କୃତକୃତ୍ଯାଃ ସର୍ଵଵର୍ଣା ଯଦି ଵୃତ୍ତଂ ନ ପଶ୍ଯତି। ସଂକରସ୍ତ୍ଵତ୍ର ନାଗେନ୍ଦ୍ର ବଲଵାନ୍ପ୍ରସମୀକ୍ଷିତଃ
ସମସ୍ତ ଜାତି ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ କରି ଚରିତ୍ର ଦେଖୁନାହିଁ, ତେବେ ନାଗେଶ୍ବର, ଜାତି ମିଶ୍ରଣ ଏଠି ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ।
ଯତ୍ରେଦାନୀଂ ମହାସର୍ପ ସଂସ୍କୃତଂ ଵୃତ୍ତମିଷ୍ଯତେ। ତଂ ବ୍ରାହ୍ମଣମହଂ ପୂର୍ଵମୁକ୍ତଵାନ୍ଭୁଜଗୋତ୍ତମ
ମହାନ ନାଗ, ଯେଉଁଠି ଶୁଦ୍ଧ ଚରିତ୍ର ଆବଶ୍ୟକ, ସେଠି ଯେଉଁ ଲୋକ, ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କହିଥିଲି, ସେ ବ୍ରାହ୍ମଣ, ଭୁଜଗ ଶ୍ରେଷ୍ଠ।
ଶ୍ରୁତଂ ଵିଦିତଵେଦ୍ଯସ୍ଯ ତଵ ଵାକ୍ଯଂ ଯୁଧିଷ୍ଠିର। ଭକ୍ଷଯେଯମହଂ କସ୍ମାଦ୍ଭ୍ରାତରଂ ତେ ଵୃକୋଦରମ୍
ହେ ଯୁଧିଷ୍ଠିର, ତୁମେ ଯେଉଁଠି ବେଦର ଜ୍ଞାନ ଅଛି, ତୁମର କଥା ମୁଁ ଶୁଣିଲି। ମୋତେ କହ, କିଏ ଦେଖି ମୁଁ ତୁମର ଭାଇ ଭୀମସେନଙ୍କୁ ଖାଇବି?
ଭଵାନେତାଦୃଶୋ ଲୋକେ ଵେଦଵେଦାଙ୍ଗପାରଗଃ। ବ୍ରୂହି କିଂ କୁର୍ଵତଃ କର୍ମ ଭଵେଦ୍ଗତିରନୁତ୍ତମା ।। 1
ତୁମେ ଏହି ଜଗତରେ ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗର ଜ୍ଞାନୀ ଭାବରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ। କହ, କେଉଁ କାର୍ଯ୍ୟ କଲେ ମନୁଷ୍ୟ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଦଶାକୁ ପାଏ?
ପାତ୍ରେ ଦତ୍ତ୍ଵା ପ୍ରିଯାଣ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ସତ୍ଯମୁକ୍ତ୍ଵା ଚ ଭାରତ। ଅହିଂସାନିରତଃ ସ୍ଵର୍ଗଂ ଗଚ୍ଛେଦିତି ମତିର୍ମମ
ଯେଉଁଠି ଯୋଗ୍ୟକୁ ଦାନ ଦିଆଯାଏ, ମିଠା କଥା କୁହାଯାଏ, ସତ୍ୟ କୁହାଯାଏ ଓ ଅହିଂସାରେ ଲାଗି ରହାଯାଏ—ସେମାନେ, ମୋ ମତରେ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।
ଦାନାଦ୍ଵା ସର୍ପ ସତ୍ଯାଦ୍ଵା କିମତୋ ଗୁରୁ ଦୃଶ୍ଯତେ। ଅହିଂସାପ୍ରିଯଯୋଶ୍ଚୈଵ ଗୁରୁଲାଘଵମୁଚ୍ଯତାମ୍
ହେ ସାପ, ଦାନ ଓ ସତ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଟି ଉତ୍କୃଷ୍ଟ? ଏବଂ ଅହିଂସା ଓ ମିଠା କଥା ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଟି ଭାରି? ଏହା କହ।
