କଥଂ ସ୍ଵର୍ଗେ ଗତିଃ ସର୍ପ କର୍ମଣାଂ ଚ ଫଲଂ ଧ୍ରୁଵମ୍। ଅଶରୀରସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯେତ ପ୍ରବ୍ରୂହି ଵିଷଯାଂଶ୍ଚ ମେ
ହେ ସାପ, କିପରି ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପାଏ? କାର୍ଯ୍ୟର ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ କଣ? ଶରୀର ନଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଏହା କିପରି ଦେଖାଯାଏ? ଏହି ବିଷୟରେ ମୋତେ କହ।
ତିସ୍ରୋ ଵୈ ଗତଯୋ ରାଜନ୍ପରିଦୃଷ୍ଟାଃ ସ୍ଵକର୍ମଭିଃ। ମାନୁଷଂ ସ୍ଵର୍ଗଵାସଶ୍ଚ ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଶ୍ଚ ତତ୍ରିଧା
ତିନି ପ୍ରକାରର ଗତି, ରାଜା, କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ—ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ, ସ୍ୱର୍ଗବାସ ଓ ପଶୁ ଜନ୍ମ—ଏହି ତିନିଟି।
ତତ୍ର ଵୈ ମାନୁଷାଲ୍ଲୋକାଦ୍ଦାନାଦିଭିରନାଦିଭିଃ। ଅହିଂସାର୍ଥସମାଯୁକ୍ତୈଃ କାରଣୈଃ ସ୍ଵର୍ଗମଶ୍ନୁତେ
ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମରୁ, ଦାନ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଶାଶ୍ୱତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଅହିଂସା ସହିତ ଯୋଗ ଥିଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ଵିପରୀତୈଶ୍ଚ ରାଜେନ୍ଦ୍ର କାରଣୈର୍ମାନୁଷୋ ଭଵେତ୍। ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିସ୍ତଥା ତାତ ଵିଶେଷଶ୍ଚାତ୍ର ଵକ୍ଷ୍ଯତେ
ଏହା ସହିତ ବିପରୀତ କାରଣ ଥିଲେ, ରାଜା, ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ମିଳେ; ଏଭଳି ତ, ପ୍ରିୟ, ପଶୁ ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ହୁଏ—ଏଥିରେ ଭିନ୍ନତା ମୁଁ କହିବି।
କ୍ରାମକ୍ରୋଧସମାଯୁକ୍ତୋ ହିଂସାଲୋଭସମନଵିତଃ। ମନୁଷ୍ଯତ୍ଵାତ୍ପରିବ୍ରଷ୍ଟସ୍ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନୌ ପ୍ରସୂଯତେ
ଯେଉଁଠି କ୍ରୋଧ ଓ କ୍ରୁରତା ରହିଛି, ହିଂସା ଓ ଲୋଭ ଥାଏ, ସେଠି ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମରୁ ଛୁଟି ପଶୁ ଜନ୍ମ ହୁଏ।
ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନ୍ଯାଃ ପୃଥଗ୍ଭାଵୋ ମନୁଷ୍ଯାର୍ଥେ ଵିଧୀଯତେ। ଗଵାଦିଭ୍ଯସ୍ତଥାଽଶ୍ଵେଭ୍ଯୋ ଦେଵତ୍ଵମପି ଦୃଶ୍ଯତେ
ପଶୁ ଜନ୍ମର ଭିନ୍ନତା ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ଗାଈ ଓ ଘୋଡ଼ା ମଧ୍ୟରୁ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ଦେବତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ।
ସୋଯମେତା ଗତୀସ୍ତାତ ଜନ୍ତୁଶ୍ଚରତି କାର୍ଯଵାନ୍। ନିମ୍ନେ ମହତି ଚାତ୍ମାନମଵସ୍ଥାପ୍ଯ ଚ ଵୈ ନୃପ
