ଦେହୀ ଚ ଦେହଂ ସଂତ୍ଯଜ୍ଯ ମୃଗ୍ଯମାଣଃ ଶୁଭାଶୁଭୈଃ। କଥଂ ସଂଯୁଜ୍ଯତେପ୍ରେତ୍ଯ ଇହ ଵା ଦ୍ଵିଜସତ୍ତମ
ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେହୀ ଯେତେବେଳେ ଦେହ ଛାଡ଼ିଦେଇଥାଏ, ଶୁଭ ଅଶୁଭ କାମ ତାଙ୍କୁ ଧରି ଚାଲିଥାଏ, ତେବେ ଏଠାରେ କିମ୍ବା ପରଲୋକରେ ସେ କିପରି ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୁଏ?
ଐହଲୌକିକମେଵୈତଦୁତାହୋ ପାରଲୌକିକମ୍। କ୍ଵ ଵା କର୍ମାଣି ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଜନ୍ତୋଃ ପ୍ରେତସ୍ଯ ଭାର୍ଗଵ
ହେ ଭାର୍ଗବ, ଏହି ଫଳ କେବଳ ଏହି ଜଗତର କି, କିମ୍ବା ପରଲୋକର? ମଣିଷ ମରିଗଲାପରେ ତାଙ୍କର କାର୍ମାଣ୍ୟ କେଉଁଠି ରହିଯାଏ?
ତ୍ଵଦ୍ଯୁକ୍ତୋଽଯମନୁପ୍ରଶ୍ନୋ ଯଥାଵଦ୍ଵଦତାଂଵର। ଵିଦିତଂ ଵେଦିତଵ୍ଯଂ ତେ ସ୍ଥିତ୍ଯର୍ଥଂ ତ୍ଵଂ ତୁ ପୃଚ୍ଛସି
ତୁମେ ଯେ ପ୍ରଶ୍ନ କରିଛ, ସେଠି ସମୟଯୋଗ୍ୟ। ତୁମେ ଯାହା ଜାଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛ, ତାହା ତୁମେ ଜାଣିଛ, କିନ୍ତୁ ଭଲଭାବେ ବୁଝିବା ପାଇଁ ପଚାରୁଛ।
ଅତ୍ର ତେ କଥଯିଷ୍ଯାମି ତଦିହୈକମନାଃ ଶୃଣୁ। ଯଥେହାମୁତ୍ର ଚ ନର ସୁଖଦୁଃଖମୁପାଶ୍ନୁତେ
ଏହି ବିଷୟ ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିଦେବି, ଏକାଗ୍ର ମନେ ଶୁଣ। କିପରି ଏଠାରେ ଓ ପରଲୋକରେ ମଣିଷ ସୁଖ ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରେ।
ନିର୍ମଲାନି ଶରୀରାଣି ଵିଶୁଦ୍ଧାନି ଶରୀରିଣାମ୍। ସସର୍ଜ ଧର଼୍ମତନ୍ତ୍ରାଣି ପୂର୍ଵୋତ୍ପନ୍ନଃ ପ୍ରଜାପତିଃ
ପ୍ରାଚୀନ ସମୟରେ ପ୍ରଜାପତି ନିର୍ମଳ ଓ ପବିତ୍ର ଦେହ ତିଆରି କଲେ, ଯେଉଁମାନେ ଧର୍ମ ଅନୁସାରେ ଚାଲୁଥିଲେ।
ଅମୋଘଫଲସଂକଲ୍ପାଃ ସୁଵ୍ରତାଃ ସତ୍ଯଵାଦିନଃ। ବ୍ରହ୍ମଭୂତା ନରାଃ ପୁଣ୍ଯାଃ ପୁରାଣାଃ କୁରୁସତ୍ତମ
ହେ କୁରୁଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ପୁରୁଣା ନରମାନେ ନିଷ୍ଠାବାନ, ସତ୍ୟବାଦୀ, ଭଲ କାମରେ ଦୃଢ଼, ତାଙ୍କର ଇଚ୍ଛା ସଫଳ, ଏବଂ ସେମାନେ ବ୍ରହ୍ମ ସ୍ୱରୂପ ଥିଲେ।
ସର୍ଵେ ଦେଵୈଃ ସମାଯାନ୍ତି ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦେନ ନଭସ୍ତଲମ୍। ତତଶ୍ଚ ପୁନରାଯାନ୍ତି ସର୍ଵେ ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦଚାରିଣଃ
ସେମାନେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ଆକାଶକୁ ଯାଉଥିଲେ, ପୁଣି ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ପୃଥିବୀକୁ ଫେରିଆସୁଥିଲେ।