ଦାନଂ ଚ ସତ୍ଯଂ ତତ୍ତ୍ଵଂ ଵା ଅହିଂସା ପ୍ରିଯମେଵ ଚ। ଏଷାଂ କାର୍ଯଗରୀଯସ୍ତ୍ଵାଦ୍ଦୃଶ୍ଯତେ ଗୁରୁଲାଘଵମ୍
ଦାନ, ସତ୍ୟ, ତତ୍ତ୍ୱ, ଅହିଂସା ଓ ମିଠା କଥା—ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କେଉଁଟି ଅଧିକ ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ, ଏହା କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଦେଖାଯାଏ।
କ୍ଵଚିଦ୍ଦାନପ୍ରଯୋଗାଦ୍ଧି ସତ୍ଯମେଵ ଵିଶିଷ୍ଯତେ। ସତ୍ଯଵାକ୍ଯାଚ୍ଚ ରାଜେନଦ୍ର କ୍ଵଚିଦ୍ଦାନଂ ଵିଶିଷ୍ଯତେ
କେବେ କେବେ ଦାନ କରିବା ଦ୍ୱାରା ସତ୍ୟ ଅଧିକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ଆଉ କେବେ କେବେ ସତ୍ୟ କଥା କହିବା ଦ୍ୱାରା ଦାନ ଅଧିକ ମହତ୍ତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।
ଏଵମେଵ ମହେଷ୍ଵାସ ପ୍ରିଯଵାକ୍ଯାନ୍ମହୀପତେ। ଅହିଂସା ଦୃଶ୍ଯତେ ଗୁର୍ଵୀ ତତଶ୍ଚ ପ୍ରିଯମିଷ୍ଯତେ
ଏହିପରି, ହେ ରାଜା, ମିଠା କଥା ମଧ୍ୟରେ ଅହିଂସା ଅଧିକ ଭାରି ଦେଖାଯାଏ, ତାପରେ ମିଠା କଥାକୁ ମୂଲ୍ୟ ଦିଆଯାଏ।
ଏଵମେତଦ୍ଭଵେଦ୍ରାଜନ୍କାର୍ଯାପେକ୍ଷମନନ୍ତରମ୍। ଯଦଭିପ୍ରେତମନ୍ଯତ୍ତେ ବ୍ରୂହି ଯାଵଦ୍ବ୍ରଵୀମ୍ଯହମ୍
ଏଭଳି ହେଉଛି, ରାଜା; କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଗୁରୁତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ। ତୁମେ ଆଉ କିଛି ପଚାରିବାକୁ ଚାହାଁ, ତେବେ କହ, ମୁଁ ଉତ୍ତର ଦେବି।
କଥଂ ସ୍ଵର୍ଗେ ଗତିଃ ସର୍ପ କର୍ମଣାଂ ଚ ଫଲଂ ଧ୍ରୁଵମ୍। ଅଶରୀରସ୍ଯ ଦୃଶ୍ଯେତ ପ୍ରବ୍ରୂହି ଵିଷଯାଂଶ୍ଚ ମେ
ହେ ସାପ, କିପରି ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପାଏ? କାର୍ଯ୍ୟର ନିଶ୍ଚିତ ଫଳ କଣ? ଶରୀର ନଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଏହା କିପରି ଦେଖାଯାଏ? ଏହି ବିଷୟରେ ମୋତେ କହ।
ତିସ୍ରୋ ଵୈ ଗତଯୋ ରାଜନ୍ପରିଦୃଷ୍ଟାଃ ସ୍ଵକର୍ମଭିଃ। ମାନୁଷଂ ସ୍ଵର୍ଗଵାସଶ୍ଚ ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଶ୍ଚ ତତ୍ରିଧା
