ତଦାତ୍ମଦ୍ରଵ୍ଯମାଯୁଷ୍ମନ୍ଦେହସଂଶ୍ରଯଣାନ୍ଵିତମ୍। କରଣାଧିଷ୍ଠିତଂ ଭୋଗାନୁପଭୁଙ୍କ୍ତେ ଯଥାଵିଥି
ତାହାପରେ, ନିଜ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଆୟୁଷ୍ୟ ଓ ଶରୀରରେ ଆଧାର ନେଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ସେଠି ମଣିଷ ନିଜ ଭାଗ୍ୟଅନୁଯାୟୀ ଭୋଗ ଅନୁଭବ କରେ।
ଜ୍ଞାନଂ ଚୈଵାତ୍ର ବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ କମଶ୍ଚ ଭରତର୍ଷଭ। ତସ୍ଯ ଭୋଗାଧିକରଣେ କରଣାନି ନିବୋଧ ମେ
ଏଠାରେ, ଓ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜ୍ଞାନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ କାମ ଥାଏ; ଏବେ ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ, ଯେଉଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଭୋଗ ଅନୁଭବ କରିବାର ଉପକରଣ।
ମନସା ତାତ ପର୍ଯେତି କ୍ରମଶୋ ଵିଷଯାନିମାନ୍। ଵିଷଯାଯତନତ୍ଵେନ ଭୂତାତ୍ମା କ୍ଷେତ୍ରଵିଷ୍ଠିତଃ
ଓ ପ୍ରିୟ, ମନ ଏହି ବିଷୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଚାଲିଥାଏ; ଶରୀର ଭିତରେ ଥିବା ଜୀବାତ୍ମା ବିଷୟମାନଙ୍କର ଆଧାର ହୋଇ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଳାଚଳ କରେ।
ତତ୍ରଚାପି ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ମନୋ ଜନ୍ତୋର୍ଵିଧୀଯତେ। ତସ୍ମାଦ୍ଯୁଗପଦତ୍ରାସ୍ଯ ଗ୍ରହଣଂ ନୋପପଦ୍ଯତେ
ଏଠି, ଓ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରାଣୀର ମନ ଏଭଳି ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୁଏ; ତେଣୁ, ସେ ସମସ୍ତ ବିଷୟକୁ ଏକାସାଥିରେ ଧରିପାରିବ ନାହିଁ।
ସ ଆତ୍ମା ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ଭ୍ରୁଵୋରନ୍ତରମାଶ୍ରିତଃ। ବୁଦ୍ଧିଂ ଦ୍ରଵ୍ଯେଷୁ ସୃଜତି ଵିଵିଧେଷୁ ପରାଵରାମ୍
ଓ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଆତ୍ମା ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟରେ ବସି, ବୁଦ୍ଧିକୁ ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପ୍ରେରଣା କରେ।
ବୁଦ୍ଧେରୁତ୍ତରକାଲଂ ଚ ଵେଦନା ଦୃଶ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ। ଏଷ ଵୈ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ ଵିଧିଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଭାଵନଃ
ବୁଦ୍ଧି ପରେ ଅନୁଭୂତି ଆସେ ବୋଲି ପଣ୍ଡିତମାନେ ଦେଖନ୍ତି; ଏହିପରି, ଓ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞର ସ୍ଥିତିର ଏହା ନିୟମ।
ମନସଶ୍ଚାପି ବୁଦ୍ଧେଶ୍ଚ ବ୍ରୂହି ମେ ଲକ୍ଷଣଂ ପରମ୍। ଏତଦଧ୍ଯାତ୍ମଵିଦୁଷାଂ ପରଂ କାର୍ଯଂ ଵିଧୀଯତେ
ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷଣ ମୋତେ କୁହ; ଏହିଅଟି ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାର୍ଯ୍ୟ।
ବୁଦ୍ଧିରାତ୍ମାନୁଗାଽତୀଵ ଉତ୍ପାତେନ ଵିଧୀଯତେ। ତଦାଶ୍ରିତା ହି ସା ଜ୍ଞେଯା ବୁଦ୍ଧିସ୍ତସ୍ଯୈଷିଣୀ ଭଵେତ୍
ବୁଦ୍ଧି ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ଅନୁସରି ବହୁତ ନିକଟରେ ଥାଏ, ତାଙ୍କର ପ୍ରେରଣାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିପରି, ବୁଦ୍ଧି ସେଉଁଠି ଆଶ୍ରୟ କରି, ସେଠାକୁ ଚାହାଏ।
ବୁଦ୍ଧିରୁତ୍ପଦ୍ଯତେ କାର୍ଯାନ୍ମନସ୍ତୂତ୍ପନ୍ନମେଵ ହି। ବୁଦ୍ଧେର୍ଗୁଣଵିଧାନେନ ମନସ୍ତଦ୍ଗୁଣଵଦ୍ଭଵେତ୍
ବୁଦ୍ଧି କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଓ ମନ ବୁଦ୍ଧିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ବୁଦ୍ଧିର ଗୁଣ ଯେପରି, ମନ ସେହିପରି ଗୁଣ ନେଇଥାଏ।
ଏତଦ୍ଵିଶେଷଣଂ ତାତ ମନୋବୁଦ୍ଧ୍ଯୋର୍ମଯେରିତମ୍। ତ୍ଵମପ୍ଯତ୍ରାଭିସଂବୁଦ୍ଧଃ କଥଂ ଵା ମନ୍ଯସେ ସ୍ଵଯମ୍
ଏହି ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଭିନ୍ନତା ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲି; ତୁମେ ଏହା ବୁଝିଛ, ଏବେ ତୁମେ ନିଜେ କଣ ଭାବୁଛ?
