତଂ କ୍ଷତ୍ରଂ ଚ ବ୍ରହ୍ମଣା ସହ। ସଂଯୁକ୍ତୌ ଦହତଃ ଶତ୍ରୂନ୍ଵନାନୀଵାଗ୍ନିମାରୁତୌ
ବ୍ରହ୍ମ ଓ କ୍ଷତ୍ର ଏକତାରେ ରହିଥିଲେ, କ୍ଷତ୍ର ଓ ବ୍ରହ୍ମ ଏକସାଥି ହେଲେ, ତେମାନେ ଏକସାଥି ଶତ୍ରୁମାନେକୁ ଦହିଦେଇଥିବା, ଜଙ୍ଗଲରେ ଅଗ୍ନି ଓ ପବନ ଭଳି।
ରାଜା ଵୈ ପ୍ରଥିତୋ ଧର୍ମଃ ପ୍ରଜାନାଂ ପତିରେଵ ଚ। ସ ଏଵ ଶକ୍ରଃ ଶୁକ୍ରଶ୍ଚ ସ ଧାତା ଚ ବୃହସ୍ପତିଃ
ରାଜାକୁ ଧର୍ମର ଦୂତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ, ସେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ମାଳିକ ଅଟୁଟ ଭାବରେ ଅଛନ୍ତି। ରାଜା ଇନ୍ଦ୍ର, ଶୁକ୍ର, ଧାତା ଓ ବୃହସ୍ପତି ଭଳି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ।
ପ୍ରଜାପତିର୍ଵିରାଟ୍ ସମ୍ରାଟ୍ କ୍ଷତ୍ରିଯୋ ଭୂପତିର୍ନୃପଃ। ଯ ଏଭିଃ ସ୍ତୂଯତେ ଶବ୍ଦୈଃ କସ୍ତଂ ନାର୍ଚିତୁମର୍ହତି
ସେ ପ୍ରଜାପତି, ବିଶ୍ୱର ଶାସକ, ସମ୍ରାଟ୍, କ୍ଷତ୍ରିୟ, ଭୂମିର ମାଳିକ ଓ ରାଜା। ଏଭଳି ନାମରେ ଯେଉଁ ଅଭିନନ୍ଦନ ହୁଏ, ଏମିତି ରାଜାକୁ କିଏ ପୂଜା କରିବା ଯୋଗ୍ୟ ନୁହେଁ?
ପୁରାଯୋନିର୍ଯୁଧାଜିଚ୍ଚ ଅଭୀଷ୍ଟାନଚିତୋ ଭଵଃ। ସ୍ଵର୍ଣେତା ସହଜିଦ୍ବଭ୍ରୁରିତି ରାଜାଽଭିଧୀଯତେ। ସତ୍ଯଯୋନିଃ ପୁରାଵିଚ୍ଚ ସତ୍ଯଧର୍ମପ୍ରଵର୍ତକଃ
ରାଜାକୁ ପୁରାତନ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟୀ, ଇଚ୍ଛାପୂରଣ କରିବା, ସମ୍ମାନିତ, ସୁବର୍ଣ୍ଣ ନେତୃତ୍ୱ, ଜନ୍ମରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ପିତାମହ ଭାବରେ ଡାକାଯାଏ। ସେ ସତ୍ୟ ଉତ୍ପତ୍ତି, ପୁରାତନ ଓ ସତ୍ୟ ଧର୍ମର ପ୍ରଚାରକ।
ଅଧର୍ମାଦୃଷଯୋ ଭୀତା ବଲଂ କ୍ଷତ୍ରେ ସମାଦଧନ୍। `ତସ୍ମାଦ୍ଧି ବ୍ରହ୍ମଣା କ୍ଷତ୍ରଂ କ୍ଷତ୍ରେଣ ବ୍ରହ୍ମ ଚାଵ୍ଯଯମ୍
ଅଧର୍ମର ଭୟରେ ଋଷିମାନେ କ୍ଷତ୍ରିୟରେ ଶକ୍ତି ଦେଇଥିଲେ। ଏହିପରି, ବ୍ରହ୍ମା ରେ କ୍ଷତ୍ରିୟ ଭରସା କରେ, କ୍ଷତ୍ରିୟ ରେ ଅବିନାଶୀ ବ୍ରହ୍ମା ଭରସା କରେ।
ଆଦିତ୍ଯୋ ଦିଵି ଦେଵେଷୁ ତମୋ ନୁଦତି ତେଜସା। ତଥୈଵ ନୃପତିର୍ଭୂମାଵଧର୍ମାନ୍ନୁଦତେ ଭୃଶମ୍
ଯେପରି ଦେବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଆଦିତ୍ୟ ତାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ଅନ୍ଧାରକୁ ଦୂର କରେ, ତେଣୁ ଭୂମିରେ ରାଜା ଅଧର୍ମକୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ଦୂର କରନ୍ତି।
ତତୋ ରାଜ୍ଞଃ ପ୍ରଧାନତ୍ଵଂ ଶାସ୍ତ୍ରପ୍ରାମାଣ୍ଯଦର୍ଶନାତ୍। ଉତ୍ତରଃ ସିଦ୍ଧ୍ଯତେ ପକ୍ଷୋ ଯେନ ରାଜେତି ଭାଷିତମ୍
ତେଣୁ ଶାସ୍ତ୍ରର ଅଧିକାର ଦ୍ୱାରା ରାଜାର ପ୍ରଧାନତ୍ୱ ସ୍ଥାପିତ ହୁଏ; 'ରାଜା' ଭାବରେ ଯେଉଁ ଦଳ ଉପରି ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ, ସେହି ଦଳ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ତତଃ ସ ରାଜା ସଂହୃଷ୍ଟଃ ସିଦ୍ଧେ ପକ୍ଷେ ମହାମନାଃ। ତମତ୍ରିମବ୍ରଵୀତ୍ପ୍ରୀତଃ ପୂର୍ଵଂ ଯେନାଭିସଂସ୍ତୁତଃ
ତାପରେ ସେ ରାଜା, ଜିତିବା ଦଳରେ ଖୁସି ଓ ବଡ଼ ମନ ନେଇ, ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ଅତ୍ରି ତାଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିଥିଲେ, ସେଠି ତାଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦରେ କହିଲେ।
ଯସ୍ମାତ୍ପୂର୍ଵଂ ମନୁଷ୍ଯେଷୁ ଜ୍ଯାଯାଂସଂ ମାମିହାବ୍ରଵୀଃ। ସର୍ଵଦେଵୈଶ୍ଚ ଵିପ୍ରର୍ଷେ ସଂମିତଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠମେଵ ଚ
ମନୁଷ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟରେ ତୁମେ ପୂର୍ବରୁ ମୋତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ କହିଥିଲେ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷି ତୁମେ ମୋତେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭାବରେ ମନ୍ତ୍ରଣା କରିଛନ୍ତି।
ତସ୍ମାତ୍ତେଽହଂପ୍ରଦାସ୍ଯାମି ଵିଵିଧଂ ଵସୁ ଭୂରି ଚ। ଦାସୀସହସ୍ରଂ ଶ୍ଯାମାନାଂ ସୁଵସ୍ତ୍ରାଣାମଲକୃତମ୍
ତେଣୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ବହୁ ପ୍ରକାର ଓ ବହୁ ଧନ ଦେବି; ହଜାର ଶ୍ୟାମା ବନ୍ଦୀ, ଭଲ ଭୂଷିତ ଓ ଭଲ ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଥିବା।
ଦଶକୋଟୀର୍ହିରଣ୍ଯସ୍ଯ ରୁକ୍ମଭାରାଂସ୍ତଥା ଦଶ। ଏତଦ୍ଦଦାମି ଵିପ୍ରର୍ଷେ ସର୍ଵଜ୍ଞସ୍ତ୍ଵଂ ମତୋ ହି ମେ
ଦଶ କୋଟି ସୁନା ଓ ଦଶ ଭାର ରୁପ୍ୟା ମୁଁ ତୁମକୁ ଦେଉଛି, ବ୍ରାହ୍ମଣ ଋଷି, କାରଣ ମୁଁ ତୁମକୁ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନ ଥିବା ଭାବରେ ମନେ କରେ।
ତଦତ୍ରିନର୍ନ୍ଯାଯତଃ ସର୍ଵଂ ପ୍ରତିଗୃହ୍ଯାଭିସତ୍କୃତଃ। ପ୍ରତ୍ଯୁଜ୍ଜଗାମ ତେଜସ୍ଵୀ ଗୃହାନେଵ ମହାତପାଃ
ଏପରି ଭାବରେ ଅତ୍ରି ନ୍ୟାୟ ଭାବରେ ସମସ୍ତ ଦେଇ ସମ୍ମାନିତ ହେଇ, ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ମହାତପସ୍ୱୀ ନିଜ ଘରକୁ ଫେରିଗଲେ।
ପ୍ରଦାଯ ଚ ଧନଂ ପ୍ରୀତଃ ପୁତ୍ରେଭ୍ଯଃ ପ୍ରଯତାତ୍ମଵାନ୍। ତତଃ ସମଭିସଂଧାଯ ଵନମେଵାନ୍ଵପଦ୍ଯତ
ଖୁସି ଭାବରେ ଧନ ପୁଅମାନେକୁ ଦେଇ, ଶୁଦ୍ଧ ମନ ନେଇ, ସେ ଏବେ ନିଶ୍ଚୟ କରି ଜଙ୍ଗଲକୁ ଚାଲିଗଲେ।