ଏଭଳି, ପ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣୀ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଗତିଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରେ, ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ଦଶାରେ ନିଜକୁ ରଖେ, ରାଜା।
ଜାତୋ ଜାତଶ୍ଚ ବଲଵାନ୍ଭୁଙ୍କ୍ତେ ନାମ୍ନାଽଥ ଦେହଵାନ୍। ଫଲାର୍ଥସ୍ତାତ ନିଷ୍ପୃକ୍ତଃ ପ୍ରଜାଲକ୍ଷଣଭାଵନଃ
ପୁଣିପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ଦେହ ଓ ନାମ ସହିତ ଭୋଗ କରେ; ଫଳ ଆଶାରେ, ପ୍ରିୟ, ପ୍ରଜାର ଗୁଣରେ ବନ୍ଧି ରହେ।
ଶବ୍ଦେ ସ୍ପର୍ଶେ ଚ ରୂପେ ଚ ତଥୈଵ ରସଗନ୍ଧଯୋଃ। ତସ୍ଯାଧିଷ୍ଠାନମଵ୍ଯଗ୍ରୋ ବ୍ରୂହି ସର୍ପ ଯଥାତଥମ୍
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧରେ—ଏମାନଙ୍କର ନିର୍ବିଘ୍ନ ଆଧାର କଣ, ସେଥିରେ ସତ୍ୟ କହ, ହେ ସାପ।
କିଂ ନ ଗୃହ୍ଣାସି ଵିଷଯାନ୍ଯୁଗପତ୍ତ୍ଵଂ ମହାମତେ। ଏତାଵଦୁଚ୍ଯତାଂ ଚୋକ୍ତଂ ସର୍ଵଂ ପନ୍ନଗସତ୍ତମ
ତୁମେ ସମସ୍ତ ବିଷୟକୁ ଏକାଥରେ କାହିଁକି ଧରିପାରୁନାହଁ, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ? ଏହି ସବୁ କଥା ଯେପରି ଉଚ୍ଚାରିତ, ସେପରି କହ, ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସାପ।
ତଦାତ୍ମଦ୍ରଵ୍ଯମାଯୁଷ୍ମନ୍ଦେହସଂଶ୍ରଯଣାନ୍ଵିତମ୍। କରଣାଧିଷ୍ଠିତଂ ଭୋଗାନୁପଭୁଙ୍କ୍ତେ ଯଥାଵିଥି
ତାହାପରେ, ନିଜ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଆୟୁଷ୍ୟ ଓ ଶରୀରରେ ଆଧାର ନେଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ସେଠି ମଣିଷ ନିଜ ଭାଗ୍ୟଅନୁଯାୟୀ ଭୋଗ ଅନୁଭବ କରେ।
ଜ୍ଞାନଂ ଚୈଵାତ୍ର ବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ କମଶ୍ଚ ଭରତର୍ଷଭ। ତସ୍ଯ ଭୋଗାଧିକରଣେ କରଣାନି ନିବୋଧ ମେ
ଏଠାରେ, ଓ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜ୍ଞାନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ କାମ ଥାଏ; ଏବେ ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ, ଯେଉଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଭୋଗ ଅନୁଭବ କରିବାର ଉପକରଣ।
ମନସା ତାତ ପର୍ଯେତି କ୍ରମଶୋ ଵିଷଯାନିମାନ୍। ଵିଷଯାଯତନତ୍ଵେନ ଭୂତାତ୍ମା କ୍ଷେତ୍ରଵିଷ୍ଠିତଃ
ଓ ପ୍ରିୟ, ମନ ଏହି ବିଷୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଚାଲିଥାଏ; ଶରୀର ଭିତରେ ଥିବା ଜୀବାତ୍ମା ବିଷୟମାନଙ୍କର ଆଧାର ହୋଇ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଳାଚଳ କରେ।
ତତ୍ରଚାପି ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ମନୋ ଜନ୍ତୋର୍ଵିଧୀଯତେ। ତସ୍ମାଦ୍ଯୁଗପଦତ୍ରାସ୍ଯ ଗ୍ରହଣଂ ନୋପପଦ୍ଯତେ
ଏଠି, ଓ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରାଣୀର ମନ ଏଭଳି ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୁଏ; ତେଣୁ, ସେ ସମସ୍ତ ବିଷୟକୁ ଏକାସାଥିରେ ଧରିପାରିବ ନାହିଁ।
ସ ଆତ୍ମା ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ଭ୍ରୁଵୋରନ୍ତରମାଶ୍ରିତଃ। ବୁଦ୍ଧିଂ ଦ୍ରଵ୍ଯେଷୁ ସୃଜତି ଵିଵିଧେଷୁ ପରାଵରାମ୍
ଓ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଆତ୍ମା ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟରେ ବସି, ବୁଦ୍ଧିକୁ ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପ୍ରେରଣା କରେ।
ବୁଦ୍ଧେରୁତ୍ତରକାଲଂ ଚ ଵେଦନା ଦୃଶ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ। ଏଷ ଵୈ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ ଵିଧିଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଭାଵନଃ
ବୁଦ୍ଧି ପରେ ଅନୁଭୂତି ଆସେ ବୋଲି ପଣ୍ଡିତମାନେ ଦେଖନ୍ତି; ଏହିପରି, ଓ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞର ସ୍ଥିତିର ଏହା ନିୟମ।
ମନସଶ୍ଚାପି ବୁଦ୍ଧେଶ୍ଚ ବ୍ରୂହି ମେ ଲକ୍ଷଣଂ ପରମ୍। ଏତଦଧ୍ଯାତ୍ମଵିଦୁଷାଂ ପରଂ କାର୍ଯଂ ଵିଧୀଯତେ
ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷଣ ମୋତେ କୁହ; ଏହିଅଟି ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାର୍ଯ୍ୟ।
ବୁଦ୍ଧିରାତ୍ମାନୁଗାଽତୀଵ ଉତ୍ପାତେନ ଵିଧୀଯତେ। ତଦାଶ୍ରିତା ହି ସା ଜ୍ଞେଯା ବୁଦ୍ଧିସ୍ତସ୍ଯୈଷିଣୀ ଭଵେତ୍
ବୁଦ୍ଧି ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ଅନୁସରି ବହୁତ ନିକଟରେ ଥାଏ, ତାଙ୍କର ପ୍ରେରଣାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିପରି, ବୁଦ୍ଧି ସେଉଁଠି ଆଶ୍ରୟ କରି, ସେଠାକୁ ଚାହାଏ।
ବୁଦ୍ଧିରୁତ୍ପଦ୍ଯତେ କାର୍ଯାନ୍ମନସ୍ତୂତ୍ପନ୍ନମେଵ ହି। ବୁଦ୍ଧେର୍ଗୁଣଵିଧାନେନ ମନସ୍ତଦ୍ଗୁଣଵଦ୍ଭଵେତ୍
ବୁଦ୍ଧି କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଓ ମନ ବୁଦ୍ଧିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ବୁଦ୍ଧିର ଗୁଣ ଯେପରି, ମନ ସେହିପରି ଗୁଣ ନେଇଥାଏ।
ଏତଦ୍ଵିଶେଷଣଂ ତାତ ମନୋବୁଦ୍ଧ୍ଯୋର୍ମଯେରିତମ୍। ତ୍ଵମପ୍ଯତ୍ରାଭିସଂବୁଦ୍ଧଃ କଥଂ ଵା ମନ୍ଯସେ ସ୍ଵଯମ୍
ଏହି ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଭିନ୍ନତା ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲି; ତୁମେ ଏହା ବୁଝିଛ, ଏବେ ତୁମେ ନିଜେ କଣ ଭାବୁଛ?
ଅହୋ ବୁଦ୍ଧିମତାଂଶ୍ରେଷ୍ଠ ଶୁଭା ବୁଦ୍ଧିରିଯଂ ତଵ। ଵିଦିତଂ ଵେଦିତଵ୍ଯଂ ତେ କସ୍ମାନ୍ନହୁଷ ପୃଚ୍ଛସି
ହେ ବୁଦ୍ଧିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ତୁମର ବୁଦ୍ଧି ଅତି ଶୁଭ୍ର; ଯେଉଁଠିକି ଜାଣିବାକୁ ଥିଲା, ସେସବୁ ତୁମେ ଜାଣିଛ; ତେବେ, ଓ ନହୁଷ, କାହିଁକି ମୋତେ ପଚାରୁଛ?
ସର୍ଵଜ୍ଞଂ ତ୍ଵାଂ କଥଂ ମୋହ ଆଵିଶତ୍ସ୍ଵର୍ଗଵାସିନମ୍। ଏଵମଦ୍ଭୁତକର୍ମାଣମିତି ମେ ସଂଶଯୋ ମହାନ୍
ସମସ୍ତ କଥା ଜାଣିଥିବା ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗରେ ବସୁଥିବା ତୁମକୁ କିପରି ମୋହ ଆକ୍ରମଣ କଲା? ଏପରି ଅଦ୍ଭୁତ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିବା ତୁମକୁ ଏହି ମୋର ବଡ଼ ସନ୍ଦେହ।
ସୁପ୍ରଜ୍ଞମପି ଚେଚ୍ଛୂରମୃଦ୍ଧିର୍ମୋହଯତେ ନରମ୍। ଵର୍ତମାନଃ ସୁଖେ ସର୍ଵୋ ନାଵୈତୀତି ମତିର୍ମମ
ଏକ ବୁଦ୍ଧିମାନ ଓ ସାହସୀ ଲୋକଙ୍କୁ ମଧ୍ୟ ସମୃଦ୍ଧି ମୋହିତ କରିପାରେ; ଯେତେବେଳେ ଲୋକ ଆନନ୍ଦରେ ରହେ, ସେ ସେଥିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଜାଣିପାରେ ନାହିଁ—ଏହି ମୋର ମତ।
ସୋହମୈଶ୍ଵର୍ଯମୋହେନ ମଦାଵିଷ୍ଟୋ ଯୁଧିଷ୍ଠିର। ପତିତଃ ପ୍ରତିସଂବୁଦ୍ଧସ୍ତ୍ଵାଂ ତୁ ସଂବୋଧଯାମ୍ଯହମ୍
ମୁଁ ଆଇଶ୍ୱର୍ୟର ଅଭିମାନରେ ମୋହିତ ହୋଇଥିଲି, ଓ ଯୁଧିଷ୍ଠିର; ପତିତ ହେବା ପରେ, ପୁନି ସଚେତନ ହେଲି, ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ସଚେତନ କରୁଛି।
କୃତଂକାର୍ଯଂ ମହାରାଜ ତ୍ଵଯା ମମ ପରଂତପ। କ୍ଷୀଣଃ ଶାପ ସୁକୃଚ୍ଛ୍ରୋ ମେ ତ୍ଵଯା ସଂଭାଷ୍ଯ ସାଧୁନା
ହେ ମହାରାଜ, ତୁମେ ମୋର ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାମ୍ୟ କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ କରିଛ; ଶ୍ରେଷ୍ଠ ପୁରୁଷଙ୍କ ସହ କଥାହେବା ଦ୍ୱାରା ମୋର କଠିନ ଶାପ ଶେଷ ହେଲା।
ଅହଂ ହି ଦିଵି ଦିଵ୍ଯେନ ଵିମାନନ ଚରନ୍ପୁରା। ଅଭିମାନେନ ମତ୍ତଃ ସନ୍କଂଚିନ୍ନାନ୍ଯମଚିନ୍ତଯମ୍
ମୁଁ ପୂର୍ବେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଦିବ୍ୟ ବିମାନରେ ଘୁରୁଥିଲି; ଅଭିମାନରେ ମତ୍ତ ହୋଇ, ଅନ୍ୟ କିଛି ଚିନ୍ତା କରୁନଥିଲି।
ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିଦେଘଗନ୍ଧର୍ଵଯକ୍ଷରାକ୍ଷସପନ୍ନଗାଃ। ଵରଂ ମମ ପ୍ରଯଚ୍ଛନ୍ତି ସର୍ଵେ ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଵାସିନଃ
ବ୍ରହ୍ମର୍ଷି, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଯକ୍ଷ, ରାକ୍ଷସ ଓ ନାଗମାନେ—ସମସ୍ତ ତିନି ଲୋକର ବାସିନ୍ଦାମାନେ ମୋତେ ଇଚ୍ଛାମୂଳକ ଦାନ ଦେଇଥିଲେ।
ଚକ୍ଷୁଷା ଯଂ ପ୍ରପଶ୍ଯାମି ପ୍ରାଣିନଂ ପୃଥିଵୀପତେ। ତସ୍ଯ ତେଜୋ ହରାମ୍ଯାଶୁ ତଦ୍ଧି ଦୃଷ୍ଟେର୍ବଲଂ ମମ
ହେ ପୃଥିବୀପତି, ମୁଁ ଯେଉଁ ପ୍ରାଣୀକୁ ନଜରେ ଦେଖୁଥିଲି, ସେମାନଙ୍କର ତେଜ ତୁରନ୍ତ ନେଇଯାଉଥିଲି; କାରଣ, ମୋର ଦୃଷ୍ଟିର ଏହି ଶକ୍ତି ଥିଲା।
ବ୍ରହ୍ମର୍ଷୀଣାଂ ସରସ୍ରଂ ହି ଉଵାହ ଶିବିକାଂ ମମ। କସ ମାମପନଯୋ ରାଜନ୍ଭ୍ରଂଶଯାମାସ ଵୈ ଶ୍ରିଯଃ
ମୁଁ ବ୍ରହ୍ମର୍ଷିମାନେ ପାଇଁ ଶିବିକା ବହିଥିଲି; ହେ ରାଜା, କିନ୍ତୁ ଏହି ଯୋକ ମୋତେ ଭାରି ଦେଇଥିଲା ଏବଂ ତାହାରେ ମୋ ତେଜ ହରାଇଗଲା।
ତତ୍ର ହ୍ଯଗସ୍ତ୍ଯଃ ପାଦେନ ଵହନ୍ସ୍ପୃଷ୍ଟୋ ମହାମୁନିଃ। ଅଗସ୍ତ୍ଯେନ ତତୋସ୍ମ୍ଯୁକ୍ତୋ ଧ୍ଵଂସ ସର୍ପେତି ଵୈରୁଷା
ସେଠାରେ ମୁଁ ଶିବିକା ବହୁଥିବାବେଳେ, ମହାମୁନି ଅଗସ୍ତ୍ୟ ମୋ ପାଉଁକୁ ଛୁଇଁଥିଲେ; ତାପରେ କ୍ରୋଧରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ କହିଲେ, 'ନଷ୍ଟ ହେଉ, ସର୍ପ ହେଇଯା।'