ତିନି ପ୍ରକାରର ଗତି, ରାଜା, କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦେଖାଯାଏ—ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ, ସ୍ୱର୍ଗବାସ ଓ ପଶୁ ଜନ୍ମ—ଏହି ତିନିଟି।
ତତ୍ର ଵୈ ମାନୁଷାଲ୍ଲୋକାଦ୍ଦାନାଦିଭିରନାଦିଭିଃ। ଅହିଂସାର୍ଥସମାଯୁକ୍ତୈଃ କାରଣୈଃ ସ୍ଵର୍ଗମଶ୍ନୁତେ
ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମରୁ, ଦାନ ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ ଶାଶ୍ୱତ କାର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା, ଅହିଂସା ସହିତ ଯୋଗ ଥିଲେ, ମନୁଷ୍ୟ ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।
ଵିପରୀତୈଶ୍ଚ ରାଜେନ୍ଦ୍ର କାରଣୈର୍ମାନୁଷୋ ଭଵେତ୍। ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିସ୍ତଥା ତାତ ଵିଶେଷଶ୍ଚାତ୍ର ଵକ୍ଷ୍ଯତେ
ଏହା ସହିତ ବିପରୀତ କାରଣ ଥିଲେ, ରାଜା, ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମ ମିଳେ; ଏଭଳି ତ, ପ୍ରିୟ, ପଶୁ ଜନ୍ମ ମଧ୍ୟ ହୁଏ—ଏଥିରେ ଭିନ୍ନତା ମୁଁ କହିବି।
କ୍ରାମକ୍ରୋଧସମାଯୁକ୍ତୋ ହିଂସାଲୋଭସମନଵିତଃ। ମନୁଷ୍ଯତ୍ଵାତ୍ପରିବ୍ରଷ୍ଟସ୍ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନୌ ପ୍ରସୂଯତେ
ଯେଉଁଠି କ୍ରୋଧ ଓ କ୍ରୁରତା ରହିଛି, ହିଂସା ଓ ଲୋଭ ଥାଏ, ସେଠି ମନୁଷ୍ୟ ଜନ୍ମରୁ ଛୁଟି ପଶୁ ଜନ୍ମ ହୁଏ।
ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନ୍ଯାଃ ପୃଥଗ୍ଭାଵୋ ମନୁଷ୍ଯାର୍ଥେ ଵିଧୀଯତେ। ଗଵାଦିଭ୍ଯସ୍ତଥାଽଶ୍ଵେଭ୍ଯୋ ଦେଵତ୍ଵମପି ଦୃଶ୍ଯତେ
ପଶୁ ଜନ୍ମର ଭିନ୍ନତା ମନୁଷ୍ୟ ପାଇଁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ; ଗାଈ ଓ ଘୋଡ଼ା ମଧ୍ୟରୁ ମଧ୍ୟ କେବେ କେବେ ଦେବତ୍ୱ ଦେଖାଯାଏ।
ସୋଯମେତା ଗତୀସ୍ତାତ ଜନ୍ତୁଶ୍ଚରତି କାର୍ଯଵାନ୍। ନିମ୍ନେ ମହତି ଚାତ୍ମାନମଵସ୍ଥାପ୍ଯ ଚ ଵୈ ନୃପ
ଏଭଳି, ପ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣୀ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ଏହି ଗତିଗୁଡ଼ିକୁ ଅନୁସରେ, ଉଚ୍ଚ କିମ୍ବା ନିମ୍ନ ଦଶାରେ ନିଜକୁ ରଖେ, ରାଜା।
ଜାତୋ ଜାତଶ୍ଚ ବଲଵାନ୍ଭୁଙ୍କ୍ତେ ନାମ୍ନାଽଥ ଦେହଵାନ୍। ଫଲାର୍ଥସ୍ତାତ ନିଷ୍ପୃକ୍ତଃ ପ୍ରଜାଲକ୍ଷଣଭାଵନଃ
ପୁଣିପୁଣି ଜନ୍ମ ନେଇ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ହୋଇ, ଦେହ ଓ ନାମ ସହିତ ଭୋଗ କରେ; ଫଳ ଆଶାରେ, ପ୍ରିୟ, ପ୍ରଜାର ଗୁଣରେ ବନ୍ଧି ରହେ।
ଶବ୍ଦେ ସ୍ପର୍ଶେ ଚ ରୂପେ ଚ ତଥୈଵ ରସଗନ୍ଧଯୋଃ। ତସ୍ଯାଧିଷ୍ଠାନମଵ୍ଯଗ୍ରୋ ବ୍ରୂହି ସର୍ପ ଯଥାତଥମ୍
ଶବ୍ଦ, ସ୍ପର୍ଶ, ରୂପ, ରସ ଓ ଗନ୍ଧରେ—ଏମାନଙ୍କର ନିର୍ବିଘ୍ନ ଆଧାର କଣ, ସେଥିରେ ସତ୍ୟ କହ, ହେ ସାପ।
କିଂ ନ ଗୃହ୍ଣାସି ଵିଷଯାନ୍ଯୁଗପତ୍ତ୍ଵଂ ମହାମତେ। ଏତାଵଦୁଚ୍ଯତାଂ ଚୋକ୍ତଂ ସର୍ଵଂ ପନ୍ନଗସତ୍ତମ
ତୁମେ ସମସ୍ତ ବିଷୟକୁ ଏକାଥରେ କାହିଁକି ଧରିପାରୁନାହଁ, ହେ ମହାବୁଦ୍ଧିମାନ? ଏହି ସବୁ କଥା ଯେପରି ଉଚ୍ଚାରିତ, ସେପରି କହ, ହେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ସାପ।
ତଦାତ୍ମଦ୍ରଵ୍ଯମାଯୁଷ୍ମନ୍ଦେହସଂଶ୍ରଯଣାନ୍ଵିତମ୍। କରଣାଧିଷ୍ଠିତଂ ଭୋଗାନୁପଭୁଙ୍କ୍ତେ ଯଥାଵିଥି
ତାହାପରେ, ନିଜ ଦ୍ରବ୍ୟ, ଆୟୁଷ୍ୟ ଓ ଶରୀରରେ ଆଧାର ନେଇ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରନ୍ତି, ସେଠି ମଣିଷ ନିଜ ଭାଗ୍ୟଅନୁଯାୟୀ ଭୋଗ ଅନୁଭବ କରେ।
ଜ୍ଞାନଂ ଚୈଵାତ୍ର ବୁଦ୍ଧିଶ୍ଚ କମଶ୍ଚ ଭରତର୍ଷଭ। ତସ୍ଯ ଭୋଗାଧିକରଣେ କରଣାନି ନିବୋଧ ମେ
ଏଠାରେ, ଓ ଭାରତଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଜ୍ଞାନ, ବୁଦ୍ଧି ଓ କାମ ଥାଏ; ଏବେ ମୋ ଠାରୁ ଶୁଣ, ଯେଉଁ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଭୋଗ ଅନୁଭବ କରିବାର ଉପକରଣ।
ମନସା ତାତ ପର୍ଯେତି କ୍ରମଶୋ ଵିଷଯାନିମାନ୍। ଵିଷଯାଯତନତ୍ଵେନ ଭୂତାତ୍ମା କ୍ଷେତ୍ରଵିଷ୍ଠିତଃ
ଓ ପ୍ରିୟ, ମନ ଏହି ବିଷୟମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କ୍ରମକ୍ରମେ ଚାଲିଥାଏ; ଶରୀର ଭିତରେ ଥିବା ଜୀବାତ୍ମା ବିଷୟମାନଙ୍କର ଆଧାର ହୋଇ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଳାଚଳ କରେ।
ତତ୍ରଚାପି ନରଵ୍ଯାଘ୍ର ମନୋ ଜନ୍ତୋର୍ଵିଧୀଯତେ। ତସ୍ମାଦ୍ଯୁଗପଦତ୍ରାସ୍ଯ ଗ୍ରହଣଂ ନୋପପଦ୍ଯତେ
ଏଠି, ଓ ନରଶ୍ରେଷ୍ଠ, ପ୍ରାଣୀର ମନ ଏଭଳି ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ହୁଏ; ତେଣୁ, ସେ ସମସ୍ତ ବିଷୟକୁ ଏକାସାଥିରେ ଧରିପାରିବ ନାହିଁ।
ସ ଆତ୍ମା ପୁରୁଷଵ୍ଯାଘ୍ର ଭ୍ରୁଵୋରନ୍ତରମାଶ୍ରିତଃ। ବୁଦ୍ଧିଂ ଦ୍ରଵ୍ଯେଷୁ ସୃଜତି ଵିଵିଧେଷୁ ପରାଵରାମ୍
ଓ ପୁରୁଷଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଆତ୍ମା ଭୃକୁଟି ମଧ୍ୟରେ ବସି, ବୁଦ୍ଧିକୁ ଉଚ୍ଚ-ନିମ୍ନ ବିଭିନ୍ନ ଦ୍ରବ୍ୟରେ ପ୍ରେରଣା କରେ।
ବୁଦ୍ଧେରୁତ୍ତରକାଲଂ ଚ ଵେଦନା ଦୃଶ୍ଯତେ ବୁଧୈଃ। ଏଷ ଵୈ ରାଜଶାର୍ଦୂଲ ଵିଧିଃ କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞଭାଵନଃ
ବୁଦ୍ଧି ପରେ ଅନୁଭୂତି ଆସେ ବୋଲି ପଣ୍ଡିତମାନେ ଦେଖନ୍ତି; ଏହିପରି, ଓ ରାଜାଶ୍ରେଷ୍ଠ, କ୍ଷେତ୍ରଜ୍ଞର ସ୍ଥିତିର ଏହା ନିୟମ।
ମନସଶ୍ଚାପି ବୁଦ୍ଧେଶ୍ଚ ବ୍ରୂହି ମେ ଲକ୍ଷଣଂ ପରମ୍। ଏତଦଧ୍ଯାତ୍ମଵିଦୁଷାଂ ପରଂ କାର୍ଯଂ ଵିଧୀଯତେ
ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଲକ୍ଷଣ ମୋତେ କୁହ; ଏହିଅଟି ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଜ୍ଞାନୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ସର୍ବୋଚ୍ଚ କାର୍ଯ୍ୟ।
ବୁଦ୍ଧିରାତ୍ମାନୁଗାଽତୀଵ ଉତ୍ପାତେନ ଵିଧୀଯତେ। ତଦାଶ୍ରିତା ହି ସା ଜ୍ଞେଯା ବୁଦ୍ଧିସ୍ତସ୍ଯୈଷିଣୀ ଭଵେତ୍
ବୁଦ୍ଧି ଆତ୍ମାଙ୍କୁ ଅନୁସରି ବହୁତ ନିକଟରେ ଥାଏ, ତାଙ୍କର ପ୍ରେରଣାରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ଏହିପରି, ବୁଦ୍ଧି ସେଉଁଠି ଆଶ୍ରୟ କରି, ସେଠାକୁ ଚାହାଏ।
ବୁଦ୍ଧିରୁତ୍ପଦ୍ଯତେ କାର୍ଯାନ୍ମନସ୍ତୂତ୍ପନ୍ନମେଵ ହି। ବୁଦ୍ଧେର୍ଗୁଣଵିଧାନେନ ମନସ୍ତଦ୍ଗୁଣଵଦ୍ଭଵେତ୍
ବୁଦ୍ଧି କାର୍ଯ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଓ ମନ ବୁଦ୍ଧିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ; ବୁଦ୍ଧିର ଗୁଣ ଯେପରି, ମନ ସେହିପରି ଗୁଣ ନେଇଥାଏ।
ଏତଦ୍ଵିଶେଷଣଂ ତାତ ମନୋବୁଦ୍ଧ୍ଯୋର୍ମଯେରିତମ୍। ତ୍ଵମପ୍ଯତ୍ରାଭିସଂବୁଦ୍ଧଃ କଥଂ ଵା ମନ୍ଯସେ ସ୍ଵଯମ୍
ଏହି ମନ ଓ ବୁଦ୍ଧିର ଭିନ୍ନତା ମୁଁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କଲି; ତୁମେ ଏହା ବୁଝିଛ, ଏବେ ତୁମେ ନିଜେ କଣ ଭାବୁଛ?