ସ୍ଵଚ୍ଚନ୍ଦମରଣାଶ୍ଚାସନ୍ନରାଃ ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦଜୀଵିନଃ। ଅଲ୍ପବାଧା ନିରାତଙ୍କାଃ ସିଦ୍ଧାର୍ଥା ନିରୁପଦ୍ରଵାଃ
ସେମାନେ ଇଚ୍ଛାନୁସାରେ ବଞ୍ଚିବା ଓ ମରିବା କ୍ଷମତା ଥିଲା, ଅତି କମ କଷ୍ଟ, ନିରାତଙ୍କ, ସବୁ ଇଚ୍ଛା ପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏବଂ ଅଶାନ୍ତି ନଥିଲା।
ଦ୍ରଷ୍ଟାରୋଦେଵସଙ୍ଘାନାମୃଷୀଣାଂ ଚ ମହାତ୍ମନାମ୍। ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷାଃ ସର୍ଵଧର୍ମାଣାଂ ଦାନ୍ତା ଵିଗତମତ୍ସରାଃ
ସେମାନେ ଦେବତା ଓ ମହାର୍ଷିମାନଙ୍କ ସଭାକୁ ଦେଖିପାରୁଥିଲେ, ସମସ୍ତ ଧର୍ମକୁ ସ୍୵ୟଂ ଅନୁଭବ କରୁଥିଲେ, ନିୟମିତ ଓ ଇର୍ଷ୍ୟା ଶୂନ୍ୟ ଥିଲେ।
ଆସନ୍ଵର୍ଷସହସ୍ରାଣି ତଥା ପୁତ୍ରସହସ୍ରିଣଃ। ତତଃ କାଲାନ୍ତରେ ତସ୍ମିନ୍ପୃଥିଵୀତଲଚାରିଣଃ
ସେମାନେ ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ବଞ୍ଚିଥିଲେ, ହଜାର ହଜାର ପୁଅ ଥିଲା। ପରେ ସମୟ ପରିବର୍ତ୍ତନରେ ସେମାନେ ପୃଥିବୀରେ ଚାଲିବା ଆରମ୍ଭ କଲେ।
କାମକ୍ରୋଧାଭିଭୂତାସ୍ତେ ମାଯାଵ୍ଯାଜୋପଜୀଵିନଃ। ଲୋଭମୋହାଭିଭୂତାଶ୍ଚ ତ୍ଯକ୍ତା ଦେଵୈସ୍ତତୋ ନରାଃ
ସେମାନେ କାମ ଓ କ୍ରୋଧରେ ଅଧିନ, ମାୟା ଓ ଠକେଇରେ ଜୀବନ ଚାଲାଇଲେ, ଲୋଭ ଓ ମୋହରେ ଆବୃତ, ଦେବତାମାନେ ସେମାନେକୁ ଛାଡ଼ିଦେଲେ।
ଅଶୁଭୈଃ କର୍ମଭିଃ ପାପାସ୍ତିର୍ଯଙ୍ଗିରଯଗାମିନଃ। ସଂସାରେଷୁ ଵିଚିତ୍ରେଷୁ ପଚ୍ଯମାନାଃ ପୁନଃ ପୁନଃ
ଅଶୁଭ କାମ କରି, ସେମାନେ ପାପୀ ହୋଇ ପଶୁ ଓ ନରକ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ବିଭିନ୍ନ ସଂସାରରେ ପୁନିପୁନି ଦୁଃଖ ଭୋଗ କରୁଥିଲେ।
ମୋଘେଷ୍ଟା ମୋଘସଂକଲ୍ପା ମୋଘଜ୍ଞାନା ଵିଚେତସଃ। `କାଙ୍କ୍ଷିଣଃ ସର୍ଵକାମାନାଂ ନାସ୍ତିକା ଭିନ୍ନସେତଵଃ
ସେମାନଙ୍କର ଯଜ୍ଞ, ଇଚ୍ଛା ଓ ଜ୍ଞାନ ବ୍ୟର୍ଥ ହେଲା, ମନ ଭ୍ରମିତ, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପାଇଁ ଲାଲସା, ଶ୍ରଦ୍ଧା ନଥିଲା, ନିୟମ ଭଙ୍ଗ ହେଲା।
ସର୍ଵାଭିଶଙ୍ଖିନଶ୍ଚୈଵ ସଂଵୃତ୍ତାଃ କ୍ଲେଦାଯିନଃ। ଅଶୁଭୈଃ କର୍ମଭିଶ୍ଚାପି ପ୍ରାଯଶଃ ପରିଚିହ୍ନିତାଃ
ସେମାନେ ସବୁ କଥାରେ ସନ୍ଦେହ କରୁଥିଲେ, ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଅସୁବିଧା ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିଲେ, ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ଅଶୁଭ କାମରେ ଚିହ୍ନିତ ହେଉଥିଲେ।
ଦୌଷ୍କୁଲ୍ଯା ଵ୍ଯାଧିବହୁଲା ଦୁରାତ୍ମାନୋଽଭିତାପିନଃ। ଭଵନ୍ତ୍ଯଲ୍ପାଯୁଷଃ ପାପା ରୌଦ୍ରକର୍ମଫଲୋଦଯାଃ। ନାଥନ୍ତଃ ସର୍ଵକାମାନାଂ ନାସ୍ତିକା ଭିନ୍ନଚେତସଃ
ସେମାନେ ଦୁଷ୍ଟ ବଂଶର, ବହୁ ରୋଗରେ ପୀଡିତ, ମନ ଖରାପ, ଦୁଃଖିତ, ଅଳ୍ପ ଆୟୁ, ପାପୀ, କ୍ରୂର କାମର ଫଳ ଭୋଗ କରୁଥିଲେ, ଶ୍ରଦ୍ଧା ନଥିଲା, ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପାଇଁ ଲାଲସା, ମନ ଭଙ୍ଗ ହୋଇଥିଲା।
ଜନ୍ତୋଃ ପ୍ରେତସ୍ଯ କୌନ୍ତେଯ ଗତିଃ ସ୍ଵୈରିହ କର୍ମଭିଃ। ପ୍ରାଜ୍ଞସ୍ଯ ହୀନବୁଦ୍ଧେଶ୍ଚ କର୍ମକୋଶଃ କ୍ଵ ତିଷ୍ଠତି
ହେ କୁନ୍ତୀପୁତ୍ର, ମଣିଷ ମରିଗଲାପରେ ତାଙ୍କର ନିଜ କାମ ଅନୁଯାୟୀ ଗତି ମିଳେ। କିନ୍ତୁ ଜ୍ଞାନୀ ଓ ମୂଢ଼ ଲୋକଙ୍କ କାର୍ମାଣ୍ୟ କେଉଁଠି ରହିଯାଏ?
କ୍ଵସ୍ଥସ୍ତତ୍ସମୁପାଶ୍ନାତି ସୁକୃତଂ ଯଦି ଵେତରତ୍। ଇତି ତେ ଦର୍ଶନଂ ଯଚ୍ଚ ତତ୍ରାପ୍ଯନୁନଯଂ ଶୃଣୁ
ସେ କେଉଁଠି ଭଲ କିମ୍ବା ଖରାପ କାର୍ଯ୍ୟର ଫଳ ଭୋଗ କରେ? ଏହା ତୁମର ପ୍ରଶ୍ନ। ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ବିଷୟରେ ତୁମେ ଜାଣିଲା, ଏବେ ଏହାର ବ୍ୟାଖ୍ୟା ଶୁଣ।
ଅଯମାଦିଶରୀରେଣ ଦେଵସୃଷ୍ଟେନ ମାନଵଃ। ଶୁଭାନାମଶୁଭାନାଂ ଚ କୁରୁତେ ସଂଚଯଂ ମହତ୍
ଏହି ମଣିଷ ଦେବତାମାନେ ସୃଷ୍ଟି କରିଥିବା ପ୍ରାଚୀନ ଦେହ ସହିତ ଭଲ କାମ କିମ୍ବା ଖରାପ କାମ ବହୁତ ସଂଖ୍ୟାରେ ସଂଗ୍ରହ କରେ।
ଆଯୁଷୋଽନ୍ତେ ପ୍ରହାଯେଦଂ କ୍ଷୀଣପ୍ରାଯଂ କଲେବରମ୍। ସଂଭଵତ୍ଯେଵ ଯୁଗପଦ୍ଯୋନୌ ନାସ୍ତ୍ଯନ୍ତରାଽଭଵଃ
ଆୟୁଷ୍ୟର ଶେଷରେ ଏହି ଶରୀର ଶିଥିଳ ହୋଇ ପଡ଼ିଯାଏ ଏବଂ ଛାଡ଼ିଦିଯାଯି; ଏହି ଶରୀର ଛାଡ଼ିବା ସହିତ ସହିତ ନୂତନ ଜନ୍ମ ହୁଏ, ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ବିରାମ ନାହିଁ।
ତତ୍ରାସ୍ଯ ସ୍ଵକୃତଂ କର୍ମ ଚ୍ଛାଯେଵାନୁଗତଂ ସଦା। ଫଲତ୍ଯଥ ସୁଖାର୍ହୋ ଵା ଦୁଃଖାର୍ହୋଵାଽଥ ଜାଯତେ
ସେଠାରେ ତାଙ୍କର ନିଜ କର୍ମ ସଦା ଛାୟା ପରି ସାଙ୍ଗ ହୁଏ; ଏହା ଫଳ ଦେଇଥାଏ ଏବଂ ସେ ଯେଉଁଠି ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ ଫଳର ଯୋଗ୍ୟ, ସେଠି ଜନ୍ମ ନେଇଥାଏ।
କୃତାନ୍ତଵିଧିସଂଯୁକ୍ତଃ ସ ଜନ୍ତୁର୍ଲକ୍ଷଣୈଃ ଶୁଭୈଃ। ଅଶୁଭୈର୍ଵା ନିରାଦାନୋ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଜ୍ଞାନଦୃଷ୍ଟିଭିଃ
ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀ ମୃତ୍ୟୁର ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଚାଲେ, ସେ ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ ଚିହ୍ନ ସହିତ ଜଣାପଡ଼େ, ଏବଂ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ତାଙ୍କୁ ଏହି ଲକ୍ଷଣ ଦ୍ୱାରା ଚିହ୍ନଟ କରନ୍ତି।
ଏଷା ତାଵଦବୁଦ୍ଧୀନାଂ ଗତିରୁକ୍ତା ଯୁଧିଷ୍ଠିର। ଅତଃ ପରଂ ଜ୍ଞାନଵତାଂ ନିବୋଧ ଗତିମୁତ୍ତମାମ୍
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ଏହା ଅବିବେକୀମାନେ ପାଇଁ କହାଯାଇଥିବା ଗତି; ଏବେ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ପାଇଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଗତି କଣ, ଶୁଣ।
ମନୁଷ୍ଯାସ୍ତପ୍ତତପସଃ ସର୍ଵାଗମପରାଯଣାଃ। ସ୍ଥିରଵ୍ରତାଃ ସତ୍ଯପରା ଗୁରୁଶୁଶ୍ରୂଷଣେ ରତାଃ
ଯେଉଁ ଲୋକେ ତୀବ୍ର ତପସ୍ୟାରେ ଲିନ, ସମସ୍ତ ଶାସ୍ତ୍ରକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ଦୃଢ଼ ପ୍ରତିଜ୍ଞାରେ ଅଟୁଟ, ସତ୍ୟରେ ନିଷ୍ଠାବାନ୍, ଗୁରୁସେବାରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି,
ସୁଶୀଲାଃ ଶୁକ୍ଲଜାତୀଯାଃ କ୍ଷାନ୍ତା ଦାନ୍ତାଃ ସୁତେଜସଃ। ଶୁଚିଯୋନ୍ଯନ୍ତରଗତାଃ ପ୍ରାଯଶଃ ଶୁଭଲକ୍ଷଣାଃ
ଯେଉଁମାନେ ଉତ୍ତମ ଚରିତ୍ରର, ଶୁଭ ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି, ଧୈର୍ୟଶୀଳ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିଗ୍ରହ କରିପାରିଛନ୍ତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ, ଅଧିକାଂଶ ସମୟରେ ଶୁଭ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଇଛନ୍ତି ଏବଂ ଶୁଭ ଲକ୍ଷଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି,
ଜିତେନଦ୍ରିଯତ୍ଵାଦ୍ଵଶିନଃ ସତ୍କୃତ୍ଯାନ୍ମନ୍ଦରାଗିଣଃ। ଅଲ୍ପାବାଧପରିତ୍ରାସା ଭଵନ୍ତି ନିରୁପଦ୍ରଵାଃ
ଯେଉଁମାନେ ରାଗକୁ ଜିତି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ରଖିଛନ୍ତି, ଅନ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି, ଅତିରିକ୍ତ ରାଗ ନାହିଁ, ଅଳ୍ପ କଷ୍ଟ ଓ ଭୟରେ ଅସ୍ଥିର ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ, ସେମାନେ ଶାନ୍ତିରେ ରହନ୍ତି,
ଚ୍ଯଵନ୍ତଂ ଜାଯମାନଂ ଚ ଗର୍ଭସ୍ଯଂ ଚୈଵ ସର୍ଵଶଃ। ସ୍ଵମାତ୍ମାନଂ ପରଂ ଚୈଵ ବୁଧ୍ଯନ୍ତେ ଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁଷଃ
ଯେଉଁମାନେ ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟି ଧାରଣ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ଏବଂ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଆତ୍ମାକୁ, ଗର୍ଭରେ ଥିବା, ଜନ୍ମ ନେଉଥିବା ଏବଂ ଛାଡ଼ିଯାଉଥିବା ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥାକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବେ ଦେଖିପାରନ୍ତି।
ଋଷଯସ୍ତେ ମହାତ୍ମାନଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷାଗମବୁଦ୍ଧଯଃ। କର୍ମଭୂମିମିମାଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ପୁନର୍ଯାନ୍ତି ସୁରାଲଯମ୍। `କୃତ୍ଵା ଶୁଭାନି କର୍ମାଣି ଜ୍ଞାନେନ ଭରତର୍ଷଭ
ଯେଉଁ ମହାତ୍ମା ଋଷିମାନେ ନିଜ ଅନୁଭବ ଓ ଶାସ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଲାଭ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି କର୍ମ ଭୂମିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୋଇ, ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଶୁଭ କାର୍ଯ୍ୟ କରି, ପୁନି ଦେବତାମାନଙ୍କ ନିବାସକୁ ଯାନ୍ତି, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର।
କିଂଚିଦ୍ଦୈଵାଦ୍ଧଠାତ୍କିଂଚିତ୍କିଂଚିଦେଵ ସ୍ଵକର୍ମଭିଃ। ପ୍ରାପ୍ନୁଵନ୍ତି ନରା ରାଜନ୍ମା ତେଽସ୍ତ୍ଵନ୍ଯାଵିଚାରଣା
କିଛି ଲୋକ ଦେବତାଙ୍କ ଦୟାରେ, କିଛି ନିଜ ପ୍ରୟାସରେ, ଆଉ କିଛି ନିଜ କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଫଳ ପାଆନ୍ତି; ହେ ରାଜା, ଲୋକେ ଯେଉଁଠି ଯୋଗ୍ୟ, ସେଉଁଠି ମିଳେ—ଏହା ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ଚିନ୍ତା କରିବା ଦରକାର ନାହିଁ।
ଇମାମତ୍ରୋପମାଂ ଚାପି ନିବୋଧ ଵଦତାଂଵର। ମନୁଷ୍ଯଲୋକେ ଯଚ୍ଛ୍ରେଯଃ ପରଂମନ୍ଯେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର
ଏବେ ଏହି ଉପମାଟିକୁ ମଧ୍ୟ ଶୁଣ, ହେ ଉତ୍ତମ ବକ୍ତା; ମଣିଷ ଲୋକରେ କିଏ କଣକୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନେ କରେ, କିଏ ତାକୁ ପରମ ମାନେ, ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର।
ଇହୈଵୈକସ୍ଯ ନାମୁତ୍ର ଅମୁତ୍ରୈକସ୍ଯ ନୋ ଇହ। ଇହ ଚାମୁତ୍ର ଚୈକସ୍ ନାମୁତ୍ରୈକସ୍ଯ ନୋ ଇହ
କେତେକଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଲୋକରେ ମାତ୍ର ଲାଭ ଅଛି, ପରଲୋକରେ ନାହିଁ; କେତେକଙ୍କ ପାଇଁ ପରଲୋକରେ ମାତ୍ର ଅଛି, ଏଠି ନାହିଁ; ଆଉ କେତେକଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଇଠିଏ ଅଛି; କିନ୍ତୁ କେତେକଙ୍କ ପାଇଁ ଦୁଇଠିଏ ନାହିଁ।