ଅହୋ ବୁଦ୍ଧିମତାଂଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୁଭା ବୁଦ୍ଧିରିଯଂ ତଵ। ଵିଦିତଂ ଵେଦିତଵ୍ଯଂ ତେ କସ୍ମାନ୍ନହୁଷ ପୃଚ୍ଛସି
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ଅତି ଶୁଭ୍ର; ଯେଉଁଠିକି ଜାଣିବାକୁ ଥିଲା, ସେସବୁ ତୁମେ ଜାଣିଛ; ତେବେ, ଓ ନହୁଷ, କାହିଁକି ମୋତେ ପଚାରୁଛ?
ସର୍ଵଜ୍ଞଂ ତ୍ଵାଂ କଥଂ ମୋହ ଆଵିଶତ୍ସ୍ଵର୍ଗଵାସିନମ୍। ଏଵମଦ୍ଭୁତକର୍ମାଣମିତି ମେ ସଂଶଯୋ ମହାନ୍
ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିଥିବା ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସୁଥିବା ତୁମକୁ କିପରି ମୋହ ଆକ୍ରମଣ କଲା? ଏପରି ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ତୁମକୁ ଏହି ମୋର ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ।
ସୁପ୍ରଜ୍ଞମପି ଚେଚ୍ଛୂରମୃଦ୍ଧିର୍ମୋହଯତେ ନରମ୍। ଵର୍ତମାନଃ ସୁଖେ ସର୍ଵୋ ନାଵୈତୀତି ମତିର୍ମମ
ଏକ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ସାହସୀ ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧି ମୋହିତ କରିପାରେ; ଯେତେବେଳେ ଲୋକ ଆନନ୍ଦରେ ରହେ, ସେ ସେଥିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ—ଏହି ମୋର ମତ।
ସୋହମୈଶ୍ଵର୍ଯମୋହେନ ମଦାଵିଷ୍ଟୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିର। ପତିତଃ ପ୍ରତିସଂବୁଦ୍ଧସ୍ତ୍ଵାଂ ତୁ ସଂବୋଧଯାମ୍ଯହମ୍
ମୁଁ ଆଇଶ୍ୱର୍ୟର ଅଭିମାନରେ ମୋହିତ ହୋଇଥିଲି, ଓ ଯୁଧିଷ୍ଠିର; ପତିତ ହେବା ପରେ, ପୁନି ସଚେତନ ହେଲି, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସଚେତନ କରୁଛି।
କୃତଂକାର୍ଯଂ ମହାରାଜ ତ୍ଵଯା ମମ ପରଂତପ। କ୍ଷୀଣଃ ଶାପ ସୁକୃଚ୍ଛ୍ରୋ ମେ ତ୍ଵଯା ସଂଭାଷ୍ଯ ସାଧୁନା
ହେ ମହାରାଜ, ତୁମେ ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାମ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରିଛ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷଙ୍କ ସହ କଥାହେବା ଦ୍ୱାରା ମୋର କଠିନ ଶାପ ଶେଷ ହେଲା।
ଅହଂ ହି ଦିଵି ଦିଵ୍ଯେନ ଵିମାନନ ଚରନ୍ପୁରା। ଅଭିମାନେନ ମତ୍ତଃ ସନ୍କଂଚିନ୍ନାନ୍ଯମଚିନ୍ତଯମ୍
ମୁଁ ପୂର୍ବେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଘୁରୁଥିଲି; ଅଭିମାନରେ ମତ୍ତ ହୋଇ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା କରୁନଥିଲି।
ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଦେଘଗନ୍ଧର୍ଵଯକ୍ଷରାକ୍ଷସପନ୍ନଗାଃ। ଵରଂ ମମ ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତି ସର୍ଵେ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵାସିନଃ
ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ ନାଗମାନେ—ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକର ବାସିନ୍ଦାମାନେ ମୋତେ ଇଚ୍ଛାମୂଳକ ଦାନ ଦେଇଥିଲେ।
ଚକ୍ଷୁଷା ଯଂ ପ୍ରପଶ୍ଯାମି ପ୍ରାଣିନଂ ପୃଥିଵୀପତେ। ତସ୍ଯ ତେଜୋ ହରାମ୍ଯାଶୁ ତଦ୍ଧି ଦୃଷ୍ଟେର୍ବଲଂ ମମ
ହେ ପୃଥିବୀପତି, ମୁଁ ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀକୁ ନଜରେ ଦେଖୁଥିଲି, ସେମାନଙ୍କର ତେଜ ତୁରନ୍ତ ନେଇଯାଉଥିଲି; କାରଣ, ମୋର ଦୃଷ୍ଟିର ଏହି ଶକ୍ତି ଥିଲା।
ବ୍ରହ୍ମର୍ଷୀଣାଂ ସରସ୍ରଂ ହି ଉଵାହ ଶିବିକାଂ ମମ। କସ ମାମପନଯୋ ରାଜନ୍ଭ୍ରଂଶଯାମାସ ଵୈ ଶ୍ରିଯଃ
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ପାଇଁ ଶିବିକା ବହିଥିଲି; ହେ ରାଜା, କିନ୍ତୁ ଏହି ଯୋକ ମୋତେ ଭାରି ଦେଇଥିଲା ଏବଂ ତାହାରେ ମୋ ତେଜ ହରାଇଗଲା।
ତତ୍ର ହ୍ଯଗସ୍ତ୍ଯଃ ପାଦେନ ଵହନ୍ସ୍ପୃଷ୍ଟୋ ମହାମୁନିଃ। ଅଗସ୍ତ୍ଯେନ ତତୋସ୍ମ୍ଯୁକ୍ତୋ ଧ୍ଵଂସ ସର୍ପେତି ଵୈରୁଷା
ସେଠାରେ ମୁଁ ଶିବିକା ବହୁଥିବାବେଳେ, ମହାମୁନି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୋ ପାଉଁକୁ ଛୁଇଁଥିଲେ; ତାପରେ କ୍ରୋଧରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ, 'ନଷ୍ଟ ହେଉ, ସର୍ପ ହେଇଯା।'
ତତସ୍ତସ୍ମାଦ୍ଵିମାନାଗ୍ର୍ଯାତ୍ପ୍ରଚ୍ଯୁତଶ୍ଚ୍ଯୁତଲକ୍ଷଣଃ। ପ୍ରପତନ୍ବୁବୁଧେଽଽତ୍ମାନଂ ଵ୍ଯାଲୀଭୂତମଧୋମୁଖମ୍
ତାପରେ ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ଦିବ୍ୟ ଯାନରୁ ମୁଁ ତଳକୁ ପଡ଼ିଗଲି, ମୋର ଶୁଭ ଚିହ୍ନ ହରାଇଗଲା; ମୁଁ ଝରିବା ସମୟରେ ଦେଖିଲି, ମୁଁ ଏବେ ମୁଣ୍ଡ ତଳକୁ କରି ସର୍ପ ହୋଇଯାଇଛି।
ଅଯାଚଂ ତମହଂ ଵିପ୍ରଂ ଶାପସ୍ଯାନ୍ତୋ ଭଵେଦିତି। ପ୍ରମାଦାତ୍ସଂପ୍ରମୂଢସ୍ଯ ଭଗଵନ୍କ୍ଷନ୍ତୁମର୍ହସି
ମୁଁ ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣଙ୍କୁ ଅନୁରୋଧ କଲି, 'ଏହି ଶାପର ଶେଷ ହେଉ; ହେ ପୂଜ୍ୟ, ମୋର ଭୁଲକୁ ଦୟାକରି ମାଫ କରନ୍ତୁ।'
ତତଃ ସ ମାମୁଵାଚେଦଂ ପ୍ରପତନ୍ତଂ କୃପାନଵିତଃ। ଯୁଧିଷ୍ଠିରୋ ଧର୍ମରାଜଃ ଶାପାତ୍ତ୍ଵାଂ ମୋକ୍ଷଯିଷ୍ଯତି
ତାପରେ ସେ ମୋତେ ଦୟାଭାବରେ କହିଲେ, 'ଧର୍ମରାଜ ଯୁଧିଷ୍ଠିର ତୁମକୁ ଏହି ଶାପରୁ ମୁକ୍ତ କରିବେ।'
ଅଭିମାନସ୍ଯ ଵୈ ତସ୍ଯ ବଲସ୍ଯ ଚ ନରାଧିପ। ଫଲେ କ୍ଷୀଣେ ମହାରାଜ ଫଲଂ ପୁଣ୍ଯମଵାପ୍ସ୍ଯସି
ହେ ମହାରାଜ, ଯେତେବେଳେ ସେ ଅହଂକାର ଓ ଶକ୍ତିର ଫଳ ଶେଷ ହେବ, ସେତେବେଳେ ତୁମେ ଶୁଭ ଫଳ ପାଇବ।
ତତୋ ମେ ଵିସ୍ମଯୋ ଜାତସ୍ତଦ୍ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତପସୋ ବଲମ୍। ବ୍ରହ୍ମ ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ଵଂ ଚ ଯେନ ତ୍ଵାଽହମଚୂଚୁଦମ୍
ତାପରେ ମୁଁ ତପସ୍ୟାର ଶକ୍ତି ଦେଖି ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହେଲି; ଯାହା ଦ୍ୱାରା ମୋତେ ଛୁଇଁଥିଲେ, ସେହି ବ୍ରହ୍ମ ଓ ବ୍ରାହ୍ମଣତ୍ୱର ଶକ୍ତି।
ସତ୍ଯଂ ଦମସ୍ତପୋ ଯୋଗମହିଂସା ଜ୍ଞାନନିତ୍ଯତା। ସାଧକାନି ସତାଂ ପୁଂସାଂ ନ ଜାତିର୍ନକୁଲଂ ନୃପ
ସତ୍ୟ, ନିୟମ, ତପସ୍ୟା, ଯୋଗ, ଅହିଂସା ଓ ଜ୍ଞାନରେ ଦୃଢତା—ଏହିଗୁଡ଼ିକ ହେଉଛି ଭଲ ଲୋକଙ୍କର ଉପାୟ, ହେ ରାଜା, ଜନ୍ମ କିମ୍ବା ବଂଶ ନୁହେଁ।
ଅରିଷ୍ଟ କଏଷ ତେ ଭ୍ରାତା ମୁକ୍ତୋ ବୀମୋ ମହାଭୁଜ। ସ୍ଵସ୍ତି ତେଽସ୍ତୁ ମହାରାଜ ଗମିଷ୍ଯାମି ଦିଵଂ ପୁନଃ
ତୁମର ଭାଇ ବଳଶାଳୀ ଭୀମ ସୁସ୍ଥ ଓ ମୁକ୍ତ ହୋଇଛନ୍ତି; ହେ ମହାରାଜ, ତୁମ ପାଇଁ ଶୁଭ ହେଉ, ମୁଁ ଏବେ ପୁନି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଯିବି।
ସ ଚାଯଂ ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର କାଲଃ ପୁଣ୍ଯ ଉପାଗତଃ। ତଦସ୍ମାତ୍କାରଣାତ୍ପାର୍ଥ କାର୍ଯଂ ତନ୍ମେ ମହତ୍କୃତମ୍
ହେ ପୃଥାପୁତ୍ର, ଏବେ ଶୁଭ ସମୟ ଆସିଛି; ଏହି କାରଣରୁ ମୋର ବଡ଼ କାମ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଗଲା।
ତତସ୍ତସ୍ମିନ୍ମୁହୂର୍ତେ ତୁ ଵିମାନଂ କାମଗାମି ଵୈ। ଅଵପାତେନ ମହତା ତତ୍ରାଵାପ ତଦୁତ୍ତମମ୍
ତାପରେ ସେଇ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଇଚ୍ଛାମତା ଦିବ୍ୟ ଯାନ ବଡ଼ ଶବ୍ଦ କରି ଏଠାରେ ଅବତରିଲା ଏବଂ ସେ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଲା।
ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵାଽଽଜଗରଂ ଦେହଂ ମୁକ୍ତ୍ଵା ସ ନହୁଷୋ ନୃପଃ। ଦିଵ୍ଯଂ ଵପୁଃ ସମାସ୍ଥାଯ ଗତସ୍ତ୍ରିଦିଵମେଵ ହ
ଏଭଳି କହି, ରାଜା ନହୁଷ ସର୍ପ ଦେହକୁ ଛାଡ଼ି ଦିବ୍ୟ ଶରୀର ଧାରଣ କରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଚାଲିଗଲେ।